http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%8B%D0%BA_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%AB%D0%9B%D0%94%D0%AB%D0%97%D0%94%D0%90%D0%A0Тармактык Энциклопедия:ЖЫЛДЫЗДАР - Өзгөртүүлөр тарыхы2026-06-04T17:49:03ZУикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.36.2http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%8B%D0%BA_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%96%D0%AB%D0%9B%D0%94%D0%AB%D0%97%D0%94%D0%90%D0%A0&diff=58481&oldid=prevKadyrm: 1 версия2023-11-20T07:15:54Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку версиясы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">07:15, 20 -ноябрь (Жетинин айы) 2023 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttp://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D1%82%D1%8B%D0%BA_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%96%D0%AB%D0%9B%D0%94%D0%AB%D0%97%D0%94%D0%90%D0%A0&diff=58480&oldid=prevMMEE_>KadyrM, 11:48, 13 Сентябрь (Аяк оона) 2022 карата2022-09-13T11:48:38Z<p></p>
<p><b>Жаңы барак</b></p><div> (Stars) – табияты б-ча Күнгө окшош абдан ысык газдардан турган жарык чыгаруучу асман телолору. Аларды Ааламдагы негизги объекттер десе болот, себеби алар бизге көрүнгөн заттын 90%ин түзөт. Ж. бизден өтө алыс турат, бизге эң жакын жылдыз – Күн. Жакын Ж-га чейинки аралыкты аныктоо алардын алыскы Ж-дын фонундагы жылышууларын байкоого ж-а ченөөгө негизделген. Эгерде Ж-га чейинки аралык жүздөгөн парсек болсо, анда алардын параллакстык жылышуулары байкалбайт ж-а аралык жылдыз спектрлерин анализдөө м-н аныкталат. Күн системасына эң жакын жылдыз – Центаврдын Проксимасы, ал бизден 1,3 пк аралыкта турат. Куралсыз көз м-н көрүнгөн Ж-дын көбү ондогон ж-а жүздөгөн жарык жылдарга алыстаган. Ж. массасы, өлчөмү, тыгыздыгы, жарык чыгаруучулугу ж-а хим. курамы б-ча айырмаланат. Ж-дын массасын аныктоо үчүн жуптарга же топторго кирген Ж-дын кыймылы үйрөнүлөт. Жалпы масса борборунун айланасында кыймылдап, алар өз ара тартылышат ж-а алардын массасы бүткүл дүйнөлүк тартылуу законунун негизинде аныкталат. Жылдыз массасы көбүнчө күн массасы (2•1030 кг) м-н туюнтулат. Дээрлик бардык Ж-дын массасы 0,1–50 күн массасына барабар. Ж-дын өлчөмдөрү түздөн-түз оптикалык интерферометрлердин жардамы же теориялык эсептөө жолу м-н аныкталат. Бизге көрүнгөн Ж-дын көбүнүн өлчөмдөрү жүз миңдеген же миллиондогон кмди түзөт, мис., Күндүн диаметри 1 392000 км. Бирок диаметрлери 10–20 км болгон эң кичинекей (ак кидиктер) ж-а кенедей эле (нейтрондук) Ж. да болот. Күндөн көп эсе чоң Ж.-алптар (Бетельгейзе, Арктур, Антарес) ж-а өтө сейрек кезигүүчү кызыл өтө чоң алптар да бар. Эгерде булар Күндүн ордунда болсо, анда Марс м-н Юпитердин орбиталары да анын ичинде калмак. Ж-дын массасына караганда өлчөмү б-ча айырмачылык өтө чоң болгондуктан, кичине Ж-дын тыгыздыгы чоңдордукунан алда канча чоң. Күндүн орточо тыгыздыгы суунукунан 1,4 эсе чоң, ал эми Сириус В жылдызынын 1 см3 нун массасы 50 кгдан чоң, ак кидиктер андан тыгыз. Бирок нейтрондук Ж-дын тыгыздыгы өтө чоң, б. а. 1014 г/см3. <br />
Ж. өлчөмдөрүнөн да жарыктанышы б-ча көп айырмаланат. Жарыктаныш Күндүкү (3,8ґ1026 Вт) м-н туюнтулат. Көпчүлүк Ж-дын жарыктанышы Күндүн жарыктанышынын 0,001–106 бөлүгүн түзөт. Ж-дын хим. курамын алардын спектрлери аркылуу аныктайт. Ж. Жердеги эле элементтерден турары белгилүү. Дээрлик бардык Ж-дын массасынын 98%ин суутек м-н гелий түзөт, мындагы суутектин массасы гелийдикинен 2,7 эсе чоң. <br />
Ж. физ. касиеттери б-ча үч топко бөлүнөт: нормалдуу, ак кидиктер ж-а нейтрондук Ж. Нормалдуу Ж-га куралсыз көз же телескоп м-н байкалган Ж. кирет. Алар кадимки эле идеалдык газдардан турат. Бул газдын басымы темп-рага түз, ал эми өзү ээлеп турган көлөмгө тескери пропорциялаш. Астрономдор газ баш ийген физикалык закондорду пайдаланып, Ж-дын түпкүрүндөгү тыгыздыкты, басымды ж-а темп-раны эсептейт. Тыгыздыгы өтө чоң Ж. идеалдык газ законуна баш ийбейт ж-а ал газдын касиети башка болуп калат да бузулган газ деп аталат. Ушундай газдардан ак кидиктер ж-а кээ бир алп Ж-дын ядросу курулат. 20-к-дын ортосунан баштап Ж-ды изилдөө үчүн спектроскоп м-н фотографиялык ыкма колдонула баштаган. 20-к-дын 20-ж-рынан баштап атом физ-нын ыкмаларын, андан кийин ЭЭМди колдонуу Ж. ж-дөгү илимди түп-тамырынан бери өзгөрттү. Азыркы учурда кош Ж., өзгөрмө Ж. жаңы Ж., өтө жаңы Ж., пульсарлар, кара көңдөй, жылдыз ассоциациялары ж-дөгү түшүнүктөр өнүгүүдө. Ж-ды үйрөнүүдө матем-нын, мех-нын, асман мех-нын, физ-нын көп бөлүктөрүнүн, хим-нын ж. б. ыкмалары кеңири колдонулат. <br />
<br><br />
[[File:ЖЫЛДЫЗДАР.jpg | thumb | none]]<br />
</div>MMEE_>KadyrM