http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_%28%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D%29_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB 2026-06-01T08:36:13Z Уикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхы MediaWiki 1.36.2 http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=67201&oldid=prev 2025-03-10T01:35:44Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку версиясы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">01:35, 10 Март (Жалган куран) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 -сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 -сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ГУННДАР (ХУННДАР)''' — [[Борбордук Азия]]дагы байыркы [[көчмөн уруулар]]ынын конфедерациясы. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Байыркы кытай тилинде xiōngnú</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кийинки </del>кытай <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тилинде </del>[[сюнну]] <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">болуп аталат </del>жана <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">булар </del>бир [[этноним]]дин эки башка тыбышта айтылышы болуп эсептелет. Байыркы кытай тилинин [[фонетика]]лык өзгөчөлүгүнө байланыштуу биринчисинин айтылышын алгач Н. Я. [[Бичурин]] (Иакинф) колдонгон. Алар менен узак убакыт бою каршылашып келген кытайлыктар көчмөндөрдүн өз аталышына тиешелүү [[эндоэтноним]]ге эки [[иероглиф]] (тамга) кошуп, «сюн (хун)» – зулум (залим), «ну» – кул деген маанидеги сөзгө өзгөртүшкөн. Көптөгөн уламыштарды пайдаланган кытай тарыхчылары гунндарды б. з. ч. 1764-жылы [[Гоби]] [[чөлү]]нө чектеш аймактарга (азыркы [[Моңголия]]) ооп кеткен Хя династиясынын акыркы падышасынын уулу Шунь-вэй негиздегенин жана алар ''дун-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">хулар</del>'' менен тектеш уруулар катары белгилешкен. Андан мурун гунндардын түпкү атасы Хун-ну Шы-Цзу болгону жана Яо падышанын тушунда «хунь-юй», Чжеу династиясында «хяньюнь», [[Цинь династиясы]]нда «хунну» деп аталганы айтылып, алар тууралуу жалпы маалыматтар б. з. ч. 220-жылдан б. з. 2-кылымына чейин уланат. Мусулман тарыхчылары (мис., [[Хондемир]], [[Абул-газы бахадур хан]]) боюнча хунндар Могул-хандын тукуму катары таанылат. Гунндардын ордосу Хангайдын  этегинде ([[Орхон]]го жакын) туруп; [[Байкал]] көлүнүн түштүгүндөгү Калгандан (азыркы КЭРдеги Чжанцзякоу округу) тарта батыштагы [[Тарбагатай]] тоосун камтыган. Дун-хулар болсо Татар-хандын тукумуна кирип, алардын ээлиги Калгандын түндүгүнөн Хинган тоосуна чейин созулган. Өлкөсү ыңгайлуу жерде жайгашканына байланыштуу дун-хулар адегенде гунндарга үстөмдүк кылып келишкен, бирок б. з. ч. 209-жылы алардын катуу соккусунан толук кыйроого учураган. Узак убакытты камтыган гунндардын доорунда алардан [[жужань]] (жуан-жуан), дулга ([[түрк]]), ойхор (хойху – [[уйгур]]лар), ал эми дун-хулардан ухуань, сяньби, кидандар бөлүнүп чыкканы айтылат. Байыркы мезгилде <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">хунндардын </del>негизги 24 уруусунун бийлери (ваньци) белгиленген бир мөөнөттө, атайы бир жерге чогулуп, башкы бийин (байыркы кытай тилинде «цзюньчжан»), княздарды («цзюнь ван») жана жөнөкөй «ван» (князь) сыяктуу бир нече баскычтагы бийлик башчыларын шайлашкан. Жогорку же башкы бий болуп шайланууга Люаньди (Сюйляньти, Люаньти) уруусунан чыккан кол башчылар гана укуктуу болгон, мындай салт гунндардын империясы кулаганга чейин уланган. Б. з. ч. 3 к. баштап Гунн империясынын башчылары [[шанүй]] («шаньюй») деген [[титул]] менен атала баштайт. Томан (Тоумань, Тумань, Түмөн) жана анын улуу уулу [[Маодунь]] (''Модэ'' – б. з. ч. 234–174) сыяктуу шанүйлөр ушул уруудан чыккан. Кытай тарыхында гунндар асманды «чэн-ли», балдарын «гу-ду» дешкендиктен, шанүйлөрүн да «Чэн-ли гу-ду шань-юй» деп аташканын эскертишет. «Шанүй» деген сөздү чечмелегенде ал «кеңири» дегенди билдирип, бул титул «көк асмандай чексиз, учу-кыйры жок» деген маани берген. Б. з. ч. 5-кылымдан Кытайга түндүктөн коркунуч туудуруп, кол сала башташкан. Алардан коргонуу үчүн Кытайдын түндүгүндө чеп-дубал курула баштап, ал кийин [[Кытайдын Улуу дубалы]] деген ат менен белгилүү болгон. Б. з. ч. 209-жылы Модэ шанүй гунндардын империясын негиздеп, дун-хулардан кийин батыштагы [[юэчжи]] урууларын талкалаганда, алар [[Бактрия]]''га'' жылган. Кыргыздар тууралуу алгачкы тарыхый маалымат Модэ шанүйдүн б.з.ч. 209–201-жылдар аралыгында «түндүктөгү» хуньюй, кюеше (кыпчак), [[динлин]], [[гэгунь]] (кара: [[Байыркы кыргыздар]]), цайли (синьли) ээликтерин багындырган окуяларга байланыштуу айтылган жана ушул эле учурда [[Хан империясына]] (б. з. ч. 206–б. з. 220) каршы согуш баштаган. Император ар бир шанүйгө падышанын кызын берип, жыл сайын белек тартуулап турууга аргасыз болуп, тынчтык келишимин түзгөн. Бирок ал келишим так сакталбай, гунндардын кол салуусу мезгил-мезгили менен улана берген. Ушундай шартта гунндарга каршы башкача чара колдонуп, алардын арт жагынан коркунуч туудуруу керектигин түшүнгөн император (б. з. ч. 141–б. з. ч. 87-жылдар) [[У-Ди]] б. з. ч. 138-жылы юечжилерге элчи кылып, [[Ч]][[жан Цян]]ды жөнөткөн. Мындан майнап чыкпай, мекенине отуз жыл өткөндөн кийин кайтып келген элчи гунндардын батышынан (азыркы [[Орто Азия]]) Каспий деңизине чейин жашаган элдер тууралуу эң алгачкы маалыматтарды жеткирген. Түндүк жана түштүктөгү көчмөн уруулары багындырылган кийин хунндар күчтүү империяга айланган. Кытай тарыхчылары боюнча көптөгөн майда урууларга тараган гунндардын ичинде Хуян, Лан жана Сюйбу – үч уруунун мартабасы өтө жогору туруп, Хуян менен Сюйбу шанүйдүн тукумунан кыз алып, кыз берүүгө укуктуу болгон. Сюйбулар мамлекетте сот кызматын аткарган. Булардан тышкары 24 чоң уруунун ар бирин бийлеген өз «түмөн башылары» (ван-ки) болгон. Бийлик даражасы атадан-балага мурас катары ѳтүп, шанүйдөн кийин 1) Чыгыш жана Батыш Чжуки-князь; 2) Чыгыш жана Батыш Лули-князь; 3) Чыгыш жана Батыш улуу кол башчы; 4) Чыгыш жана Батыш улуу Дуюй; 5) Чыгыш жана Батыш улуу Данху; 6) Чыгыш жана Батыш Гуду-хэулар турган. Акылман-кеңешчилерин «Чжуки» деп аташып, тактын мураскорлугуна дайым чыгыш Чжуки-князь дайындалган. Чыгыштан жана Батыш Чжуки-княздан Данхуга чейин жогорку башчылар 10 миң, ал эми төмөнкүлөрү бир нече миң атчан аскер күтө алган. Бардык жумуштар жылдыз же айдын жайгашына карата башталган. Жоого ай толгондо аттанып, ай кемий баштаганда чыкпай калышкан. Ай жаңырган алгачкы күндөрдү ыйык тутуп, аны «Сюй» жана «Сы» деп аташкан. Өлгөн адамды табытка салып көөмп, алтын же күмүштөлгөн кымкап жана жанат терилерди кийиндирип көмүшкөн. Өлгөн адам менен бирге жүздөн бир нече жүзгө чейин жакын [[нөкөр]]лөр жана күңдөрдү кошо коюшкан. Атасы же жакын туугандары өлсө, алардын тукумун үзбөө жана ''жесир'' калган аялды жетим балдары менен жалгыз калтырбоо үчүн ал аялды жакын туугандарынын (кара; [[левират]]) бири алган. Негизги чарбасы мал менен тыгыз байланышып, жыл мезгилине жараша бир жерден экинчи жерге тынымсыз конуш которуп турушкан. Каада-салтын аткаруу өтө жеңил болгон жана падышасы өзүнөн төмөн турган кызматчыларга жөнөкөй мамиле кылгандыктан, мамлекетти башкарууда эч кыйынчылык болбогон. Б. з. ч. 1-кылымдын орто ченинде гунн уруулары Кытайга сөз жүзүндө гана убактылуу баш ийип, б. з. 50-жылдары империя экиге бөлүнгөндөн кийин чыгыштагы гунндардын шанүйү Хуханье II (48–55) Соңку (Чыгыш) Хань императору (25–57) Гуан У-диге толук баш ийгенинин урматына мурунку «сюн/ну» (зулум, залим) деген сөз «гун/ну» (урматтуу, адептүү) иероглифине алмаштырылган. Батыш гунндар Орто Азияга чегинип, көпчүлүк изилдөөчүлөрдүн пикиринде ушул мезгилдерде гунндар түрк, чыгыш сармат жана угор уруулары менен аралашып кеткен. Б. з. 93-жылы сяньби, динлиндер менен коалиция түзүшкөн кытайлыктар Турпан аймагында гунндарга катуу сокку урган. 155-жылы [[Т|Тяншихуай]] башчылык кылган сяньбилер аларды акыркы жолу талкалап, бытыранды болуп, 158-жылы алардын бир бөлүгү Волгадан Дон суусуна жеткен. Европадагы гунндар ушулардын тукуму катары каралат. Байыркы гунндардын түпкү теги жана алардын тили тууралуу азырынча бир кылка көз караш жок. Кытай маалыматтарында сакталып калган айрым <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">«асман» </del>(<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чэнли</del>), байыркы түрк тилиндеги «утаг» (кыргызча «отоо», кыт. «оуто»), «кыңырак» (бычак), «орун» сыяктуу бир нече сөздөр түрк <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тилине тиешелүү болуп саналат</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Азыркы </del>учурда гунндарды моңгол (Н. Я. Бичурин), енисейлик (Э. Пуллиблэнк), түрк-моңгол (Г. Рамстедт, Г. Дёрфер); таза түрк (Ю. Клапрот, О. Прицак, Л. Гумилев, А. Дыбо), чыгыш иран (Г. Бейли) сыяктуу бир нече карама-каршы теориялар калыптанган.    </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ГУННДАР (ХУННДАР)''' — [[Борбордук Азия]]дагы байыркы [[көчмөн уруулар]]ынын конфедерациясы. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Өзүлөрүн кандай атаганы азырынча белгисиз</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мындай аталыш байыркы </ins>кытай <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тарыхында «xiōngnú» түрүндө сакталып калган. Окулушу боюнча «</ins>[[сюнну]]<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">» </ins>жана <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ал </ins>бир <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">эле </ins>[[этноним]]дин эки башка тыбышта айтылышы болуп эсептелет. Байыркы кытай тилинин [[фонетика]]лык өзгөчөлүгүнө байланыштуу биринчисинин айтылышын алгач Н. Я. [[Бичурин]] (Иакинф) колдонгон. Алар менен узак убакыт бою каршылашып келген кытайлыктар көчмөндөрдүн өз аталышына тиешелүү [[эндоэтноним]]ге эки [[иероглиф]] (тамга) кошуп, «сюн (хун)» – зулум (залим), «ну» – кул деген маанидеги сөзгө өзгөртүшкөн. Көптөгөн уламыштарды пайдаланган кытай тарыхчылары гунндарды б. з. ч. 1764-жылы [[Гоби]] [[чөлү]]нө чектеш аймактарга (азыркы [[Моңголия]]) ооп кеткен Хя династиясынын акыркы падышасынын уулу Шунь-вэй негиздегенин жана алар ''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>дун-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ху]]лар</ins>'' менен тектеш уруулар катары белгилешкен. Андан мурун гунндардын түпкү атасы Хун-ну Шы-Цзу болгону жана Яо падышанын тушунда «хунь-юй», Чжеу династиясында «хяньюнь», [[Цинь династиясы]]нда «хунну» деп аталганы айтылып, алар тууралуу жалпы маалыматтар б. з. ч. 220-жылдан б. з. 2-кылымына чейин уланат. Мусулман тарыхчылары (мис., [[Хондемир]], [[Абул-газы бахадур хан]]) боюнча хунндар Могул-хандын тукуму катары таанылат. Гунндардын ордосу Хангайдын  этегинде ([[Орхон]]го жакын) туруп; [[Байкал]] көлүнүн түштүгүндөгү Калгандан (азыркы КЭРдеги Чжанцзякоу округу) тарта батыштагы [[Тарбагатай]] тоосун камтыган. Дун-хулар болсо Татар-хандын тукумуна кирип, алардын ээлиги Калгандын түндүгүнөн Хинган тоосуна чейин созулган. Өлкөсү ыңгайлуу жерде жайгашканына байланыштуу дун-хулар адегенде гунндарга үстөмдүк кылып келишкен, бирок б. з. ч. 209-жылы алардын катуу соккусунан толук кыйроого учураган. Узак убакытты камтыган гунндардын доорунда алардан [[жужань]] (жуан-жуан), дулга ([[түрк]]), ойхор (хойху – [[уйгур]]лар), ал эми дун-хулардан ухуань, сяньби, кидандар бөлүнүп чыкканы айтылат. Байыркы мезгилде <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">гунндардын </ins>негизги 24 уруусунун бийлери (ваньци) белгиленген бир мөөнөттө, атайы бир жерге чогулуп, башкы бийин (байыркы кытай тилинде «цзюньчжан»), княздарды («цзюнь ван») жана жөнөкөй «ван» (князь) сыяктуу бир нече баскычтагы бийлик башчыларын шайлашкан. Жогорку же башкы бий болуп шайланууга Люаньди (Сюйляньти, Люаньти) уруусунан чыккан кол башчылар гана укуктуу болгон, мындай салт гунндардын империясы кулаганга чейин уланган. Б. з. ч. 3 к. баштап Гунн империясынын башчылары [[шанүй]] («шаньюй») деген [[титул]] менен атала баштайт. Томан (Тоумань, Тумань, Түмөн) жана анын улуу уулу [[Маодунь]] (''Модэ'' – б. з. ч. 234–174) сыяктуу шанүйлөр ушул уруудан чыккан. Кытай тарыхында гунндар асманды «чэн-ли» <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(теңири)</ins>, балдарын «гу-ду» дешкендиктен, шанүйлөрүн да «Чэн-ли гу-ду шань-юй» деп аташканын эскертишет. «Шанүй» деген сөздү чечмелегенде ал «кеңири» дегенди билдирип, бул титул «көк асмандай чексиз, учу-кыйры жок» деген маани берген. Б. з. ч. 5-кылымдан Кытайга түндүктөн коркунуч туудуруп, кол сала башташкан. Алардан коргонуу үчүн Кытайдын түндүгүндө чеп-дубал курула баштап, ал кийин [[Кытайдын Улуу дубалы]] деген ат менен белгилүү болгон. Б. з. ч. 209-жылы Модэ шанүй гунндардын империясын негиздеп, дун-хулардан кийин батыштагы [[юэчжи]] урууларын талкалаганда, алар [[Бактрия]]''га'' жылган. Кыргыздар тууралуу алгачкы тарыхый маалымат Модэ шанүйдүн б.з.ч. 209–201-жылдар аралыгында «түндүктөгү» хуньюй, кюеше (кыпчак), [[динлин]], [[гэгунь]] (кара: [[Байыркы кыргыздар]]), цайли (синьли) ээликтерин багындырган окуяларга байланыштуу айтылган жана ушул эле учурда [[Хан империясына]] (б. з. ч. 206–б. з. 220) каршы согуш баштаган. Император ар бир шанүйгө падышанын кызын берип, жыл сайын белек тартуулап турууга аргасыз болуп, тынчтык келишимин түзгөн. Бирок ал келишим так сакталбай, гунндардын кол салуусу мезгил-мезгили менен улана берген. Ушундай шартта гунндарга каршы башкача чара колдонуп, алардын арт жагынан коркунуч туудуруу керектигин түшүнгөн император (б. з. ч. 141–б. з. ч. 87-жылдар) [[У-Ди]] б. з. ч. 138-жылы юечжилерге элчи кылып, [[Ч]][[жан Цян]]ды жөнөткөн. Мындан майнап чыкпай, мекенине отуз жыл өткөндөн кийин кайтып келген элчи гунндардын батышынан (азыркы [[Орто Азия]]) Каспий деңизине чейин жашаган элдер тууралуу эң алгачкы маалыматтарды жеткирген. Түндүк жана түштүктөгү көчмөн уруулары багындырылган кийин хунндар күчтүү империяга айланган. Кытай тарыхчылары боюнча көптөгөн майда урууларга тараган гунндардын ичинде Хуян, Лан жана Сюйбу – үч уруунун мартабасы өтө жогору туруп, Хуян менен Сюйбу шанүйдүн тукумунан кыз алып, кыз берүүгө укуктуу болгон. Сюйбулар мамлекетте сот кызматын аткарган. Булардан тышкары 24 чоң уруунун ар бирин бийлеген өз «түмөн башылары» (ван-ки) болгон. Бийлик даражасы атадан-балага мурас катары ѳтүп, шанүйдөн кийин 1) Чыгыш жана Батыш Чжуки-князь; 2) Чыгыш жана Батыш Лули-князь; 3) Чыгыш жана Батыш улуу кол башчы; 4) Чыгыш жана Батыш улуу Дуюй; 5) Чыгыш жана Батыш улуу Данху; 6) Чыгыш жана Батыш Гуду-хэулар турган. Акылман-кеңешчилерин «Чжуки» деп аташып, тактын мураскорлугуна дайым чыгыш Чжуки-князь дайындалган. Чыгыштан жана Батыш Чжуки-княздан Данхуга чейин жогорку башчылар 10 миң, ал эми төмөнкүлөрү бир нече миң атчан аскер күтө алган. Бардык жумуштар жылдыз же айдын жайгашына карата башталган. Жоого ай толгондо аттанып, ай кемий баштаганда чыкпай калышкан. Ай жаңырган алгачкы күндөрдү ыйык тутуп, аны «Сюй» жана «Сы» деп аташкан. Өлгөн адамды табытка салып көөмп, алтын же күмүштөлгөн кымкап жана жанат терилерди кийиндирип көмүшкөн. Өлгөн адам менен бирге жүздөн бир нече жүзгө чейин жакын [[нөкөр]]лөр жана күңдөрдү кошо коюшкан. Атасы же жакын туугандары өлсө, алардын тукумун үзбөө жана ''жесир'' калган аялды жетим балдары менен жалгыз калтырбоо үчүн ал аялды жакын туугандарынын (кара; [[левират]]) бири алган. Негизги чарбасы мал менен тыгыз байланышып, жыл мезгилине жараша бир жерден экинчи жерге тынымсыз конуш которуп турушкан. Каада-салтын аткаруу өтө жеңил болгон жана падышасы өзүнөн төмөн турган кызматчыларга жөнөкөй мамиле кылгандыктан, мамлекетти башкарууда эч кыйынчылык болбогон. Б. з. ч. 1-кылымдын орто ченинде гунн уруулары Кытайга сөз жүзүндө гана убактылуу баш ийип, б. з. 50-жылдары империя экиге бөлүнгөндөн кийин чыгыштагы гунндардын шанүйү Хуханье II (48–55) Соңку (Чыгыш) Хань императору (25–57) Гуан У-диге толук баш ийгенинин урматына мурунку «сюн/ну» (зулум, залим) деген сөз «гун/ну» (урматтуу, адептүү) иероглифине алмаштырылган. Батыш гунндар Орто Азияга чегинип, көпчүлүк изилдөөчүлөрдүн пикиринде ушул мезгилдерде гунндар түрк, чыгыш сармат жана угор уруулары менен аралашып кеткен. Б. з. 93-жылы сяньби, динлиндер менен коалиция түзүшкөн кытайлыктар Турпан аймагында гунндарга катуу сокку урган. 155-жылы [[Т|Тяншихуай]] башчылык кылган сяньбилер аларды акыркы жолу талкалап, бытыранды болуп, 158-жылы алардын бир бөлүгү Волгадан Дон суусуна жеткен. Европадагы гунндар ушулардын тукуму катары каралат. Байыркы гунндардын түпкү теги жана алардын тили тууралуу азырынча бир кылка көз караш жок. Кытай маалыматтарында сакталып калган айрым <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">«ченли» </ins>(<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">«теңир»</ins>), байыркы түрк тилиндеги «утаг» (кыргызча «отоо», <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">өзбекче «утов», казакча «отау» – </ins>кыт. «оуто»<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">; кыргызча «отоо башы», кыт. «оуто-ван»</ins>), «кыңырак» (бычак), «орун» сыяктуу бир нече сөздөр <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">азыркы </ins>түрк <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тилдүү элде сакталып калган</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кийинки </ins>учурда гунндарды моңгол (Н. Я. Бичурин), енисейлик (Э. Пуллиблэнк), түрк-моңгол (Г. Рамстедт, Г. Дёрфер); таза түрк (Ю. Клапрот, О. Прицак, Л. Гумилев, А. Дыбо), чыгыш иран (Г. Бейли) сыяктуу бир нече карама-каршы теориялар калыптанган.    </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Иностранцев К. А. Хунну и гунны. Л., 1926; Бичурин (Иакинф) H. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.-Л., 1950; Кюнер Н. В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока. М., 1961; Таскин B. C. Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). М.,1968; Супруненко Г. П. Некоторые источники по древней истории кыргызов. //История и культура Китая (Сборник памяти академика В.П. Васильева). М., 1974; Таскин В. С. О титулах шаньюй и каган //Mongolica. Памяти академика Б. Я. Владимирцова (1884-1931). М.,1986; Тенишев Э. Р. Гуннов язык //Языки мира: Тюркские языки. Б., 1996; Кычанов Е. И. Кочевые государства от гуннов до маньчжуров. М., 1997; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002; Сыма Цянь, Исторические записки. Т. 8. М., 2002.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Иностранцев К. А. Хунну и гунны. Л., 1926; Бичурин (Иакинф) H. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.-Л., 1950; Кюнер Н. В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока. М., 1961; Таскин B. C. Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). М.,1968; Супруненко Г. П. Некоторые источники по древней истории кыргызов. //История и культура Китая (Сборник памяти академика В.П. Васильева). М., 1974; Таскин В. С. О титулах шаньюй и каган //Mongolica. Памяти академика Б. Я. Владимирцова (1884-1931). М.,1986; Тенишев Э. Р. Гуннов язык //Языки мира: Тюркские языки. Б., 1996; Кычанов Е. И. Кочевые государства от гуннов до маньчжуров. М., 1997; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002; Сыма Цянь, Исторические записки. Т. 8. М., 2002.&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:Жаңы макалалар]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:Жаңы макалалар]]</div></td></tr> </table>

Турганбаев Элебай http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=67196&oldid=prev 2025-03-04T08:47:58Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку версиясы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">08:47, 4 Март (Жалган куран) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 -сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 -сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ГУННДАР (ХУННДАР)''' — [[Борбордук Азия]]дагы байыркы [[көчмөн уруулар]]ынын конфедерациясы. Байыркы кытай тилинде xiōngnú, кийинки кытай тилинде [[сюнну]] болуп аталат жана булар бир [[этноним]]дин эки башка тыбышта айтылышы болуп эсептелет. Байыркы кытай тилинин [[фонетика]]лык өзгөчөлүгүнө байланыштуу биринчисинин айтылышын алгач Н. Я. [[Бичурин]] (Иакинф) колдонгон. Алар менен узак убакыт бою каршылашып келген кытайлыктар көчмөндөрдүн өз аталышына тиешелүү [[эндоэтноним]]ге эки [[иероглиф]] (тамга) кошуп, «сюн (хун)» – зулум (залим), «ну» – кул деген маанидеги сөзгө өзгөртүшкөн. Көптөгөн уламыштарды пайдаланган кытай тарыхчылары гунндарды б. з. ч. 1764-жылы [[Гоби]] [[чөлү]]нө чектеш аймактарга (азыркы [[Моңголия]]) ооп кеткен Хя династиясынын акыркы падышасынын уулу Шунь-вэй негиздегенин жана алар ''дун-хулар'' менен тектеш уруулар катары белгилешкен. Андан мурун гунндардын түпкү атасы Хун-ну Шы-Цзу болгону жана Яо падышанын тушунда «хунь-юй», Чжеу династиясында «хяньюнь», [[Цинь династиясы]]нда «хунну» деп аталганы айтылып, алар тууралуу жалпы маалыматтар б. з. ч. 220-жылдан б. з. 2-кылымына чейин уланат. Мусулман тарыхчылары (мис., [[Хондемир]], [[Абул-газы бахадур хан]]) боюнча хунндар Могул-хандын тукуму катары таанылат. Гунндардын ордосу Хангайдын  этегинде ([[Орхон]]го жакын) туруп; [[Байкал]] көлүнүн түштүгүндөгү Калгандан (азыркы КЭРдеги Чжанцзякоу округу) тарта батыштагы [[Тарбагатай]] тоосун камтыган. Дун-хулар болсо Татар-хандын тукумуна кирип, алардын ээлиги Калгандын түндүгүнөн Хинган тоосуна чейин созулган. Өлкөсү ыңгайлуу жерде жайгашканына байланыштуу дун-хулар адегенде гунндарга үстөмдүк кылып келишкен, бирок б. з. ч. 209-жылы алардын катуу соккусунан толук кыйроого учураган. Узак убакытты камтыган гунндардын доорунда алардан [[жужань]] (жуан-жуан), дулга ([[түрк]]), ойхор (хойху – [[уйгур]]лар), ал эми дун-хулардан ухуань, сяньби, кидандар бөлүнүп чыкканы айтылат. Байыркы мезгилде хунндардын негизги 24 уруусунун бийлери (ваньци) белгиленген бир мөөнөттө, атайы бир жерге чогулуп, башкы бийин (байыркы кытай тилинде «цзюньчжан»), княздарды («цзюнь ван») жана жөнөкөй «ван» (князь) сыяктуу бир нече баскычтагы бийлик башчыларын шайлашкан. Жогорку же башкы бий болуп шайланууга Люаньди (Сюйляньти, Люаньти) уруусунан чыккан кол башчылар гана укуктуу болгон, мындай салт гунндардын империясы кулаганга чейин уланган. Б. з. ч. 3 к. баштап Гунн империясынын башчылары [[шанүй]] («шаньюй») деген [[титул]] менен атала баштайт. Томан (Тоумань, Тумань, Түмөн) жана анын улуу уулу [[Маодунь]] (''Модэ'' – б. з. ч. 234–174) сыяктуу шанүйлөр ушул уруудан чыккан. Кытай тарыхында гунндар асманды «чэн-ли», балдарын «гу-ду» дешкендиктен, шанүйлөрүн да «Чэн-ли гу-ду шань-юй» деп аташканын эскертишет. «Шанүй» деген сөздү чечмелегенде ал «кеңири» дегенди билдирип, бул титул «көк асмандай чексиз, учу-кыйры жок» деген маани берген. Б. з. ч. 5-кылымдан Кытайга түндүктөн коркунуч туудуруп, кол сала башташкан. Алардан коргонуу үчүн Кытайдын түндүгүндө чеп-дубал курула баштап, ал кийин [[Кытайдын Улуу дубалы]] деген ат менен белгилүү болгон. Б. з. ч. 209-жылы Модэ шанүй гунндардын империясын негиздеп, дун-хулардан кийин батыштагы [[юэчжи]] урууларын талкалаганда, алар [[Бактрия]]''га'' <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылuан</del>. Кыргыздар тууралуу алгачкы тарыхый маалымат Модэ шанүйдүн б.з.ч. 209–201-жылдар аралыгында «түндүктөгү» хуньюй, кюеше (кыпчак), [[динлин]], [[гэгунь]] (кара: [[Байыркы кыргыздар]]), цайли (синьли) ээликтерин багындырган окуяларга байланыштуу айтылган жана ушул эле учурда [[Хан империясына]] (б. з. ч. 206–б. з. 220) каршы согуш баштаган. Император ар бир шанүйгө падышанын кызын берип, жыл сайын белек тартуулап турууга аргасыз болуп, тынчтык келишимин түзгөн. Бирок ал келишим так сакталбай, гунндардын кол салуусу мезгил-мезгили менен улана берген. Ушундай шартта гунндарга каршы башкача чара колдонуп, алардын арт жагынан коркунуч туудуруу керектигин түшүнгөн император (б. з. ч. 141–б. з. ч. 87-жылдар) [[У-Ди]] б. з. ч. 138-жылы юечжилерге элчи кылып, [[Ч]][[жан Цян]]ды жөнөткөн. Мындан майнап чыкпай, мекенине отуз жыл өткөндөн кийин кайтып келген элчи гунндардын батышынан (азыркы [[Орто Азия]]) Каспий деңизине чейин жашаган элдер тууралуу эң алгачкы маалыматтарды жеткирген. Түндүк жана түштүктөгү көчмөн уруулары багындырылган кийин хунндар күчтүү империяга айланган. Кытай тарыхчылары боюнча көптөгөн майда урууларга тараган гунндардын ичинде Хуян, Лан жана Сюйбу – үч уруунун мартабасы өтө жогору туруп, Хуян менен Сюйбу шанүйдүн тукумунан кыз алып, кыз берүүгө укуктуу болгон. Сюйбулар мамлекетте сот кызматын аткарган. Булардан тышкары 24 чоң уруунун ар бирин бийлеген өз «түмөн башылары» (ван-ки) болгон. Бийлик даражасы атадан-балага мурас катары ѳтүп, шанүйдөн кийин 1) Чыгыш жана Батыш Чжуки-князь; 2) Чыгыш жана Батыш Лули-князь; 3) Чыгыш жана Батыш улуу кол башчы; 4) Чыгыш жана Батыш улуу Дуюй; 5) Чыгыш жана Батыш улуу Данху; 6) Чыгыш жана Батыш Гуду-хэулар турган. Акылман-кеңешчилерин «Чжуки» деп аташып, тактын мураскорлугуна дайым чыгыш Чжуки-князь дайындалган. Чыгыштан жана Батыш Чжуки-княздан Данхуга чейин жогорку башчылар 10 миң, ал эми төмөнкүлөрү бир нече миң атчан аскер күтө алган. Бардык жумуштар жылдыз же айдын жайгашына карата башталган. Жоого ай толгондо аттанып, ай кемий баштаганда чыкпай калышкан. Ай жаңырган алгачкы күндөрдү ыйык тутуп, аны «Сюй» жана «Сы» деп аташкан. Өлгөн адамды табытка салып көөмп, алтын же күмүштөлгөн кымкап жана жанат терилерди кийиндирип көмүшкөн. Өлгөн адам менен бирге жүздөн бир нече жүзгө чейин жакын [[нөкөр]]лөр жана күңдөрдү кошо коюшкан. Атасы же жакын туугандары өлсө, алардын тукумун үзбөө жана ''жесир'' калган аялды жетим балдары менен жалгыз калтырбоо үчүн ал аялды жакын туугандарынын (кара; [[левират]]) бири алган. Негизги чарбасы мал менен тыгыз байланышып, жыл мезгилине жараша бир жерден экинчи жерге тынымсыз конуш которуп турушкан. Каада-салтын аткаруу өтө жеңил болгон жана падышасы өзүнөн төмөн турган кызматчыларга жөнөкөй мамиле кылгандыктан, мамлекетти башкарууда эч кыйынчылык болбогон. Б. з. ч. 1-кылымдын орто ченинде гунн уруулары Кытайга сөз жүзүндө гана убактылуу баш ийип, б. з. 50-жылдары империя экиге бөлүнгөндөн кийин чыгыштагы гунндардын шанүйү Хуханье II (48–55) Соңку (Чыгыш) Хань императору (25–57) Гуан У-диге толук баш ийгенинин урматына мурунку «сюн/ну» (зулум, залим) деген сөз «гун/ну» (урматтуу, адептүү) иероглифине алмаштырылган. Батыш гунндар Орто Азияга чегинип, көпчүлүк изилдөөчүлөрдүн пикиринде ушул мезгилдерде гунндар түрк, чыгыш сармат жана угор уруулары менен аралашып кеткен. Б. з. 93-жылы сяньби, динлиндер менен коалиция түзүшкөн кытайлыктар Турпан аймагында гунндарга катуу сокку урган. 155-жылы [[Т|Тяншихуай]] башчылык кылган сяньбилер аларды акыркы жолу талкалап, бытыранды болуп, 158-жылы алардын бир бөлүгү Волгадан Дон суусуна жеткен. Европадагы гунндар ушулардын тукуму катары каралат. Байыркы гунндардын түпкү теги жана алардын тили тууралуу азырынча бир кылка көз караш жок. Кытай маалыматтарында сакталып калган айрым «асман» (чэнли), байыркы түрк тилиндеги «утаг» (кыргызча «отоо», кыт. «оуто»), «кыңырак» (бычак), «орун» сыяктуу бир нече сөздөр түрк тилине тиешелүү болуп саналат. Азыркы учурда гунндарды моңгол (Н. Я. Бичурин), енисейлик (Э. Пуллиблэнк), түрк-моңгол (Г. Рамстедт, Г. Дёрфер); таза түрк (Ю. Клапрот, О. Прицак, Л. Гумилев, А. Дыбо), чыгыш иран (Г. Бейли) сыяктуу бир нече карама-каршы теориялар калыптанган.    </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ГУННДАР (ХУННДАР)''' — [[Борбордук Азия]]дагы байыркы [[көчмөн уруулар]]ынын конфедерациясы. Байыркы кытай тилинде xiōngnú, кийинки кытай тилинде [[сюнну]] болуп аталат жана булар бир [[этноним]]дин эки башка тыбышта айтылышы болуп эсептелет. Байыркы кытай тилинин [[фонетика]]лык өзгөчөлүгүнө байланыштуу биринчисинин айтылышын алгач Н. Я. [[Бичурин]] (Иакинф) колдонгон. Алар менен узак убакыт бою каршылашып келген кытайлыктар көчмөндөрдүн өз аталышына тиешелүү [[эндоэтноним]]ге эки [[иероглиф]] (тамга) кошуп, «сюн (хун)» – зулум (залим), «ну» – кул деген маанидеги сөзгө өзгөртүшкөн. Көптөгөн уламыштарды пайдаланган кытай тарыхчылары гунндарды б. з. ч. 1764-жылы [[Гоби]] [[чөлү]]нө чектеш аймактарга (азыркы [[Моңголия]]) ооп кеткен Хя династиясынын акыркы падышасынын уулу Шунь-вэй негиздегенин жана алар ''дун-хулар'' менен тектеш уруулар катары белгилешкен. Андан мурун гунндардын түпкү атасы Хун-ну Шы-Цзу болгону жана Яо падышанын тушунда «хунь-юй», Чжеу династиясында «хяньюнь», [[Цинь династиясы]]нда «хунну» деп аталганы айтылып, алар тууралуу жалпы маалыматтар б. з. ч. 220-жылдан б. з. 2-кылымына чейин уланат. Мусулман тарыхчылары (мис., [[Хондемир]], [[Абул-газы бахадур хан]]) боюнча хунндар Могул-хандын тукуму катары таанылат. Гунндардын ордосу Хангайдын  этегинде ([[Орхон]]го жакын) туруп; [[Байкал]] көлүнүн түштүгүндөгү Калгандан (азыркы КЭРдеги Чжанцзякоу округу) тарта батыштагы [[Тарбагатай]] тоосун камтыган. Дун-хулар болсо Татар-хандын тукумуна кирип, алардын ээлиги Калгандын түндүгүнөн Хинган тоосуна чейин созулган. Өлкөсү ыңгайлуу жерде жайгашканына байланыштуу дун-хулар адегенде гунндарга үстөмдүк кылып келишкен, бирок б. з. ч. 209-жылы алардын катуу соккусунан толук кыйроого учураган. Узак убакытты камтыган гунндардын доорунда алардан [[жужань]] (жуан-жуан), дулга ([[түрк]]), ойхор (хойху – [[уйгур]]лар), ал эми дун-хулардан ухуань, сяньби, кидандар бөлүнүп чыкканы айтылат. Байыркы мезгилде хунндардын негизги 24 уруусунун бийлери (ваньци) белгиленген бир мөөнөттө, атайы бир жерге чогулуп, башкы бийин (байыркы кытай тилинде «цзюньчжан»), княздарды («цзюнь ван») жана жөнөкөй «ван» (князь) сыяктуу бир нече баскычтагы бийлик башчыларын шайлашкан. Жогорку же башкы бий болуп шайланууга Люаньди (Сюйляньти, Люаньти) уруусунан чыккан кол башчылар гана укуктуу болгон, мындай салт гунндардын империясы кулаганга чейин уланган. Б. з. ч. 3 к. баштап Гунн империясынын башчылары [[шанүй]] («шаньюй») деген [[титул]] менен атала баштайт. Томан (Тоумань, Тумань, Түмөн) жана анын улуу уулу [[Маодунь]] (''Модэ'' – б. з. ч. 234–174) сыяктуу шанүйлөр ушул уруудан чыккан. Кытай тарыхында гунндар асманды «чэн-ли», балдарын «гу-ду» дешкендиктен, шанүйлөрүн да «Чэн-ли гу-ду шань-юй» деп аташканын эскертишет. «Шанүй» деген сөздү чечмелегенде ал «кеңири» дегенди билдирип, бул титул «көк асмандай чексиз, учу-кыйры жок» деген маани берген. Б. з. ч. 5-кылымдан Кытайга түндүктөн коркунуч туудуруп, кол сала башташкан. Алардан коргонуу үчүн Кытайдын түндүгүндө чеп-дубал курула баштап, ал кийин [[Кытайдын Улуу дубалы]] деген ат менен белгилүү болгон. Б. з. ч. 209-жылы Модэ шанүй гунндардын империясын негиздеп, дун-хулардан кийин батыштагы [[юэчжи]] урууларын талкалаганда, алар [[Бактрия]]''га'' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылган</ins>. Кыргыздар тууралуу алгачкы тарыхый маалымат Модэ шанүйдүн б.з.ч. 209–201-жылдар аралыгында «түндүктөгү» хуньюй, кюеше (кыпчак), [[динлин]], [[гэгунь]] (кара: [[Байыркы кыргыздар]]), цайли (синьли) ээликтерин багындырган окуяларга байланыштуу айтылган жана ушул эле учурда [[Хан империясына]] (б. з. ч. 206–б. з. 220) каршы согуш баштаган. Император ар бир шанүйгө падышанын кызын берип, жыл сайын белек тартуулап турууга аргасыз болуп, тынчтык келишимин түзгөн. Бирок ал келишим так сакталбай, гунндардын кол салуусу мезгил-мезгили менен улана берген. Ушундай шартта гунндарга каршы башкача чара колдонуп, алардын арт жагынан коркунуч туудуруу керектигин түшүнгөн император (б. з. ч. 141–б. з. ч. 87-жылдар) [[У-Ди]] б. з. ч. 138-жылы юечжилерге элчи кылып, [[Ч]][[жан Цян]]ды жөнөткөн. Мындан майнап чыкпай, мекенине отуз жыл өткөндөн кийин кайтып келген элчи гунндардын батышынан (азыркы [[Орто Азия]]) Каспий деңизине чейин жашаган элдер тууралуу эң алгачкы маалыматтарды жеткирген. Түндүк жана түштүктөгү көчмөн уруулары багындырылган кийин хунндар күчтүү империяга айланган. Кытай тарыхчылары боюнча көптөгөн майда урууларга тараган гунндардын ичинде Хуян, Лан жана Сюйбу – үч уруунун мартабасы өтө жогору туруп, Хуян менен Сюйбу шанүйдүн тукумунан кыз алып, кыз берүүгө укуктуу болгон. Сюйбулар мамлекетте сот кызматын аткарган. Булардан тышкары 24 чоң уруунун ар бирин бийлеген өз «түмөн башылары» (ван-ки) болгон. Бийлик даражасы атадан-балага мурас катары ѳтүп, шанүйдөн кийин 1) Чыгыш жана Батыш Чжуки-князь; 2) Чыгыш жана Батыш Лули-князь; 3) Чыгыш жана Батыш улуу кол башчы; 4) Чыгыш жана Батыш улуу Дуюй; 5) Чыгыш жана Батыш улуу Данху; 6) Чыгыш жана Батыш Гуду-хэулар турган. Акылман-кеңешчилерин «Чжуки» деп аташып, тактын мураскорлугуна дайым чыгыш Чжуки-князь дайындалган. Чыгыштан жана Батыш Чжуки-княздан Данхуга чейин жогорку башчылар 10 миң, ал эми төмөнкүлөрү бир нече миң атчан аскер күтө алган. Бардык жумуштар жылдыз же айдын жайгашына карата башталган. Жоого ай толгондо аттанып, ай кемий баштаганда чыкпай калышкан. Ай жаңырган алгачкы күндөрдү ыйык тутуп, аны «Сюй» жана «Сы» деп аташкан. Өлгөн адамды табытка салып көөмп, алтын же күмүштөлгөн кымкап жана жанат терилерди кийиндирип көмүшкөн. Өлгөн адам менен бирге жүздөн бир нече жүзгө чейин жакын [[нөкөр]]лөр жана күңдөрдү кошо коюшкан. Атасы же жакын туугандары өлсө, алардын тукумун үзбөө жана ''жесир'' калган аялды жетим балдары менен жалгыз калтырбоо үчүн ал аялды жакын туугандарынын (кара; [[левират]]) бири алган. Негизги чарбасы мал менен тыгыз байланышып, жыл мезгилине жараша бир жерден экинчи жерге тынымсыз конуш которуп турушкан. Каада-салтын аткаруу өтө жеңил болгон жана падышасы өзүнөн төмөн турган кызматчыларга жөнөкөй мамиле кылгандыктан, мамлекетти башкарууда эч кыйынчылык болбогон. Б. з. ч. 1-кылымдын орто ченинде гунн уруулары Кытайга сөз жүзүндө гана убактылуу баш ийип, б. з. 50-жылдары империя экиге бөлүнгөндөн кийин чыгыштагы гунндардын шанүйү Хуханье II (48–55) Соңку (Чыгыш) Хань императору (25–57) Гуан У-диге толук баш ийгенинин урматына мурунку «сюн/ну» (зулум, залим) деген сөз «гун/ну» (урматтуу, адептүү) иероглифине алмаштырылган. Батыш гунндар Орто Азияга чегинип, көпчүлүк изилдөөчүлөрдүн пикиринде ушул мезгилдерде гунндар түрк, чыгыш сармат жана угор уруулары менен аралашып кеткен. Б. з. 93-жылы сяньби, динлиндер менен коалиция түзүшкөн кытайлыктар Турпан аймагында гунндарга катуу сокку урган. 155-жылы [[Т|Тяншихуай]] башчылык кылган сяньбилер аларды акыркы жолу талкалап, бытыранды болуп, 158-жылы алардын бир бөлүгү Волгадан Дон суусуна жеткен. Европадагы гунндар ушулардын тукуму катары каралат. Байыркы гунндардын түпкү теги жана алардын тили тууралуу азырынча бир кылка көз караш жок. Кытай маалыматтарында сакталып калган айрым «асман» (чэнли), байыркы түрк тилиндеги «утаг» (кыргызча «отоо», кыт. «оуто»), «кыңырак» (бычак), «орун» сыяктуу бир нече сөздөр түрк тилине тиешелүү болуп саналат. Азыркы учурда гунндарды моңгол (Н. Я. Бичурин), енисейлик (Э. Пуллиблэнк), түрк-моңгол (Г. Рамстедт, Г. Дёрфер); таза түрк (Ю. Клапрот, О. Прицак, Л. Гумилев, А. Дыбо), чыгыш иран (Г. Бейли) сыяктуу бир нече карама-каршы теориялар калыптанган.    </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Иностранцев К. А. Хунну и гунны. Л., 1926; Бичурин (Иакинф) H. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.-Л., 1950; Кюнер Н. В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока. М., 1961; Таскин B. C. Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). М.,1968; Супруненко Г. П. Некоторые источники по древней истории кыргызов. //История и культура Китая (Сборник памяти академика В.П. Васильева). М., 1974; Таскин В. С. О титулах шаньюй и каган //Mongolica. Памяти академика Б. Я. Владимирцова (1884-1931). М.,1986; Тенишев Э. Р. Гуннов язык //Языки мира: Тюркские языки. Б., 1996; Кычанов Е. И. Кочевые государства от гуннов до маньчжуров. М., 1997; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002; Сыма Цянь, Исторические записки. Т. 8. М., 2002.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Иностранцев К. А. Хунну и гунны. Л., 1926; Бичурин (Иакинф) H. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.-Л., 1950; Кюнер Н. В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока. М., 1961; Таскин B. C. Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). М.,1968; Супруненко Г. П. Некоторые источники по древней истории кыргызов. //История и культура Китая (Сборник памяти академика В.П. Васильева). М., 1974; Таскин В. С. О титулах шаньюй и каган //Mongolica. Памяти академика Б. Я. Владимирцова (1884-1931). М.,1986; Тенишев Э. Р. Гуннов язык //Языки мира: Тюркские языки. Б., 1996; Кычанов Е. И. Кочевые государства от гуннов до маньчжуров. М., 1997; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002; Сыма Цянь, Исторические записки. Т. 8. М., 2002.&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:Жаңы макалалар]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:Жаңы макалалар]]</div></td></tr> </table>

Турганбаев Элебай http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=67195&oldid=prev 2025-03-04T08:47:15Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку версиясы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">08:47, 4 Март (Жалган куран) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 -сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 -сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ГУННДАР (ХУННДАР)''' — [[Борбордук Азия]]дагы байыркы [[көчмөн уруулар]]ынын конфедерациясы. Байыркы кытай тилинде xiōngnú, кийинки кытай тилинде [[сюнну]] болуп аталат жана булар бир [[этноним]]дин эки башка тыбышта айтылышы болуп эсептелет. Байыркы кытай тилинин [[фонетика]]лык өзгөчөлүгүнө байланыштуу биринчисинин айтылышын алгач Н. Я. [[Бичурин]] (Иакинф) колдонгон. Алар менен узак убакыт бою каршылашып келген кытайлыктар көчмөндөрдүн өз аталышына тиешелүү [[эндоэтноним]]ге эки [[иероглиф]] (тамга) кошуп, «сюн (хун)» – зулум (залим), «ну» – кул деген маанидеги сөзгө өзгөртүшкөн. Көптөгөн уламыштарды пайдаланган кытай тарыхчылары гунндарды б. з. ч. 1764-жылы [[Гоби]] [[чөлү]]нө чектеш аймактарга (азыркы [[Моңголия]]) ооп кеткен Хя династиясынын акыркы падышасынын уулу Шунь-вэй негиздегенин жана алар ''дун-хулар'' менен тектеш уруулар катары белгилешкен. Андан мурун гунндардын түпкү атасы Хун-ну Шы-Цзу болгону жана Яо падышанын тушунда «хунь-юй», Чжеу династиясында «хяньюнь», [[Цинь династиясы]]нда «хунну» деп аталганы айтылып, алар тууралуу жалпы маалыматтар б. з. ч. 220-жылдан б. з. 2-кылымына чейин уланат. Мусулман тарыхчылары (мис., [[Хондемир]], [[Абул-газы бахадур хан]]) боюнча хунндар Могул-хандын тукуму катары таанылат. Гунндардын ордосу Хангайдын  этегинде ([[Орхон]]го жакын) туруп; [[Байкал]] көлүнүн түштүгүндөгү Калгандан (азыркы КЭРдеги Чжанцзякоу округу) тарта батыштагы [[Тарбагатай]] тоосун камтыган. Дун-хулар болсо Татар-хандын тукумуна кирип, алардын ээлиги Калгандын түндүгүнөн Хинган тоосуна чейин созулган. Өлкөсү ыңгайлуу жерде жайгашканына байланыштуу дун-хулар адегенде гунндарга үстөмдүк кылып келишкен, бирок б. з. ч. 209-жылы алардын катуу соккусунан толук кыйроого учураган. Узак убакытты камтыган гунндардын доорунда алардан [[жужань]] (жуан-жуан), дулга ([[түрк]]), ойхор (хойху – [[уйгур]]лар), ал эми дун-хулардан ухуань, сяньби, кидандар бөлүнүп чыкканы айтылат. Байыркы мезгилде хунндардын негизги 24 уруусунун бийлери (ваньци) белгиленген бир мөөнөттө, атайы бир жерге чогулуп, башкы бийин (байыркы кытай тилинде «цзюньчжан»), княздарды («цзюнь ван») жана жөнөкөй «ван» (князь) сыяктуу бир нече баскычтагы бийлик башчыларын шайлашкан. Жогорку же башкы бий болуп шайланууга Люаньди (Сюйляньти, Люаньти) уруусунан чыккан кол башчылар гана укуктуу болгон, мындай салт гунндардын империясы кулаганга чейин уланган. Б. з. ч. 3 к. баштап Гунн империясынын башчылары [[шанүй]] («шаньюй») деген [[титул]] менен атала баштайт. Томан (Тоумань, Тумань, Түмөн) жана анын улуу уулу [[Маодунь]] (''Модэ'' – б. з. ч. 234–174) сыяктуу шанүйлөр ушул уруудан чыккан. Кытай тарыхында гунндар асманды «чэн-ли», балдарын «гу-ду» дешкендиктен, шанүйлөрүн да «Чэн-ли гу-ду шань-юй» деп аташканын эскертишет. «Шанүй» деген сөздү чечмелегенде ал «кеңири» дегенди билдирип, бул титул «көк асмандай чексиз, учу-кыйры жок» деген маани берген. Б. з. ч. 5-кылымдан Кытайга түндүктөн коркунуч туудуруп, кол сала башташкан. Алардан коргонуу үчүн Кытайдын түндүгүндө чеп-дубал курула баштап, ал кийин [[Кытайдын Улуу дубалы]] деген ат менен белгилүү болгон. Б. з. ч. 209-жылы Модэ шанүй гунндардын империясын негиздеп, дун-хулардан кийин батыштагы [[юэчжи]] урууларын талкалаганда, алар [[Бактрия]]''га'' <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылышкан</del>. Кыргыздар тууралуу алгачкы тарыхый маалымат Модэ шанүйдүн б.з.ч. 209–201-жылдар аралыгында «түндүктөгү» хуньюй, кюеше (кыпчак), [[динлин]], [[гэгунь]] (кара: [[Байыркы кыргыздар]]), цайли (синьли) ээликтерин багындырган окуяларга байланыштуу айтылган жана ушул эле учурда [[Хан империясына]] (б. з. ч. 206–б. з. 220) каршы согуш баштаган. Император ар бир шанүйгө падышанын кызын берип, жыл сайын белек тартуулап, тынчтык келишимин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түзүүгө аргасыз болгон</del>. Бирок <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мындай </del>келишим так сакталбай, гунндардын кол салуусу мезгил-мезгили менен улана берген. Ушундай шартта гунндарга каршы башкача чара колдонуп, алардын арт жагынан коркунуч туудуруу керектигин түшүнгөн император (б. з. ч. 141–б. з. ч. 87-жылдар) [[У-Ди]] б. з. ч. 138-жылы юечжилерге элчи кылып, [[Ч]][[жан Цян]]ды жөнөткөн. Мындан майнап чыкпай, мекенине отуз жыл өткөндөн кийин кайтып келген элчи гунндардын батышынан (азыркы [[Орто Азия]]) Каспий деңизине чейин жашаган элдер тууралуу эң алгачкы маалыматтарды жеткирген. Түндүк жана түштүктөгү көчмөн уруулары багындырылган кийин хунндар күчтүү империяга айланган. Кытай тарыхчылары боюнча көптөгөн майда урууларга тараган гунндардын ичинде Хуян, Лан жана Сюйбу – үч уруунун мартабасы өтө жогору туруп, Хуян менен Сюйбу шанүйдүн тукумунан кыз алып, кыз берүүгө укуктуу болгон. Сюйбулар мамлекетте сот кызматын аткарган. Булардан тышкары 24 чоң уруунун ар бирин бийлеген өз «түмөн башылары» (ван-ки) болгон. Бийлик даражасы атадан-балага мурас катары ѳтүп, шанүйдөн кийин 1) Чыгыш жана Батыш Чжуки-князь; 2) Чыгыш жана Батыш Лули-князь; 3) Чыгыш жана Батыш улуу кол башчы; 4) Чыгыш жана Батыш улуу Дуюй; 5) Чыгыш жана Батыш улуу Данху; 6) Чыгыш жана Батыш Гуду-хэулар турган. Акылман-кеңешчилерин «Чжуки» деп аташып, тактын мураскорлугуна дайым чыгыш Чжуки-князь дайындалган. Чыгыштан жана Батыш Чжуки-княздан Данхуга чейин жогорку башчылар 10 миң, ал эми төмөнкүлөрү бир нече миң атчан аскер күтө алган. Бардык жумуштар жылдыз же айдын жайгашына карата башталган. Жоого ай толгондо аттанып, ай кемий баштаганда чыкпай калышкан. Ай жаңырган алгачкы күндөрдү ыйык тутуп, аны «Сюй» жана «Сы» деп аташкан. Өлгөн адамды табытка салып көөмп, алтын же күмүштөлгөн кымкап жана жанат терилерди кийиндирип көмүшкөн. Өлгөн адам менен бирге жүздөн бир нече жүзгө чейин жакын [[нөкөр]]лөр жана күңдөрдү кошо коюшкан. Атасы же жакын туугандары өлсө, алардын тукумун үзбөө жана ''жесир'' калган аялды жетим балдары менен жалгыз калтырбоо үчүн ал аялды жакын туугандарынын (кара; [[левират]]) бири алган. Негизги чарбасы мал менен тыгыз байланышып, жыл мезгилине жараша бир жерден экинчи жерге тынымсыз конуш которуп турушкан. Каада-салтын аткаруу өтө жеңил болгон жана падышасы өзүнөн төмөн турган кызматчыларга жөнөкөй мамиле кылгандыктан, мамлекетти башкарууда эч кыйынчылык болбогон. Б. з. ч. 1-кылымдын орто ченинде гунн уруулары Кытайга сөз жүзүндө гана убактылуу баш ийип, б. з. 50-жылдары империя экиге бөлүнгөндөн кийин чыгыштагы гунндардын шанүйү Хуханье II (48–55) Соңку (Чыгыш) Хань императору (25–57) Гуан У-диге толук баш ийгенинин урматына мурунку «сюн/ну» (зулум, залим) деген сөз «гун/ну» (урматтуу, адептүү) иероглифине алмаштырылган. Батыш гунндар Орто Азияга чегинип, көпчүлүк изилдөөчүлөрдүн пикиринде ушул мезгилдерде гунндар түрк, чыгыш сармат жана угор уруулары менен аралашып кеткен. Б. з. 93-жылы сяньби, динлиндер менен коалиция түзүшкөн кытайлыктар Турпан аймагында гунндарга катуу сокку урган. 155-жылы [[Т|Тяншихуай]] башчылык кылган сяньбилер аларды акыркы жолу талкалап, бытыранды болуп, 158-жылы алардын бир бөлүгү Волгадан Дон суусуна жеткен. Европадагы гунндар ушулардын тукуму катары каралат. Байыркы гунндардын түпкү теги жана алардын тили тууралуу азырынча бир кылка көз караш жок. Кытай маалыматтарында сакталып калган айрым «асман» (чэнли), байыркы түрк тилиндеги «утаг» (кыргызча «отоо», кыт. «оуто»), «кыңырак» (бычак), «орун» сыяктуу бир нече сөздөр түрк тилине тиешелүү болуп саналат. Азыркы учурда гунндарды моңгол (Н. Я. Бичурин), енисейлик (Э. Пуллиблэнк), түрк-моңгол (Г. Рамстедт, Г. Дёрфер); таза түрк (Ю. Клапрот, О. Прицак, Л. Гумилев, А. Дыбо), чыгыш иран (Г. Бейли) сыяктуу бир нече карама-каршы теориялар калыптанган.    </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ГУННДАР (ХУННДАР)''' — [[Борбордук Азия]]дагы байыркы [[көчмөн уруулар]]ынын конфедерациясы. Байыркы кытай тилинде xiōngnú, кийинки кытай тилинде [[сюнну]] болуп аталат жана булар бир [[этноним]]дин эки башка тыбышта айтылышы болуп эсептелет. Байыркы кытай тилинин [[фонетика]]лык өзгөчөлүгүнө байланыштуу биринчисинин айтылышын алгач Н. Я. [[Бичурин]] (Иакинф) колдонгон. Алар менен узак убакыт бою каршылашып келген кытайлыктар көчмөндөрдүн өз аталышына тиешелүү [[эндоэтноним]]ге эки [[иероглиф]] (тамга) кошуп, «сюн (хун)» – зулум (залим), «ну» – кул деген маанидеги сөзгө өзгөртүшкөн. Көптөгөн уламыштарды пайдаланган кытай тарыхчылары гунндарды б. з. ч. 1764-жылы [[Гоби]] [[чөлү]]нө чектеш аймактарга (азыркы [[Моңголия]]) ооп кеткен Хя династиясынын акыркы падышасынын уулу Шунь-вэй негиздегенин жана алар ''дун-хулар'' менен тектеш уруулар катары белгилешкен. Андан мурун гунндардын түпкү атасы Хун-ну Шы-Цзу болгону жана Яо падышанын тушунда «хунь-юй», Чжеу династиясында «хяньюнь», [[Цинь династиясы]]нда «хунну» деп аталганы айтылып, алар тууралуу жалпы маалыматтар б. з. ч. 220-жылдан б. з. 2-кылымына чейин уланат. Мусулман тарыхчылары (мис., [[Хондемир]], [[Абул-газы бахадур хан]]) боюнча хунндар Могул-хандын тукуму катары таанылат. Гунндардын ордосу Хангайдын  этегинде ([[Орхон]]го жакын) туруп; [[Байкал]] көлүнүн түштүгүндөгү Калгандан (азыркы КЭРдеги Чжанцзякоу округу) тарта батыштагы [[Тарбагатай]] тоосун камтыган. Дун-хулар болсо Татар-хандын тукумуна кирип, алардын ээлиги Калгандын түндүгүнөн Хинган тоосуна чейин созулган. Өлкөсү ыңгайлуу жерде жайгашканына байланыштуу дун-хулар адегенде гунндарга үстөмдүк кылып келишкен, бирок б. з. ч. 209-жылы алардын катуу соккусунан толук кыйроого учураган. Узак убакытты камтыган гунндардын доорунда алардан [[жужань]] (жуан-жуан), дулга ([[түрк]]), ойхор (хойху – [[уйгур]]лар), ал эми дун-хулардан ухуань, сяньби, кидандар бөлүнүп чыкканы айтылат. Байыркы мезгилде хунндардын негизги 24 уруусунун бийлери (ваньци) белгиленген бир мөөнөттө, атайы бир жерге чогулуп, башкы бийин (байыркы кытай тилинде «цзюньчжан»), княздарды («цзюнь ван») жана жөнөкөй «ван» (князь) сыяктуу бир нече баскычтагы бийлик башчыларын шайлашкан. Жогорку же башкы бий болуп шайланууга Люаньди (Сюйляньти, Люаньти) уруусунан чыккан кол башчылар гана укуктуу болгон, мындай салт гунндардын империясы кулаганга чейин уланган. Б. з. ч. 3 к. баштап Гунн империясынын башчылары [[шанүй]] («шаньюй») деген [[титул]] менен атала баштайт. Томан (Тоумань, Тумань, Түмөн) жана анын улуу уулу [[Маодунь]] (''Модэ'' – б. з. ч. 234–174) сыяктуу шанүйлөр ушул уруудан чыккан. Кытай тарыхында гунндар асманды «чэн-ли», балдарын «гу-ду» дешкендиктен, шанүйлөрүн да «Чэн-ли гу-ду шань-юй» деп аташканын эскертишет. «Шанүй» деген сөздү чечмелегенде ал «кеңири» дегенди билдирип, бул титул «көк асмандай чексиз, учу-кыйры жок» деген маани берген. Б. з. ч. 5-кылымдан Кытайга түндүктөн коркунуч туудуруп, кол сала башташкан. Алардан коргонуу үчүн Кытайдын түндүгүндө чеп-дубал курула баштап, ал кийин [[Кытайдын Улуу дубалы]] деген ат менен белгилүү болгон. Б. з. ч. 209-жылы Модэ шанүй гунндардын империясын негиздеп, дун-хулардан кийин батыштагы [[юэчжи]] урууларын талкалаганда, алар [[Бактрия]]''га'' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылuан</ins>. Кыргыздар тууралуу алгачкы тарыхый маалымат Модэ шанүйдүн б.з.ч. 209–201-жылдар аралыгында «түндүктөгү» хуньюй, кюеше (кыпчак), [[динлин]], [[гэгунь]] (кара: [[Байыркы кыргыздар]]), цайли (синьли) ээликтерин багындырган окуяларга байланыштуу айтылган жана ушул эле учурда [[Хан империясына]] (б. з. ч. 206–б. з. 220) каршы согуш баштаган. Император ар бир шанүйгө падышанын кызын берип, жыл сайын белек тартуулап <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">турууга аргасыз болуп</ins>, тынчтык келишимин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түзгөн</ins>. Бирок <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ал </ins>келишим так сакталбай, гунндардын кол салуусу мезгил-мезгили менен улана берген. Ушундай шартта гунндарга каршы башкача чара колдонуп, алардын арт жагынан коркунуч туудуруу керектигин түшүнгөн император (б. з. ч. 141–б. з. ч. 87-жылдар) [[У-Ди]] б. з. ч. 138-жылы юечжилерге элчи кылып, [[Ч]][[жан Цян]]ды жөнөткөн. Мындан майнап чыкпай, мекенине отуз жыл өткөндөн кийин кайтып келген элчи гунндардын батышынан (азыркы [[Орто Азия]]) Каспий деңизине чейин жашаган элдер тууралуу эң алгачкы маалыматтарды жеткирген. Түндүк жана түштүктөгү көчмөн уруулары багындырылган кийин хунндар күчтүү империяга айланган. Кытай тарыхчылары боюнча көптөгөн майда урууларга тараган гунндардын ичинде Хуян, Лан жана Сюйбу – үч уруунун мартабасы өтө жогору туруп, Хуян менен Сюйбу шанүйдүн тукумунан кыз алып, кыз берүүгө укуктуу болгон. Сюйбулар мамлекетте сот кызматын аткарган. Булардан тышкары 24 чоң уруунун ар бирин бийлеген өз «түмөн башылары» (ван-ки) болгон. Бийлик даражасы атадан-балага мурас катары ѳтүп, шанүйдөн кийин 1) Чыгыш жана Батыш Чжуки-князь; 2) Чыгыш жана Батыш Лули-князь; 3) Чыгыш жана Батыш улуу кол башчы; 4) Чыгыш жана Батыш улуу Дуюй; 5) Чыгыш жана Батыш улуу Данху; 6) Чыгыш жана Батыш Гуду-хэулар турган. Акылман-кеңешчилерин «Чжуки» деп аташып, тактын мураскорлугуна дайым чыгыш Чжуки-князь дайындалган. Чыгыштан жана Батыш Чжуки-княздан Данхуга чейин жогорку башчылар 10 миң, ал эми төмөнкүлөрү бир нече миң атчан аскер күтө алган. Бардык жумуштар жылдыз же айдын жайгашына карата башталган. Жоого ай толгондо аттанып, ай кемий баштаганда чыкпай калышкан. Ай жаңырган алгачкы күндөрдү ыйык тутуп, аны «Сюй» жана «Сы» деп аташкан. Өлгөн адамды табытка салып көөмп, алтын же күмүштөлгөн кымкап жана жанат терилерди кийиндирип көмүшкөн. Өлгөн адам менен бирге жүздөн бир нече жүзгө чейин жакын [[нөкөр]]лөр жана күңдөрдү кошо коюшкан. Атасы же жакын туугандары өлсө, алардын тукумун үзбөө жана ''жесир'' калган аялды жетим балдары менен жалгыз калтырбоо үчүн ал аялды жакын туугандарынын (кара; [[левират]]) бири алган. Негизги чарбасы мал менен тыгыз байланышып, жыл мезгилине жараша бир жерден экинчи жерге тынымсыз конуш которуп турушкан. Каада-салтын аткаруу өтө жеңил болгон жана падышасы өзүнөн төмөн турган кызматчыларга жөнөкөй мамиле кылгандыктан, мамлекетти башкарууда эч кыйынчылык болбогон. Б. з. ч. 1-кылымдын орто ченинде гунн уруулары Кытайга сөз жүзүндө гана убактылуу баш ийип, б. з. 50-жылдары империя экиге бөлүнгөндөн кийин чыгыштагы гунндардын шанүйү Хуханье II (48–55) Соңку (Чыгыш) Хань императору (25–57) Гуан У-диге толук баш ийгенинин урматына мурунку «сюн/ну» (зулум, залим) деген сөз «гун/ну» (урматтуу, адептүү) иероглифине алмаштырылган. Батыш гунндар Орто Азияга чегинип, көпчүлүк изилдөөчүлөрдүн пикиринде ушул мезгилдерде гунндар түрк, чыгыш сармат жана угор уруулары менен аралашып кеткен. Б. з. 93-жылы сяньби, динлиндер менен коалиция түзүшкөн кытайлыктар Турпан аймагында гунндарга катуу сокку урган. 155-жылы [[Т|Тяншихуай]] башчылык кылган сяньбилер аларды акыркы жолу талкалап, бытыранды болуп, 158-жылы алардын бир бөлүгү Волгадан Дон суусуна жеткен. Европадагы гунндар ушулардын тукуму катары каралат. Байыркы гунндардын түпкү теги жана алардын тили тууралуу азырынча бир кылка көз караш жок. Кытай маалыматтарында сакталып калган айрым «асман» (чэнли), байыркы түрк тилиндеги «утаг» (кыргызча «отоо», кыт. «оуто»), «кыңырак» (бычак), «орун» сыяктуу бир нече сөздөр түрк тилине тиешелүү болуп саналат. Азыркы учурда гунндарды моңгол (Н. Я. Бичурин), енисейлик (Э. Пуллиблэнк), түрк-моңгол (Г. Рамстедт, Г. Дёрфер); таза түрк (Ю. Клапрот, О. Прицак, Л. Гумилев, А. Дыбо), чыгыш иран (Г. Бейли) сыяктуу бир нече карама-каршы теориялар калыптанган.    </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Иностранцев К. А. Хунну и гунны. Л., 1926; Бичурин (Иакинф) H. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.-Л., 1950; Кюнер Н. В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока. М., 1961; Таскин B. C. Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). М.,1968; Супруненко Г. П. Некоторые источники по древней истории кыргызов. //История и культура Китая (Сборник памяти академика В.П. Васильева). М., 1974; Таскин В. С. О титулах шаньюй и каган //Mongolica. Памяти академика Б. Я. Владимирцова (1884-1931). М.,1986; Тенишев Э. Р. Гуннов язык //Языки мира: Тюркские языки. Б., 1996; Кычанов Е. И. Кочевые государства от гуннов до маньчжуров. М., 1997; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002; Сыма Цянь, Исторические записки. Т. 8. М., 2002.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Иностранцев К. А. Хунну и гунны. Л., 1926; Бичурин (Иакинф) H. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.-Л., 1950; Кюнер Н. В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока. М., 1961; Таскин B. C. Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). М.,1968; Супруненко Г. П. Некоторые источники по древней истории кыргызов. //История и культура Китая (Сборник памяти академика В.П. Васильева). М., 1974; Таскин В. С. О титулах шаньюй и каган //Mongolica. Памяти академика Б. Я. Владимирцова (1884-1931). М.,1986; Тенишев Э. Р. Гуннов язык //Языки мира: Тюркские языки. Б., 1996; Кычанов Е. И. Кочевые государства от гуннов до маньчжуров. М., 1997; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002; Сыма Цянь, Исторические записки. Т. 8. М., 2002.&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:Жаңы макалалар]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:Жаңы макалалар]]</div></td></tr> </table>

Турганбаев Элебай http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=67194&oldid=prev 2025-03-04T08:44:29Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку версиясы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">08:44, 4 Март (Жалган куран) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 -сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 -сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ГУННДАР (ХУННДАР)''' — [[Борбордук Азия]]дагы байыркы [[көчмөн уруулар]]ынын конфедерациясы. Байыркы кытай тилинде xiōngnú, кийинки кытай тилинде [[сюнну]] болуп аталат жана булар бир [[этноним]]дин эки башка тыбышта айтылышы болуп эсептелет. Байыркы кытай тилинин [[фонетика]]лык өзгөчөлүгүнө байланыштуу биринчисинин айтылышын алгач Н. Я. [[Бичурин]] (Иакинф) колдонгон. Алар менен узак убакыт бою каршылашып келген кытайлыктар көчмөндөрдүн өз аталышына тиешелүү [[эндоэтноним]]ге эки [[иероглиф]] (тамга) кошуп, «сюн (хун)» – зулум (залим), «ну» – кул деген маанидеги сөзгө өзгөртүшкөн. Көптөгөн уламыштарды пайдаланган кытай тарыхчылары гунндарды б. з. ч. 1764-жылы [[Гоби]] [[чөлү]]нө чектеш аймактарга (азыркы [[Моңголия]]) ооп кеткен Хя династиясынын акыркы падышасынын уулу Шунь-вэй негиздегенин жана алар ''дун-хулар'' менен тектеш уруулар катары белгилешкен. Андан мурун гунндардын түпкү атасы Хун-ну Шы-Цзу болгону жана Яо падышанын тушунда «хунь-юй», Чжеу династиясында «хяньюнь», [[Цинь династиясы]]нда «хунну» деп аталганы айтылып, алар тууралуу жалпы маалыматтар б. з. ч. 220-жылдан б. з. 2-кылымына чейин уланат. Мусулман тарыхчылары (мис., [[Хондемир]], [[Абул-газы бахадур хан]]) боюнча хунндар Могул-хандын тукуму катары таанылат. Гунндардын ордосу Хангайдын  этегинде ([[Орхон]]го жакын) туруп; [[Байкал]] көлүнүн түштүгүндөгү Калгандан (азыркы КЭРдеги Чжанцзякоу округу) тарта батыштагы [[Тарбагатай]] тоосун камтыган. Дун-хулар болсо Татар-хандын тукумуна кирип, алардын ээлиги Калгандын түндүгүнөн Хинган тоосуна чейин созулган. Өлкөсү ыңгайлуу жерде жайгашканына байланыштуу дун-хулар адегенде гунндарга үстөмдүк кылып келишкен, бирок б. з. ч. 209-жылы алардын катуу соккусунан толук кыйроого учураган. Узак убакытты камтыган гунндардын доорунда алардан [[жужань]] (жуан-жуан), дулга ([[түрк]]), ойхор (хойху – [[уйгур]]лар), ал эми дун-хулардан ухуань, сяньби, кидандар бөлүнүп чыкканы айтылат. Байыркы мезгилде хунндардын негизги 24 уруусунун бийлери (ваньци) белгиленген бир мөөнөттө, атайы бир жерге чогулуп, башкы бийин (байыркы кытай тилинде «цзюньчжан»), княздарды («цзюнь ван») жана жөнөкөй «ван» (князь) сыяктуу бир нече баскычтагы бийлик башчыларын шайлашкан. Жогорку же башкы бий болуп шайланууга Люаньди (Сюйляньти, Люаньти) уруусунан чыккан кол башчылар гана укуктуу болгон, мындай салт гунндардын империясы кулаганга чейин уланган. Б. з. ч. 3 к. баштап Гунн империясынын башчылары [[шанүй]] («шаньюй») деген [[титул]] менен атала баштайт. Томан (Тоумань, Тумань, Түмөн) жана анын улуу уулу [[Маодунь]] (''Модэ'' – б. з. ч. 234–174) сыяктуу шанүйлөр ушул уруудан чыккан. Кытай тарыхында гунндар асманды «чэн-ли», балдарын «гу-ду» дешкендиктен, шанүйлөрүн да «Чэн-ли гу-ду шань-юй» деп аташканын эскертишет. «Шанүй» деген сөздү чечмелегенде ал «кеңири» дегенди билдирип, бул титул «көк асмандай чексиз, учу-кыйры жок» деген маани берген. Б. з. ч. 5-кылымдан Кытайга түндүктөн коркунуч туудуруп, кол сала башташкан. Алардан коргонуу үчүн Кытайдын түндүгүндө чеп-дубал курула баштап, ал кийин [[Кытайдын Улуу дубалы]] деген ат менен белгилүү болгон. Б. з. ч. 209-жылы Модэ шанүй гунндардын империясын негиздеп, дун-хулардан кийин батыштагы [[юэчжи]] урууларын талкалаганда, алар [[Бактрия]]''га'' жылышкан. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Мындан кийин </del>«түндүктөгү» хуньюй, кюеше (кыпчак), [[динлин]], [[гэгунь]] (кара: [[Байыркы кыргыздар]]) цайли (синьли) ээликтерин багындырган жана [[Хан империясына]] (б. з. ч. 206–б. з. 220) каршы согуш баштаган. Император ар бир шанүйгө падышанын кызын берип, жыл сайын белек тартуулап, тынчтык келишимин түзүүгө аргасыз болгон. Бирок мындай келишим так сакталбай, гунндардын кол салуусу мезгил-мезгили менен улана берген. Ушундай шартта гунндарга каршы башкача чара колдонуп, алардын арт жагынан коркунуч туудуруу керектигин түшүнгөн император (б. з. ч. 141–б. з. ч. 87-жылдар) [[У-Ди]] б. з. ч. 138-жылы юечжилерге элчи кылып, [[Ч]][[жан Цян]]ды жөнөткөн. Мындан майнап чыкпай, мекенине отуз жыл өткөндөн кийин кайтып келген элчи гунндардын батышынан (азыркы [[Орто Азия]]) Каспий деңизине чейин жашаган элдер тууралуу эң алгачкы маалыматтарды жеткирген. Түндүк жана түштүктөгү көчмөн уруулары багындырылган кийин хунндар күчтүү империяга айланган. Кытай тарыхчылары боюнча көптөгөн майда урууларга тараган гунндардын ичинде Хуян, Лан жана Сюйбу – үч уруунун мартабасы өтө жогору туруп, Хуян менен Сюйбу шанүйдүн тукумунан кыз алып, кыз берүүгө укуктуу болгон. Сюйбулар мамлекетте сот кызматын аткарган. Булардан тышкары 24 чоң уруунун ар бирин бийлеген өз «түмөн башылары» (ван-ки) болгон. Бийлик даражасы атадан-балага мурас катары ѳтүп, шанүйдөн кийин 1) Чыгыш жана Батыш Чжуки-князь; 2) Чыгыш жана Батыш Лули-князь; 3) Чыгыш жана Батыш улуу кол башчы; 4) Чыгыш жана Батыш улуу Дуюй; 5) Чыгыш жана Батыш улуу Данху; 6) Чыгыш жана Батыш Гуду-хэулар турган. Акылман-кеңешчилерин «Чжуки» деп аташып, тактын мураскорлугуна дайым чыгыш Чжуки-князь дайындалган. Чыгыштан жана Батыш Чжуки-княздан Данхуга чейин жогорку башчылар 10 миң, ал эми төмөнкүлөрү бир нече миң атчан аскер күтө алган. Бардык жумуштар жылдыз же айдын жайгашына карата башталган. Жоого ай толгондо аттанып, ай кемий баштаганда чыкпай калышкан. Ай жаңырган алгачкы күндөрдү ыйык тутуп, аны «Сюй» жана «Сы» деп аташкан. Өлгөн адамды табытка салып көөмп, алтын же күмүштөлгөн кымкап жана жанат терилерди кийиндирип көмүшкөн. Өлгөн адам менен бирге жүздөн бир нече жүзгө чейин жакын [[нөкөр]]лөр жана күңдөрдү кошо коюшкан. Атасы же жакын туугандары өлсө, алардын тукумун үзбөө жана ''жесир'' калган аялды жетим балдары менен жалгыз калтырбоо үчүн ал аялды жакын туугандарынын (кара; [[левират]]) бири алган. Негизги чарбасы мал менен тыгыз байланышып, жыл мезгилине жараша бир жерден экинчи жерге тынымсыз конуш которуп турушкан. Каада-салтын аткаруу өтө жеңил болгон жана падышасы өзүнөн төмөн турган кызматчыларга жөнөкөй мамиле кылгандыктан, мамлекетти башкарууда эч кыйынчылык болбогон. Б. з. ч. 1-кылымдын орто ченинде гунн уруулары Кытайга сөз жүзүндө гана убактылуу баш ийип, б. з. 50-жылдары империя экиге бөлүнгөндөн кийин чыгыштагы гунндардын шанүйү Хуханье II (48–55) Соңку (Чыгыш) Хань императору (25–57) Гуан У-диге толук баш <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ийип, анын </del>урматына «сюн<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(н)» </del>(зулум, залим) деген <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сөздү </del>«гун<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(н)» </del>(урматтуу, адептүү) иероглифине алмаштырылган. Батыш гунндар Орто Азияга чегинип, көпчүлүк изилдөөчүлөрдүн пикиринде ушул мезгилдерде гунндар түрк, чыгыш сармат жана угор уруулары менен аралашып кеткен. Б. з. 93-жылы сяньби, динлиндер менен коалиция түзүшкөн кытайлыктар Турпан аймагында гунндарга катуу сокку урган. 155-жылы [[Т|Тяншихуай]] башчылык кылган сяньбилер аларды акыркы жолу талкалап, бытыранды болуп, 158-жылы алардын бир бөлүгү Волгадан Дон суусуна жеткен. Европадагы гунндар ушулардын тукуму катары каралат. Байыркы гунндардын түпкү теги жана алардын тили тууралуу азырынча бир кылка көз караш жок. Кытай маалыматтарында сакталып калган айрым «асман» (чэнли), байыркы түрк тилиндеги «утаг» (кыргызча «отоо», кыт. «оуто»), «кыңырак» (бычак), «орун» сыяктуу бир нече сөздөр түрк тилине тиешелүү болуп саналат. Азыркы учурда гунндарды моңгол (Н. Я. Бичурин), енисейлик (Э. Пуллиблэнк), түрк-моңгол (Г. Рамстедт, Г. Дёрфер); таза түрк (Ю. Клапрот, О. Прицак, Л. Гумилев, А. Дыбо), чыгыш иран (Г. Бейли) сыяктуу бир нече карама-каршы теориялар калыптанган.    </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ГУННДАР (ХУННДАР)''' — [[Борбордук Азия]]дагы байыркы [[көчмөн уруулар]]ынын конфедерациясы. Байыркы кытай тилинде xiōngnú, кийинки кытай тилинде [[сюнну]] болуп аталат жана булар бир [[этноним]]дин эки башка тыбышта айтылышы болуп эсептелет. Байыркы кытай тилинин [[фонетика]]лык өзгөчөлүгүнө байланыштуу биринчисинин айтылышын алгач Н. Я. [[Бичурин]] (Иакинф) колдонгон. Алар менен узак убакыт бою каршылашып келген кытайлыктар көчмөндөрдүн өз аталышына тиешелүү [[эндоэтноним]]ге эки [[иероглиф]] (тамга) кошуп, «сюн (хун)» – зулум (залим), «ну» – кул деген маанидеги сөзгө өзгөртүшкөн. Көптөгөн уламыштарды пайдаланган кытай тарыхчылары гунндарды б. з. ч. 1764-жылы [[Гоби]] [[чөлү]]нө чектеш аймактарга (азыркы [[Моңголия]]) ооп кеткен Хя династиясынын акыркы падышасынын уулу Шунь-вэй негиздегенин жана алар ''дун-хулар'' менен тектеш уруулар катары белгилешкен. Андан мурун гунндардын түпкү атасы Хун-ну Шы-Цзу болгону жана Яо падышанын тушунда «хунь-юй», Чжеу династиясында «хяньюнь», [[Цинь династиясы]]нда «хунну» деп аталганы айтылып, алар тууралуу жалпы маалыматтар б. з. ч. 220-жылдан б. з. 2-кылымына чейин уланат. Мусулман тарыхчылары (мис., [[Хондемир]], [[Абул-газы бахадур хан]]) боюнча хунндар Могул-хандын тукуму катары таанылат. Гунндардын ордосу Хангайдын  этегинде ([[Орхон]]го жакын) туруп; [[Байкал]] көлүнүн түштүгүндөгү Калгандан (азыркы КЭРдеги Чжанцзякоу округу) тарта батыштагы [[Тарбагатай]] тоосун камтыган. Дун-хулар болсо Татар-хандын тукумуна кирип, алардын ээлиги Калгандын түндүгүнөн Хинган тоосуна чейин созулган. Өлкөсү ыңгайлуу жерде жайгашканына байланыштуу дун-хулар адегенде гунндарга үстөмдүк кылып келишкен, бирок б. з. ч. 209-жылы алардын катуу соккусунан толук кыйроого учураган. Узак убакытты камтыган гунндардын доорунда алардан [[жужань]] (жуан-жуан), дулга ([[түрк]]), ойхор (хойху – [[уйгур]]лар), ал эми дун-хулардан ухуань, сяньби, кидандар бөлүнүп чыкканы айтылат. Байыркы мезгилде хунндардын негизги 24 уруусунун бийлери (ваньци) белгиленген бир мөөнөттө, атайы бир жерге чогулуп, башкы бийин (байыркы кытай тилинде «цзюньчжан»), княздарды («цзюнь ван») жана жөнөкөй «ван» (князь) сыяктуу бир нече баскычтагы бийлик башчыларын шайлашкан. Жогорку же башкы бий болуп шайланууга Люаньди (Сюйляньти, Люаньти) уруусунан чыккан кол башчылар гана укуктуу болгон, мындай салт гунндардын империясы кулаганга чейин уланган. Б. з. ч. 3 к. баштап Гунн империясынын башчылары [[шанүй]] («шаньюй») деген [[титул]] менен атала баштайт. Томан (Тоумань, Тумань, Түмөн) жана анын улуу уулу [[Маодунь]] (''Модэ'' – б. з. ч. 234–174) сыяктуу шанүйлөр ушул уруудан чыккан. Кытай тарыхында гунндар асманды «чэн-ли», балдарын «гу-ду» дешкендиктен, шанүйлөрүн да «Чэн-ли гу-ду шань-юй» деп аташканын эскертишет. «Шанүй» деген сөздү чечмелегенде ал «кеңири» дегенди билдирип, бул титул «көк асмандай чексиз, учу-кыйры жок» деген маани берген. Б. з. ч. 5-кылымдан Кытайга түндүктөн коркунуч туудуруп, кол сала башташкан. Алардан коргонуу үчүн Кытайдын түндүгүндө чеп-дубал курула баштап, ал кийин [[Кытайдын Улуу дубалы]] деген ат менен белгилүү болгон. Б. з. ч. 209-жылы Модэ шанүй гунндардын империясын негиздеп, дун-хулардан кийин батыштагы [[юэчжи]] урууларын талкалаганда, алар [[Бактрия]]''га'' жылышкан. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кыргыздар тууралуу алгачкы тарыхый маалымат Модэ шанүйдүн б.з.ч. 209–201-жылдар аралыгында </ins>«түндүктөгү» хуньюй, кюеше (кыпчак), [[динлин]], [[гэгунь]] (кара: [[Байыркы кыргыздар]])<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">, </ins>цайли (синьли) ээликтерин багындырган <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">окуяларга байланыштуу айтылган </ins>жана <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ушул эле учурда </ins>[[Хан империясына]] (б. з. ч. 206–б. з. 220) каршы согуш баштаган. Император ар бир шанүйгө падышанын кызын берип, жыл сайын белек тартуулап, тынчтык келишимин түзүүгө аргасыз болгон. Бирок мындай келишим так сакталбай, гунндардын кол салуусу мезгил-мезгили менен улана берген. Ушундай шартта гунндарга каршы башкача чара колдонуп, алардын арт жагынан коркунуч туудуруу керектигин түшүнгөн император (б. з. ч. 141–б. з. ч. 87-жылдар) [[У-Ди]] б. з. ч. 138-жылы юечжилерге элчи кылып, [[Ч]][[жан Цян]]ды жөнөткөн. Мындан майнап чыкпай, мекенине отуз жыл өткөндөн кийин кайтып келген элчи гунндардын батышынан (азыркы [[Орто Азия]]) Каспий деңизине чейин жашаган элдер тууралуу эң алгачкы маалыматтарды жеткирген. Түндүк жана түштүктөгү көчмөн уруулары багындырылган кийин хунндар күчтүү империяга айланган. Кытай тарыхчылары боюнча көптөгөн майда урууларга тараган гунндардын ичинде Хуян, Лан жана Сюйбу – үч уруунун мартабасы өтө жогору туруп, Хуян менен Сюйбу шанүйдүн тукумунан кыз алып, кыз берүүгө укуктуу болгон. Сюйбулар мамлекетте сот кызматын аткарган. Булардан тышкары 24 чоң уруунун ар бирин бийлеген өз «түмөн башылары» (ван-ки) болгон. Бийлик даражасы атадан-балага мурас катары ѳтүп, шанүйдөн кийин 1) Чыгыш жана Батыш Чжуки-князь; 2) Чыгыш жана Батыш Лули-князь; 3) Чыгыш жана Батыш улуу кол башчы; 4) Чыгыш жана Батыш улуу Дуюй; 5) Чыгыш жана Батыш улуу Данху; 6) Чыгыш жана Батыш Гуду-хэулар турган. Акылман-кеңешчилерин «Чжуки» деп аташып, тактын мураскорлугуна дайым чыгыш Чжуки-князь дайындалган. Чыгыштан жана Батыш Чжуки-княздан Данхуга чейин жогорку башчылар 10 миң, ал эми төмөнкүлөрү бир нече миң атчан аскер күтө алган. Бардык жумуштар жылдыз же айдын жайгашына карата башталган. Жоого ай толгондо аттанып, ай кемий баштаганда чыкпай калышкан. Ай жаңырган алгачкы күндөрдү ыйык тутуп, аны «Сюй» жана «Сы» деп аташкан. Өлгөн адамды табытка салып көөмп, алтын же күмүштөлгөн кымкап жана жанат терилерди кийиндирип көмүшкөн. Өлгөн адам менен бирге жүздөн бир нече жүзгө чейин жакын [[нөкөр]]лөр жана күңдөрдү кошо коюшкан. Атасы же жакын туугандары өлсө, алардын тукумун үзбөө жана ''жесир'' калган аялды жетим балдары менен жалгыз калтырбоо үчүн ал аялды жакын туугандарынын (кара; [[левират]]) бири алган. Негизги чарбасы мал менен тыгыз байланышып, жыл мезгилине жараша бир жерден экинчи жерге тынымсыз конуш которуп турушкан. Каада-салтын аткаруу өтө жеңил болгон жана падышасы өзүнөн төмөн турган кызматчыларга жөнөкөй мамиле кылгандыктан, мамлекетти башкарууда эч кыйынчылык болбогон. Б. з. ч. 1-кылымдын орто ченинде гунн уруулары Кытайга сөз жүзүндө гана убактылуу баш ийип, б. з. 50-жылдары империя экиге бөлүнгөндөн кийин чыгыштагы гунндардын шанүйү Хуханье II (48–55) Соңку (Чыгыш) Хань императору (25–57) Гуан У-диге толук баш <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ийгенинин </ins>урматына <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мурунку </ins>«сюн<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">/ну» </ins>(зулум, залим) деген <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сөз </ins>«гун<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">/ну» </ins>(урматтуу, адептүү) иероглифине алмаштырылган. Батыш гунндар Орто Азияга чегинип, көпчүлүк изилдөөчүлөрдүн пикиринде ушул мезгилдерде гунндар түрк, чыгыш сармат жана угор уруулары менен аралашып кеткен. Б. з. 93-жылы сяньби, динлиндер менен коалиция түзүшкөн кытайлыктар Турпан аймагында гунндарга катуу сокку урган. 155-жылы [[Т|Тяншихуай]] башчылык кылган сяньбилер аларды акыркы жолу талкалап, бытыранды болуп, 158-жылы алардын бир бөлүгү Волгадан Дон суусуна жеткен. Европадагы гунндар ушулардын тукуму катары каралат. Байыркы гунндардын түпкү теги жана алардын тили тууралуу азырынча бир кылка көз караш жок. Кытай маалыматтарында сакталып калган айрым «асман» (чэнли), байыркы түрк тилиндеги «утаг» (кыргызча «отоо», кыт. «оуто»), «кыңырак» (бычак), «орун» сыяктуу бир нече сөздөр түрк тилине тиешелүү болуп саналат. Азыркы учурда гунндарды моңгол (Н. Я. Бичурин), енисейлик (Э. Пуллиблэнк), түрк-моңгол (Г. Рамстедт, Г. Дёрфер); таза түрк (Ю. Клапрот, О. Прицак, Л. Гумилев, А. Дыбо), чыгыш иран (Г. Бейли) сыяктуу бир нече карама-каршы теориялар калыптанган.    </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Иностранцев К. А. Хунну и гунны. Л., 1926; Бичурин (Иакинф) H. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.-Л., 1950; Кюнер Н. В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока. М., 1961; Таскин B. C. Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). М.,1968; Супруненко Г. П. Некоторые источники по древней истории кыргызов. //История и культура Китая (Сборник памяти академика В.П. Васильева). М., 1974; Таскин В. С. О титулах шаньюй и каган //Mongolica. Памяти академика Б. Я. Владимирцова (1884-1931). М.,1986; Тенишев Э. Р. Гуннов язык //Языки мира: Тюркские языки. Б., 1996; Кычанов Е. И. Кочевые государства от гуннов до маньчжуров. М., 1997; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002; Сыма Цянь, Исторические записки. Т. 8. М., 2002.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Иностранцев К. А. Хунну и гунны. Л., 1926; Бичурин (Иакинф) H. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.-Л., 1950; Кюнер Н. В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока. М., 1961; Таскин B. C. Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). М.,1968; Супруненко Г. П. Некоторые источники по древней истории кыргызов. //История и культура Китая (Сборник памяти академика В.П. Васильева). М., 1974; Таскин В. С. О титулах шаньюй и каган //Mongolica. Памяти академика Б. Я. Владимирцова (1884-1931). М.,1986; Тенишев Э. Р. Гуннов язык //Языки мира: Тюркские языки. Б., 1996; Кычанов Е. И. Кочевые государства от гуннов до маньчжуров. М., 1997; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002; Сыма Цянь, Исторические записки. Т. 8. М., 2002.&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:Жаңы макалалар]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:Жаңы макалалар]]</div></td></tr> </table>

Турганбаев Элебай http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=67193&oldid=prev 2025-03-04T04:47:48Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку версиясы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">04:47, 4 Март (Жалган куран) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 -сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 -сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ГУННДАР (ХУННДАР)''' — [[Борбордук Азия]]дагы байыркы [[көчмөн уруулар]]ынын конфедерациясы. Байыркы кытай тилинде xiōngnú, кийинки кытай тилинде <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>[[сюнну]]<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'' </del>болуп аталат жана булар бир [[этноним]]дин эки башка тыбышта айтылышы болуп эсептелет. Байыркы кытай тилинин [[фонетика]]лык өзгөчөлүгүнө байланыштуу биринчисинин айтылышын алгач Н. Я. [[Бичурин]] (Иакинф) колдонгон. Алар менен узак убакыт бою каршылашып келген кытайлыктар көчмөндөрдүн өз аталышына тиешелүү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''эндоэтнонимге'' </del>эки [[иероглиф]] (тамга) кошуп, «сюн (хун)» – зулум (залим), «ну» – кул деген маанидеги сөзгө өзгөртүшкөн. Көптөгөн уламыштарды пайдаланган кытай тарыхчылары гунндарды б. з. ч. 1764-жылы [[Гоби]] <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чөлүнө </del>чектеш аймактарга (азыркы [[Моңголия]]) ооп кеткен Хя династиясынын акыркы падышасынын уулу Шунь-вэй негиздегенин жана алар ''дун-хулар'' менен тектеш уруулар катары белгилешкен. Андан мурун гунндардын түпкү атасы Хун-ну Шы-Цзу болгону жана Яо падышанын тушунда «хунь-юй», Чжеу династиясында «хяньюнь», [[Цинь династиясы]]нда «хунну» деп аталганы айтылып, алар тууралуу жалпы маалыматтар б. з. ч. 220-жылдан б. з. 2-кылымына чейин уланат. Мусулман тарыхчылары (мис., [[Хондемир]], [[Абул-газы бахадур хан]]) боюнча хунндар Могул-хандын тукуму катары таанылат. Гунндардын ордосу Хангайдын  этегинде ([[Орхон]]го жакын) туруп; [[Байкал]] көлүнүн түштүгүндөгү Калгандан (азыркы КЭРдеги Чжанцзякоу округу) тарта батыштагы [[Тарбагатай]] тоосун камтыган. Дун-хулар болсо Татар-хандын тукумуна кирип, алардын ээлиги Калгандын түндүгүнөн Хинган тоосуна чейин созулган. Өлкөсү ыңгайлуу жерде жайгашканына байланыштуу дун-хулар адегенде гунндарга үстөмдүк кылып келишкен, бирок б. з. ч. 209-жылы алардын катуу соккусунан толук кыйроого учураган. Узак убакытты камтыган гунндардын доорунда алардан [[жужань]] (жуан-жуан), дулга ([[түрк]]), ойхор (хойху – [[уйгур]]лар), ал эми дун-хулардан ухуань, сяньби, кидандар бөлүнүп чыкканы айтылат. Байыркы мезгилде хунндардын негизги 24 уруусунун бийлери (ваньци) белгиленген бир мөөнөттө, атайы бир жерге чогулуп, башкы бийин (байыркы кытай тилинде «цзюньчжан»), княздарды («цзюнь ван») жана жөнөкөй «ван» (князь) сыяктуу бир нече баскычтагы бийлик башчыларын шайлашкан. Жогорку же башкы бий болуп шайланууга Люаньди (Сюйляньти, Люаньти) уруусунан чыккан кол башчылар гана укуктуу болгон, мындай салт гунндардын империясы кулаганга чейин уланган. Б. з. ч. 3 к. баштап Гунн империясынын башчылары [[шанүй]] («шаньюй») деген [[титул]] менен атала баштайт. Томан (Тоумань, Тумань, Түмөн) жана анын улуу уулу [[Маодунь]] (''Модэ'' – б. з. ч. 234–174) сыяктуу шанүйлөр ушул уруудан чыккан. Кытай тарыхында гунндар асманды «чэн-ли», балдарын «гу-ду» дешкендиктен, шанүйлөрүн да «Чэн-ли гу-ду шань-юй» деп аташканын эскертишет. «Шанүй» деген сөздү чечмелегенде ал «кеңири» дегенди билдирип, бул титул «көк асмандай чексиз, учу-кыйры жок» деген маани берген. Б. з. ч. 5-кылымдан Кытайга түндүктөн коркунуч туудуруп, кол сала башташкан. Алардан коргонуу үчүн Кытайдын түндүгүндө чеп-дубал курула баштап, ал кийин [[Кытайдын Улуу дубалы]] деген ат менен белгилүү болгон. Б. з. ч. 209-жылы Модэ шанүй гунндардын империясын негиздеп, дун-хулардан кийин батыштагы [[юэчжи]] урууларын талкалаганда, алар [[Бактрия]]''га'' жылышкан. Мындан кийин «түндүктөгү» хуньюй, кюеше (кыпчак), [[динлин]], [[гэгунь]] (кара: [[Байыркы кыргыздар]]) цайли (синьли) ээликтерин багындырган жана [[Хан империясына]] (б. з. ч. 206–б. з. 220) каршы согуш баштаган. Император ар бир шанүйгө падышанын кызын берип, жыл сайын белек тартуулап, тынчтык келишимин түзүүгө аргасыз болгон. Бирок мындай келишим так сакталбай, гунндардын кол салуусу мезгил-мезгили менен улана берген. Ушундай шартта гунндарга каршы башкача чара колдонуп, алардын арт жагынан коркунуч туудуруу керектигин түшүнгөн император (б. з. ч. 141–б. з. ч. 87-жылдар) [[У-Ди]] б. з. ч. 138-жылы юечжилерге элчи кылып, [[Ч]][[жан Цян]]ды жөнөткөн. Мындан майнап чыкпай, мекенине отуз жыл өткөндөн кийин кайтып келген элчи гунндардын батышынан (азыркы [[Орто Азия]]) Каспий деңизине чейин жашаган элдер тууралуу эң алгачкы маалыматтарды жеткирген. Түндүк жана түштүктөгү көчмөн уруулары багындырылган кийин хунндар күчтүү империяга айланган. Кытай тарыхчылары боюнча көптөгөн майда урууларга тараган гунндардын ичинде Хуян, Лан жана Сюйбу – үч уруунун мартабасы өтө жогору туруп, Хуян менен Сюйбу шанүйдүн тукумунан кыз алып, кыз берүүгө укуктуу болгон. Сюйбулар мамлекетте сот кызматын аткарган. Булардан тышкары 24 чоң уруунун ар бирин бийлеген өз «түмөн башылары» (ван-ки) болгон. Бийлик даражасы атадан-балага мурас катары ѳтүп, шанүйдөн кийин 1) Чыгыш жана Батыш Чжуки-князь; 2) Чыгыш жана Батыш Лули-князь; 3) Чыгыш жана Батыш улуу кол башчы; 4) Чыгыш жана Батыш улуу Дуюй; 5) Чыгыш жана Батыш улуу Данху; 6) Чыгыш жана Батыш Гуду-хэулар турган. Акылман-кеңешчилерин «Чжуки» деп аташып, тактын мураскорлугуна дайым чыгыш Чжуки-князь дайындалган. Чыгыштан жана Батыш Чжуки-княздан Данхуга чейин жогорку башчылар 10 миң, ал эми төмөнкүлөрү бир нече миң атчан аскер күтө алган. Бардык жумуштар жылдыз же айдын жайгашына карата башталган. Жоого ай толгондо аттанып, ай кемий баштаганда чыкпай калышкан. Ай жаңырган алгачкы күндөрдү ыйык тутуп, аны «Сюй» жана «Сы» деп аташкан. Өлгөн адамды табытка салып көөмп, алтын же күмүштөлгөн кымкап жана жанат терилерди кийиндирип көмүшкөн. Өлгөн адам менен бирге жүздөн бир нече жүзгө чейин жакын [[нөкөр]]лөр жана күңдөрдү кошо коюшкан. Атасы же жакын туугандары өлсө, алардын тукумун үзбөө жана ''жесир'' калган аялды жетим балдары менен жалгыз калтырбоо үчүн ал аялды жакын туугандарынын (кара; [[левират]]) бири алган. Негизги чарбасы мал менен тыгыз байланышып, жыл мезгилине жараша бир жерден экинчи жерге тынымсыз конуш которуп турушкан. Каада-салтын аткаруу өтө жеңил болгон жана падышасы өзүнөн төмөн турган кызматчыларга жөнөкөй мамиле кылгандыктан, мамлекетти башкарууда эч кыйынчылык болбогон. Б. з. ч. 1-кылымдын орто ченинде гунн уруулары Кытайга сөз жүзүндө гана убактылуу баш ийип, б. з. 50-жылдары империя экиге бөлүнгөндөн кийин чыгыштагы гунндардын шанүйү Хуханье II (48–55) Соңку (Чыгыш) Хань императору (25–57) Гуан У-диге толук баш ийип, анын урматына «сюн(н)» (зулум, залим) деген сөздү «гун(н)» (урматтуу, адептүү) иероглифине алмаштырылган. Батыш гунндар Орто Азияга чегинип, көпчүлүк изилдөөчүлөрдүн пикиринде ушул мезгилдерде гунндар түрк, чыгыш сармат жана угор уруулары менен аралашып кеткен. Б. з. 93-жылы сяньби, динлиндер менен коалиция түзүшкөн кытайлыктар Турпан аймагында гунндарга катуу сокку урган. 155-жылы [[Т|Тяншихуай]] башчылык кылган сяньбилер аларды акыркы жолу талкалап, бытыранды болуп, 158-жылы алардын бир бөлүгү Волгадан Дон суусуна жеткен. Европадагы гунндар ушулардын тукуму катары каралат. Байыркы гунндардын түпкү теги жана алардын тили тууралуу азырынча бир кылка көз караш жок. Кытай маалыматтарында сакталып калган айрым «асман» (чэнли), байыркы түрк тилиндеги «утаг» (кыргызча «отоо», кыт. «оуто»), «кыңырак» (бычак), «орун» сыяктуу бир нече сөздөр түрк тилине тиешелүү болуп саналат. Азыркы учурда гунндарды моңгол (Н. Я. Бичурин), енисейлик (Э. Пуллиблэнк), түрк-моңгол (Г. Рамстедт, Г. Дёрфер); таза түрк (Ю. Клапрот, О. Прицак, Л. Гумилев, А. Дыбо), чыгыш иран (Г. Бейли) сыяктуу бир нече карама-каршы теориялар калыптанган.    </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ГУННДАР (ХУННДАР)''' — [[Борбордук Азия]]дагы байыркы [[көчмөн уруулар]]ынын конфедерациясы. Байыркы кытай тилинде xiōngnú, кийинки кытай тилинде [[сюнну]] болуп аталат жана булар бир [[этноним]]дин эки башка тыбышта айтылышы болуп эсептелет. Байыркы кытай тилинин [[фонетика]]лык өзгөчөлүгүнө байланыштуу биринчисинин айтылышын алгач Н. Я. [[Бичурин]] (Иакинф) колдонгон. Алар менен узак убакыт бою каршылашып келген кытайлыктар көчмөндөрдүн өз аталышына тиешелүү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[эндоэтноним]]ге </ins>эки [[иероглиф]] (тамга) кошуп, «сюн (хун)» – зулум (залим), «ну» – кул деген маанидеги сөзгө өзгөртүшкөн. Көптөгөн уламыштарды пайдаланган кытай тарыхчылары гунндарды б. з. ч. 1764-жылы [[Гоби]] <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[чөлү]]нө </ins>чектеш аймактарга (азыркы [[Моңголия]]) ооп кеткен Хя династиясынын акыркы падышасынын уулу Шунь-вэй негиздегенин жана алар ''дун-хулар'' менен тектеш уруулар катары белгилешкен. Андан мурун гунндардын түпкү атасы Хун-ну Шы-Цзу болгону жана Яо падышанын тушунда «хунь-юй», Чжеу династиясында «хяньюнь», [[Цинь династиясы]]нда «хунну» деп аталганы айтылып, алар тууралуу жалпы маалыматтар б. з. ч. 220-жылдан б. з. 2-кылымына чейин уланат. Мусулман тарыхчылары (мис., [[Хондемир]], [[Абул-газы бахадур хан]]) боюнча хунндар Могул-хандын тукуму катары таанылат. Гунндардын ордосу Хангайдын  этегинде ([[Орхон]]го жакын) туруп; [[Байкал]] көлүнүн түштүгүндөгү Калгандан (азыркы КЭРдеги Чжанцзякоу округу) тарта батыштагы [[Тарбагатай]] тоосун камтыган. Дун-хулар болсо Татар-хандын тукумуна кирип, алардын ээлиги Калгандын түндүгүнөн Хинган тоосуна чейин созулган. Өлкөсү ыңгайлуу жерде жайгашканына байланыштуу дун-хулар адегенде гунндарга үстөмдүк кылып келишкен, бирок б. з. ч. 209-жылы алардын катуу соккусунан толук кыйроого учураган. Узак убакытты камтыган гунндардын доорунда алардан [[жужань]] (жуан-жуан), дулга ([[түрк]]), ойхор (хойху – [[уйгур]]лар), ал эми дун-хулардан ухуань, сяньби, кидандар бөлүнүп чыкканы айтылат. Байыркы мезгилде хунндардын негизги 24 уруусунун бийлери (ваньци) белгиленген бир мөөнөттө, атайы бир жерге чогулуп, башкы бийин (байыркы кытай тилинде «цзюньчжан»), княздарды («цзюнь ван») жана жөнөкөй «ван» (князь) сыяктуу бир нече баскычтагы бийлик башчыларын шайлашкан. Жогорку же башкы бий болуп шайланууга Люаньди (Сюйляньти, Люаньти) уруусунан чыккан кол башчылар гана укуктуу болгон, мындай салт гунндардын империясы кулаганга чейин уланган. Б. з. ч. 3 к. баштап Гунн империясынын башчылары [[шанүй]] («шаньюй») деген [[титул]] менен атала баштайт. Томан (Тоумань, Тумань, Түмөн) жана анын улуу уулу [[Маодунь]] (''Модэ'' – б. з. ч. 234–174) сыяктуу шанүйлөр ушул уруудан чыккан. Кытай тарыхында гунндар асманды «чэн-ли», балдарын «гу-ду» дешкендиктен, шанүйлөрүн да «Чэн-ли гу-ду шань-юй» деп аташканын эскертишет. «Шанүй» деген сөздү чечмелегенде ал «кеңири» дегенди билдирип, бул титул «көк асмандай чексиз, учу-кыйры жок» деген маани берген. Б. з. ч. 5-кылымдан Кытайга түндүктөн коркунуч туудуруп, кол сала башташкан. Алардан коргонуу үчүн Кытайдын түндүгүндө чеп-дубал курула баштап, ал кийин [[Кытайдын Улуу дубалы]] деген ат менен белгилүү болгон. Б. з. ч. 209-жылы Модэ шанүй гунндардын империясын негиздеп, дун-хулардан кийин батыштагы [[юэчжи]] урууларын талкалаганда, алар [[Бактрия]]''га'' жылышкан. Мындан кийин «түндүктөгү» хуньюй, кюеше (кыпчак), [[динлин]], [[гэгунь]] (кара: [[Байыркы кыргыздар]]) цайли (синьли) ээликтерин багындырган жана [[Хан империясына]] (б. з. ч. 206–б. з. 220) каршы согуш баштаган. Император ар бир шанүйгө падышанын кызын берип, жыл сайын белек тартуулап, тынчтык келишимин түзүүгө аргасыз болгон. Бирок мындай келишим так сакталбай, гунндардын кол салуусу мезгил-мезгили менен улана берген. Ушундай шартта гунндарга каршы башкача чара колдонуп, алардын арт жагынан коркунуч туудуруу керектигин түшүнгөн император (б. з. ч. 141–б. з. ч. 87-жылдар) [[У-Ди]] б. з. ч. 138-жылы юечжилерге элчи кылып, [[Ч]][[жан Цян]]ды жөнөткөн. Мындан майнап чыкпай, мекенине отуз жыл өткөндөн кийин кайтып келген элчи гунндардын батышынан (азыркы [[Орто Азия]]) Каспий деңизине чейин жашаган элдер тууралуу эң алгачкы маалыматтарды жеткирген. Түндүк жана түштүктөгү көчмөн уруулары багындырылган кийин хунндар күчтүү империяга айланган. Кытай тарыхчылары боюнча көптөгөн майда урууларга тараган гунндардын ичинде Хуян, Лан жана Сюйбу – үч уруунун мартабасы өтө жогору туруп, Хуян менен Сюйбу шанүйдүн тукумунан кыз алып, кыз берүүгө укуктуу болгон. Сюйбулар мамлекетте сот кызматын аткарган. Булардан тышкары 24 чоң уруунун ар бирин бийлеген өз «түмөн башылары» (ван-ки) болгон. Бийлик даражасы атадан-балага мурас катары ѳтүп, шанүйдөн кийин 1) Чыгыш жана Батыш Чжуки-князь; 2) Чыгыш жана Батыш Лули-князь; 3) Чыгыш жана Батыш улуу кол башчы; 4) Чыгыш жана Батыш улуу Дуюй; 5) Чыгыш жана Батыш улуу Данху; 6) Чыгыш жана Батыш Гуду-хэулар турган. Акылман-кеңешчилерин «Чжуки» деп аташып, тактын мураскорлугуна дайым чыгыш Чжуки-князь дайындалган. Чыгыштан жана Батыш Чжуки-княздан Данхуга чейин жогорку башчылар 10 миң, ал эми төмөнкүлөрү бир нече миң атчан аскер күтө алган. Бардык жумуштар жылдыз же айдын жайгашына карата башталган. Жоого ай толгондо аттанып, ай кемий баштаганда чыкпай калышкан. Ай жаңырган алгачкы күндөрдү ыйык тутуп, аны «Сюй» жана «Сы» деп аташкан. Өлгөн адамды табытка салып көөмп, алтын же күмүштөлгөн кымкап жана жанат терилерди кийиндирип көмүшкөн. Өлгөн адам менен бирге жүздөн бир нече жүзгө чейин жакын [[нөкөр]]лөр жана күңдөрдү кошо коюшкан. Атасы же жакын туугандары өлсө, алардын тукумун үзбөө жана ''жесир'' калган аялды жетим балдары менен жалгыз калтырбоо үчүн ал аялды жакын туугандарынын (кара; [[левират]]) бири алган. Негизги чарбасы мал менен тыгыз байланышып, жыл мезгилине жараша бир жерден экинчи жерге тынымсыз конуш которуп турушкан. Каада-салтын аткаруу өтө жеңил болгон жана падышасы өзүнөн төмөн турган кызматчыларга жөнөкөй мамиле кылгандыктан, мамлекетти башкарууда эч кыйынчылык болбогон. Б. з. ч. 1-кылымдын орто ченинде гунн уруулары Кытайга сөз жүзүндө гана убактылуу баш ийип, б. з. 50-жылдары империя экиге бөлүнгөндөн кийин чыгыштагы гунндардын шанүйү Хуханье II (48–55) Соңку (Чыгыш) Хань императору (25–57) Гуан У-диге толук баш ийип, анын урматына «сюн(н)» (зулум, залим) деген сөздү «гун(н)» (урматтуу, адептүү) иероглифине алмаштырылган. Батыш гунндар Орто Азияга чегинип, көпчүлүк изилдөөчүлөрдүн пикиринде ушул мезгилдерде гунндар түрк, чыгыш сармат жана угор уруулары менен аралашып кеткен. Б. з. 93-жылы сяньби, динлиндер менен коалиция түзүшкөн кытайлыктар Турпан аймагында гунндарга катуу сокку урган. 155-жылы [[Т|Тяншихуай]] башчылык кылган сяньбилер аларды акыркы жолу талкалап, бытыранды болуп, 158-жылы алардын бир бөлүгү Волгадан Дон суусуна жеткен. Европадагы гунндар ушулардын тукуму катары каралат. Байыркы гунндардын түпкү теги жана алардын тили тууралуу азырынча бир кылка көз караш жок. Кытай маалыматтарында сакталып калган айрым «асман» (чэнли), байыркы түрк тилиндеги «утаг» (кыргызча «отоо», кыт. «оуто»), «кыңырак» (бычак), «орун» сыяктуу бир нече сөздөр түрк тилине тиешелүү болуп саналат. Азыркы учурда гунндарды моңгол (Н. Я. Бичурин), енисейлик (Э. Пуллиблэнк), түрк-моңгол (Г. Рамстедт, Г. Дёрфер); таза түрк (Ю. Клапрот, О. Прицак, Л. Гумилев, А. Дыбо), чыгыш иран (Г. Бейли) сыяктуу бир нече карама-каршы теориялар калыптанган.    </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Иностранцев К. А. Хунну и гунны. Л., 1926; Бичурин (Иакинф) H. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.-Л., 1950; Кюнер Н. В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока. М., 1961; Таскин B. C. Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). М.,1968; Супруненко Г. П. Некоторые источники по древней истории кыргызов. //История и культура Китая (Сборник памяти академика В.П. Васильева). М., 1974; Таскин В. С. О титулах шаньюй и каган //Mongolica. Памяти академика Б. Я. Владимирцова (1884-1931). М.,1986; Тенишев Э. Р. Гуннов язык //Языки мира: Тюркские языки. Б., 1996; Кычанов Е. И. Кочевые государства от гуннов до маньчжуров. М., 1997; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002; Сыма Цянь, Исторические записки. Т. 8. М., 2002.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Иностранцев К. А. Хунну и гунны. Л., 1926; Бичурин (Иакинф) H. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.-Л., 1950; Кюнер Н. В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока. М., 1961; Таскин B. C. Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). М.,1968; Супруненко Г. П. Некоторые источники по древней истории кыргызов. //История и культура Китая (Сборник памяти академика В.П. Васильева). М., 1974; Таскин В. С. О титулах шаньюй и каган //Mongolica. Памяти академика Б. Я. Владимирцова (1884-1931). М.,1986; Тенишев Э. Р. Гуннов язык //Языки мира: Тюркские языки. Б., 1996; Кычанов Е. И. Кочевые государства от гуннов до маньчжуров. М., 1997; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002; Сыма Цянь, Исторические записки. Т. 8. М., 2002.&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:Жаңы макалалар]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:Жаңы макалалар]]</div></td></tr> </table>

Турганбаев Элебай http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=67192&oldid=prev 2025-03-04T04:43:09Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку версиясы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">04:43, 4 Март (Жалган куран) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 -сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 -сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ГУННДАР (ХУННДАР)''' — [[Борбордук Азия]]дагы байыркы [[көчмөн уруулар]]ынын конфедерациясы. Байыркы кытай тилинде xiōngnú, кийинки кытай тилинде ''[[сюнну]]'' болуп аталат жана булар бир [[этноним]]дин эки башка тыбышта айтылышы болуп эсептелет. Байыркы кытай тилинин [[фонетика]]лык өзгөчөлүгүнө байланыштуу биринчисинин айтылышын алгач Н. Я. [[Бичурин]] (Иакинф) колдонгон. Алар менен узак убакыт бою каршылашып келген кытайлыктар көчмөндөрдүн өз аталышына тиешелүү ''эндоэтнонимге'' эки [[иероглиф]] (тамга) кошуп, «сюн (хун)» – зулум (залим), «ну» – кул деген маанидеги сөзгө өзгөртүшкөн. Көптөгөн уламыштарды пайдаланган кытай тарыхчылары гунндарды б. з. ч. 1764-жылы [[Гоби]] чөлүнө чектеш аймактарга (азыркы [[Моңголия]]) ооп кеткен Хя династиясынын акыркы падышасынын уулу Шунь-вэй негиздегенин жана алар ''дун-хулар'' менен тектеш уруулар катары белгилешкен. Андан мурун гунндардын түпкү атасы Хун-ну Шы-Цзу болгону жана Яо падышанын тушунда «хунь-юй», Чжеу династиясында «хяньюнь», [[Цинь династиясы]]нда «хунну» деп аталганы айтылып, алар тууралуу жалпы маалыматтар б. з. ч. 220-жылдан б. з. 2-кылымына чейин уланат. Мусулман тарыхчылары (мис., [[Хондемир]], [[Абул-газы бахадур хан]]) боюнча хунндар Могул-хандын тукуму катары таанылат. Гунндардын ордосу Хангайдын  этегинде ([[Орхон]]го жакын) туруп; [[Байкал]] көлүнүн түштүгүндөгү Калгандан (азыркы КЭРдеги Чжанцзякоу округу) тарта батыштагы [[Тарбагатай]] тоосун камтыган. Дун-хулар болсо Татар-хандын тукумуна кирип, алардын ээлиги Калгандын түндүгүнөн Хинган тоосуна чейин созулган. Өлкөсү ыңгайлуу жерде жайгашканына байланыштуу дун-хулар адегенде гунндарга үстөмдүк кылып келишкен, бирок б. з. ч. 209-жылы алардын катуу соккусунан толук кыйроого учураган. Узак убакытты камтыган гунндардын доорунда алардан [[жужань]] (жуан-жуан), дулга ([[түрк]]), ойхор (хойху – [[уйгур]]лар), ал эми дун-хулардан ухуань, сяньби, кидандар бөлүнүп чыкканы айтылат. Байыркы мезгилде хунндардын негизги 24 уруусунун бийлери (ваньци) белгиленген бир мөөнөттө, атайы бир жерге чогулуп, башкы бийин (байыркы кытай тилинде «цзюньчжан»), княздарды («цзюнь ван») жана жөнөкөй «ван» (князь) сыяктуу бир нече баскычтагы бийлик башчыларын шайлашкан. Жогорку же башкы бий болуп шайланууга Люаньди (Сюйляньти, Люаньти) уруусунан чыккан кол башчылар гана укуктуу болгон, мындай салт гунндардын империясы кулаганга чейин уланган. Б. з. ч. 3 к. баштап Гунн империясынын башчылары [[шанүй]] («шаньюй») деген [[титул]] менен атала баштайт. Томан (Тоумань, Тумань, Түмөн) жана анын улуу уулу [[Маодунь]] (''Модэ'' – б. з. ч. 234–174) сыяктуу шанүйлөр ушул уруудан чыккан. Кытай тарыхында гунндар асманды «чэн-ли», балдарын «гу-ду» дешкендиктен, шанүйлөрүн да «Чэн-ли гу-ду шань-юй» деп аташканын эскертишет. «Шанүй» деген сөздү чечмелегенде ал «кеңири» дегенди билдирип, бул титул «көк асмандай чексиз, учу-кыйры жок» деген маани берген. Б. з. ч. 5-кылымдан Кытайга түндүктөн коркунуч туудуруп, кол сала башташкан. Алардан коргонуу үчүн Кытайдын түндүгүндө чеп-дубал курула баштап, ал кийин [[Кытайдын Улуу дубалы]] деген ат менен белгилүү болгон. Б. з. ч. 209-жылы Модэ шанүй гунндардын империясын негиздеп, дун-хулардан кийин батыштагы [[юэчжи]] урууларын талкалаганда, алар [[Бактрия]]''га'' жылышкан. Мындан кийин «түндүктөгү» хуньюй, кюеше (кыпчак), [[динлин]], [[гэгунь]] (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''кыргыз''</del>) цайли (синьли) ээликтерин багындырган жана [[Хан империясына]] (б. з. ч. 206–б. з. 220) каршы согуш баштаган. Император ар бир шанүйгө падышанын кызын берип, жыл сайын белек тартуулап, тынчтык келишимин түзүүгө аргасыз болгон. Бирок мындай келишим так сакталбай, гунндардын кол салуусу мезгил-мезгили менен улана берген. Ушундай шартта гунндарга каршы башкача чара колдонуп, алардын арт жагынан коркунуч туудуруу керектигин түшүнгөн император (б. з. ч. 141–б. з. ч. 87-жылдар) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>У-Ди<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'' </del>б. з. ч. 138-жылы юечжилерге элчи кылып, Ч[[жан Цян]]ды жөнөткөн. Мындан майнап чыкпай, мекенине отуз жыл өткөндөн кийин кайтып келген элчи гунндардын батышынан (азыркы [[Орто Азия]]) Каспий деңизине чейин жашаган элдер тууралуу эң алгачкы маалыматтарды жеткирген. Түндүк жана түштүктөгү көчмөн уруулары багындырылган кийин хунндар күчтүү империяга айланган. Кытай тарыхчылары боюнча көптөгөн майда урууларга тараган гунндардын ичинде Хуян, Лан жана Сюйбу – үч уруунун мартабасы өтө жогору туруп, Хуян менен Сюйбу шанүйдүн тукумунан кыз алып, кыз берүүгө укуктуу болгон. Сюйбулар мамлекетте сот кызматын аткарган. Булардан тышкары 24 чоң уруунун ар бирин бийлеген өз «түмөн башылары» (ван-ки) болгон. Бийлик даражасы атадан-балага мурас катары ѳтүп, шанүйдөн кийин 1) Чыгыш жана Батыш Чжуки-князь; 2) Чыгыш жана Батыш Лули-князь; 3) Чыгыш жана Батыш улуу кол башчы; 4) Чыгыш жана Батыш улуу Дуюй; 5) Чыгыш жана Батыш улуу Данху; 6) Чыгыш жана Батыш Гуду-хэулар турган. Акылман-кеңешчилерин «Чжуки» деп аташып, тактын мураскорлугуна дайым чыгыш Чжуки-князь дайындалган. Чыгыштан жана Батыш Чжуки-княздан Данхуга чейин жогорку башчылар 10 миң, ал эми төмөнкүлөрү бир нече миң атчан аскер күтө алган. Бардык жумуштар жылдыз же айдын жайгашына карата башталган. Жоого ай толгондо аттанып, ай кемий баштаганда чыкпай калышкан. Ай жаңырган алгачкы күндөрдү ыйык тутуп, аны «Сюй» жана «Сы» деп аташкан. Өлгөн адамды табытка салып көөмп, алтын же күмүштөлгөн кымкап жана жанат терилерди кийиндирип көмүшкөн. Өлгөн адам менен бирге жүздөн бир нече жүзгө чейин жакын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">нөкөрлөр </del>жана күңдөрдү кошо коюшкан. Атасы же жакын туугандары өлсө, алардын тукумун үзбөө жана ''жесир'' калган аялды жетим балдары менен жалгыз калтырбоо үчүн ал аялды жакын туугандарынын (кара; <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>левират<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>) бири алган. Негизги чарбасы мал менен тыгыз байланышып, жыл мезгилине жараша бир жерден экинчи жерге тынымсыз конуш которуп турушкан. Каада-салтын аткаруу өтө жеңил болгон жана падышасы өзүнөн төмөн турган кызматчыларга жөнөкөй мамиле кылгандыктан, мамлекетти башкарууда эч кыйынчылык болбогон. Б. з. ч. 1-кылымдын орто ченинде гунн уруулары Кытайга сөз жүзүндө гана убактылуу баш ийип, б. з. 50-жылдары империя экиге бөлүнгөндөн кийин чыгыштагы гунндардын шанүйү Хуханье II (48–55) Соңку (Чыгыш) Хань императору (25–57) Гуан У-диге толук баш ийип, анын урматына «сюн(н)» (зулум, залим) деген сөздү «гун(н)» (урматтуу, адептүү) иероглифине алмаштырылган. Батыш гунндар Орто Азияга чегинип, көпчүлүк изилдөөчүлөрдүн пикиринде ушул мезгилдерде гунндар түрк, чыгыш сармат жана угор уруулары менен аралашып кеткен. Б. з. 93-жылы сяньби, динлиндер менен коалиция түзүшкөн кытайлыктар Турпан аймагында гунндарга катуу сокку урган. 155-жылы [[Т|Тяншихуай]] башчылык кылган сяньбилер аларды акыркы жолу талкалап, бытыранды болуп, 158-жылы алардын бир бөлүгү Волгадан Дон суусуна жеткен. Европадагы гунндар ушулардын тукуму катары каралат. Байыркы гунндардын түпкү теги жана алардын тили тууралуу азырынча бир кылка көз караш жок. Кытай маалыматтарында сакталып калган айрым «асман» (чэнли), байыркы түрк тилиндеги «утаг» (кыргызча «отоо», кыт. «оуто»), «кыңырак» (бычак), «орун» сыяктуу бир нече сөздөр түрк тилине тиешелүү болуп саналат. Азыркы учурда гунндарды моңгол (Н. Я. Бичурин), енисейлик (Э. Пуллиблэнк), түрк-моңгол (Г. Рамстедт, Г. Дёрфер); таза түрк (Ю. Клапрот, О. Прицак, Л. Гумилев, А. Дыбо), чыгыш иран (Г. Бейли) сыяктуу бир нече карама-каршы теориялар калыптанган.    </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ГУННДАР (ХУННДАР)''' — [[Борбордук Азия]]дагы байыркы [[көчмөн уруулар]]ынын конфедерациясы. Байыркы кытай тилинде xiōngnú, кийинки кытай тилинде ''[[сюнну]]'' болуп аталат жана булар бир [[этноним]]дин эки башка тыбышта айтылышы болуп эсептелет. Байыркы кытай тилинин [[фонетика]]лык өзгөчөлүгүнө байланыштуу биринчисинин айтылышын алгач Н. Я. [[Бичурин]] (Иакинф) колдонгон. Алар менен узак убакыт бою каршылашып келген кытайлыктар көчмөндөрдүн өз аталышына тиешелүү ''эндоэтнонимге'' эки [[иероглиф]] (тамга) кошуп, «сюн (хун)» – зулум (залим), «ну» – кул деген маанидеги сөзгө өзгөртүшкөн. Көптөгөн уламыштарды пайдаланган кытай тарыхчылары гунндарды б. з. ч. 1764-жылы [[Гоби]] чөлүнө чектеш аймактарга (азыркы [[Моңголия]]) ооп кеткен Хя династиясынын акыркы падышасынын уулу Шунь-вэй негиздегенин жана алар ''дун-хулар'' менен тектеш уруулар катары белгилешкен. Андан мурун гунндардын түпкү атасы Хун-ну Шы-Цзу болгону жана Яо падышанын тушунда «хунь-юй», Чжеу династиясында «хяньюнь», [[Цинь династиясы]]нда «хунну» деп аталганы айтылып, алар тууралуу жалпы маалыматтар б. з. ч. 220-жылдан б. з. 2-кылымына чейин уланат. Мусулман тарыхчылары (мис., [[Хондемир]], [[Абул-газы бахадур хан]]) боюнча хунндар Могул-хандын тукуму катары таанылат. Гунндардын ордосу Хангайдын  этегинде ([[Орхон]]го жакын) туруп; [[Байкал]] көлүнүн түштүгүндөгү Калгандан (азыркы КЭРдеги Чжанцзякоу округу) тарта батыштагы [[Тарбагатай]] тоосун камтыган. Дун-хулар болсо Татар-хандын тукумуна кирип, алардын ээлиги Калгандын түндүгүнөн Хинган тоосуна чейин созулган. Өлкөсү ыңгайлуу жерде жайгашканына байланыштуу дун-хулар адегенде гунндарга үстөмдүк кылып келишкен, бирок б. з. ч. 209-жылы алардын катуу соккусунан толук кыйроого учураган. Узак убакытты камтыган гунндардын доорунда алардан [[жужань]] (жуан-жуан), дулга ([[түрк]]), ойхор (хойху – [[уйгур]]лар), ал эми дун-хулардан ухуань, сяньби, кидандар бөлүнүп чыкканы айтылат. Байыркы мезгилде хунндардын негизги 24 уруусунун бийлери (ваньци) белгиленген бир мөөнөттө, атайы бир жерге чогулуп, башкы бийин (байыркы кытай тилинде «цзюньчжан»), княздарды («цзюнь ван») жана жөнөкөй «ван» (князь) сыяктуу бир нече баскычтагы бийлик башчыларын шайлашкан. Жогорку же башкы бий болуп шайланууга Люаньди (Сюйляньти, Люаньти) уруусунан чыккан кол башчылар гана укуктуу болгон, мындай салт гунндардын империясы кулаганга чейин уланган. Б. з. ч. 3 к. баштап Гунн империясынын башчылары [[шанүй]] («шаньюй») деген [[титул]] менен атала баштайт. Томан (Тоумань, Тумань, Түмөн) жана анын улуу уулу [[Маодунь]] (''Модэ'' – б. з. ч. 234–174) сыяктуу шанүйлөр ушул уруудан чыккан. Кытай тарыхында гунндар асманды «чэн-ли», балдарын «гу-ду» дешкендиктен, шанүйлөрүн да «Чэн-ли гу-ду шань-юй» деп аташканын эскертишет. «Шанүй» деген сөздү чечмелегенде ал «кеңири» дегенди билдирип, бул титул «көк асмандай чексиз, учу-кыйры жок» деген маани берген. Б. з. ч. 5-кылымдан Кытайга түндүктөн коркунуч туудуруп, кол сала башташкан. Алардан коргонуу үчүн Кытайдын түндүгүндө чеп-дубал курула баштап, ал кийин [[Кытайдын Улуу дубалы]] деген ат менен белгилүү болгон. Б. з. ч. 209-жылы Модэ шанүй гунндардын империясын негиздеп, дун-хулардан кийин батыштагы [[юэчжи]] урууларын талкалаганда, алар [[Бактрия]]''га'' жылышкан. Мындан кийин «түндүктөгү» хуньюй, кюеше (кыпчак), [[динлин]], [[гэгунь]] (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кара: [[Байыркы кыргыздар]]</ins>) цайли (синьли) ээликтерин багындырган жана [[Хан империясына]] (б. з. ч. 206–б. з. 220) каршы согуш баштаган. Император ар бир шанүйгө падышанын кызын берип, жыл сайын белек тартуулап, тынчтык келишимин түзүүгө аргасыз болгон. Бирок мындай келишим так сакталбай, гунндардын кол салуусу мезгил-мезгили менен улана берген. Ушундай шартта гунндарга каршы башкача чара колдонуп, алардын арт жагынан коркунуч туудуруу керектигин түшүнгөн император (б. з. ч. 141–б. з. ч. 87-жылдар) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>У-Ди<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>б. з. ч. 138-жылы юечжилерге элчи кылып, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Ч<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins>[[жан Цян]]ды жөнөткөн. Мындан майнап чыкпай, мекенине отуз жыл өткөндөн кийин кайтып келген элчи гунндардын батышынан (азыркы [[Орто Азия]]) Каспий деңизине чейин жашаган элдер тууралуу эң алгачкы маалыматтарды жеткирген. Түндүк жана түштүктөгү көчмөн уруулары багындырылган кийин хунндар күчтүү империяга айланган. Кытай тарыхчылары боюнча көптөгөн майда урууларга тараган гунндардын ичинде Хуян, Лан жана Сюйбу – үч уруунун мартабасы өтө жогору туруп, Хуян менен Сюйбу шанүйдүн тукумунан кыз алып, кыз берүүгө укуктуу болгон. Сюйбулар мамлекетте сот кызматын аткарган. Булардан тышкары 24 чоң уруунун ар бирин бийлеген өз «түмөн башылары» (ван-ки) болгон. Бийлик даражасы атадан-балага мурас катары ѳтүп, шанүйдөн кийин 1) Чыгыш жана Батыш Чжуки-князь; 2) Чыгыш жана Батыш Лули-князь; 3) Чыгыш жана Батыш улуу кол башчы; 4) Чыгыш жана Батыш улуу Дуюй; 5) Чыгыш жана Батыш улуу Данху; 6) Чыгыш жана Батыш Гуду-хэулар турган. Акылман-кеңешчилерин «Чжуки» деп аташып, тактын мураскорлугуна дайым чыгыш Чжуки-князь дайындалган. Чыгыштан жана Батыш Чжуки-княздан Данхуга чейин жогорку башчылар 10 миң, ал эми төмөнкүлөрү бир нече миң атчан аскер күтө алган. Бардык жумуштар жылдыз же айдын жайгашына карата башталган. Жоого ай толгондо аттанып, ай кемий баштаганда чыкпай калышкан. Ай жаңырган алгачкы күндөрдү ыйык тутуп, аны «Сюй» жана «Сы» деп аташкан. Өлгөн адамды табытка салып көөмп, алтын же күмүштөлгөн кымкап жана жанат терилерди кийиндирип көмүшкөн. Өлгөн адам менен бирге жүздөн бир нече жүзгө чейин жакын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[нөкөр]]лөр </ins>жана күңдөрдү кошо коюшкан. Атасы же жакын туугандары өлсө, алардын тукумун үзбөө жана ''жесир'' калган аялды жетим балдары менен жалгыз калтырбоо үчүн ал аялды жакын туугандарынын (кара; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>левират<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins>) бири алган. Негизги чарбасы мал менен тыгыз байланышып, жыл мезгилине жараша бир жерден экинчи жерге тынымсыз конуш которуп турушкан. Каада-салтын аткаруу өтө жеңил болгон жана падышасы өзүнөн төмөн турган кызматчыларга жөнөкөй мамиле кылгандыктан, мамлекетти башкарууда эч кыйынчылык болбогон. Б. з. ч. 1-кылымдын орто ченинде гунн уруулары Кытайга сөз жүзүндө гана убактылуу баш ийип, б. з. 50-жылдары империя экиге бөлүнгөндөн кийин чыгыштагы гунндардын шанүйү Хуханье II (48–55) Соңку (Чыгыш) Хань императору (25–57) Гуан У-диге толук баш ийип, анын урматына «сюн(н)» (зулум, залим) деген сөздү «гун(н)» (урматтуу, адептүү) иероглифине алмаштырылган. Батыш гунндар Орто Азияга чегинип, көпчүлүк изилдөөчүлөрдүн пикиринде ушул мезгилдерде гунндар түрк, чыгыш сармат жана угор уруулары менен аралашып кеткен. Б. з. 93-жылы сяньби, динлиндер менен коалиция түзүшкөн кытайлыктар Турпан аймагында гунндарга катуу сокку урган. 155-жылы [[Т|Тяншихуай]] башчылык кылган сяньбилер аларды акыркы жолу талкалап, бытыранды болуп, 158-жылы алардын бир бөлүгү Волгадан Дон суусуна жеткен. Европадагы гунндар ушулардын тукуму катары каралат. Байыркы гунндардын түпкү теги жана алардын тили тууралуу азырынча бир кылка көз караш жок. Кытай маалыматтарында сакталып калган айрым «асман» (чэнли), байыркы түрк тилиндеги «утаг» (кыргызча «отоо», кыт. «оуто»), «кыңырак» (бычак), «орун» сыяктуу бир нече сөздөр түрк тилине тиешелүү болуп саналат. Азыркы учурда гунндарды моңгол (Н. Я. Бичурин), енисейлик (Э. Пуллиблэнк), түрк-моңгол (Г. Рамстедт, Г. Дёрфер); таза түрк (Ю. Клапрот, О. Прицак, Л. Гумилев, А. Дыбо), чыгыш иран (Г. Бейли) сыяктуу бир нече карама-каршы теориялар калыптанган.    </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Иностранцев К. А. Хунну и гунны. Л., 1926; Бичурин (Иакинф) H. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.-Л., 1950; Кюнер Н. В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока. М., 1961; Таскин B. C. Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). М.,1968; Супруненко Г. П. Некоторые источники по древней истории кыргызов. //История и культура Китая (Сборник памяти академика В.П. Васильева). М., 1974; Таскин В. С. О титулах шаньюй и каган //Mongolica. Памяти академика Б. Я. Владимирцова (1884-1931). М.,1986; Тенишев Э. Р. Гуннов язык //Языки мира: Тюркские языки. Б., 1996; Кычанов Е. И. Кочевые государства от гуннов до маньчжуров. М., 1997; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002; Сыма Цянь, Исторические записки. Т. 8. М., 2002.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Иностранцев К. А. Хунну и гунны. Л., 1926; Бичурин (Иакинф) H. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.-Л., 1950; Кюнер Н. В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока. М., 1961; Таскин B. C. Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). М.,1968; Супруненко Г. П. Некоторые источники по древней истории кыргызов. //История и культура Китая (Сборник памяти академика В.П. Васильева). М., 1974; Таскин В. С. О титулах шаньюй и каган //Mongolica. Памяти академика Б. Я. Владимирцова (1884-1931). М.,1986; Тенишев Э. Р. Гуннов язык //Языки мира: Тюркские языки. Б., 1996; Кычанов Е. И. Кочевые государства от гуннов до маньчжуров. М., 1997; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002; Сыма Цянь, Исторические записки. Т. 8. М., 2002.&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:Жаңы макалалар]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:Жаңы макалалар]]</div></td></tr> </table>

Турганбаев Элебай http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=67191&oldid=prev 2025-03-04T04:32:23Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку версиясы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">04:32, 4 Март (Жалган куран) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 -сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 -сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ГУННДАР (ХУННДАР)''' — [[Борбордук Азия]]дагы байыркы [[көчмөн уруулар]]ынын конфедерациясы. Байыркы кытай тилинде xiōngnú, кийинки кытай тилинде ''[[сюнну]]'' болуп аталат жана булар бир [[этноним]]дин эки башка тыбышта айтылышы болуп эсептелет. Байыркы кытай тилинин [[фонетика]]лык өзгөчөлүгүнө байланыштуу биринчисинин айтылышын алгач Н. Я. [[Бичурин]] (Иакинф) колдонгон. Алар менен узак убакыт бою каршылашып келген кытайлыктар көчмөндөрдүн өз аталышына тиешелүү ''эндоэтнонимге'' эки [[иероглиф]] (тамга) кошуп, «сюн (хун)» – зулум (залим), «ну» – кул деген маанидеги сөзгө өзгөртүшкөн. Көптөгөн уламыштарды пайдаланган кытай тарыхчылары гунндарды б. з. ч. 1764-жылы [[Гоби]] чөлүнө чектеш аймактарга (азыркы [[Моңголия]]) ооп кеткен Хя династиясынын акыркы падышасынын уулу Шунь-вэй негиздегенин жана алар ''дун-хулар'' менен тектеш уруулар катары белгилешкен. Андан мурун гунндардын түпкү атасы Хун-ну Шы-Цзу болгону жана Яо падышанын тушунда «хунь-юй», Чжеу династиясында «хяньюнь», [[Цинь династиясы]]нда «хунну» деп аталганы айтылып, алар тууралуу жалпы маалыматтар б. з. ч. 220-жылдан б. з. 2-кылымына чейин уланат. Мусулман тарыхчылары (мис., [[Хондемир]], [[Абул-газы бахадур хан]]) боюнча хунндар Могул-хандын тукуму катары таанылат. Гунндардын ордосу Хангайдын  этегинде ([[Орхон]]го жакын) туруп; [[Байкал]] көлүнүн түштүгүндөгү Калгандан (азыркы КЭРдеги Чжанцзякоу округу) тарта батыштагы [[Тарбагатай]] тоосун камтыган. Дун-хулар болсо Татар-хандын тукумуна кирип, алардын ээлиги Калгандын түндүгүнөн Хинган тоосуна чейин созулган. Өлкөсү ыңгайлуу жерде жайгашканына байланыштуу дун-хулар адегенде гунндарга үстөмдүк кылып келишкен, бирок б. з. ч. 209-жылы алардын катуу соккусунан толук кыйроого учураган. Узак убакытты камтыган гунндардын доорунда алардан [[жужань]] (жуан-жуан), дулга ([[түрк]]), ойхор (хойху – [[уйгур]]лар), ал эми дун-хулардан ухуань, сяньби, кидандар бөлүнүп чыкканы айтылат. Байыркы мезгилде хунндардын негизги 24 уруусунун бийлери (ваньци) белгиленген бир мөөнөттө, атайы бир жерге чогулуп, башкы бийин (байыркы кытай тилинде «цзюньчжан»), княздарды («цзюнь ван») жана жөнөкөй «ван» (князь) сыяктуу бир нече баскычтагы бийлик башчыларын шайлашкан. Жогорку же башкы бий болуп шайланууга Люаньди (Сюйляньти, Люаньти) уруусунан чыккан кол башчылар гана укуктуу болгон, мындай салт гунндардын империясы кулаганга чейин уланган. Б. з. ч. 3 к. баштап Гунн империясынын башчылары [[шанүй]] («шаньюй») деген [[титул]] менен атала баштайт. Томан (Тоумань, Тумань, Түмөн) жана анын улуу уулу [[Маодунь]] (''Модэ'' – б. з. ч. 234–174) сыяктуу шанүйлөр ушул уруудан чыккан. Кытай тарыхында гунндар асманды «чэн-ли», балдарын «гу-ду» дешкендиктен, шанүйлөрүн да «Чэн-ли гу-ду шань-юй» деп аташканын эскертишет. «Шанүй» деген сөздү чечмелегенде ал «кеңири» дегенди билдирип, бул титул «көк асмандай чексиз, учу-кыйры жок» деген маани берген. Б. з. ч. 5-кылымдан Кытайга түндүктөн коркунуч туудуруп, кол сала башташкан. Алардан коргонуу үчүн Кытайдын түндүгүндө чеп-дубал курула баштап, ал кийин [[Кытайдын Улуу дубалы]] деген ат менен белгилүү болгон. Б. з. ч. 209-жылы Модэ шанүй гунндардын империясын негиздеп, дун-хулардан кийин батыштагы [[юэчжи]] урууларын талкалаганда, алар [[Бактрия]]''га'' жылышкан. Мындан кийин «түндүктөгү» хуньюй, кюеше (кыпчак), [[динлин]], [[гэгунь]] (''кыргыз'') цайли (синьли) ээликтерин багындырган жана [[Хан империясына]] (б. з. ч. 206–б. з. 220) каршы согуш баштаган. Император ар бир шанүйгө падышанын кызын берип, жыл сайын белек тартуулап, тынчтык келишимин түзүүгө аргасыз болгон. Бирок мындай келишим так сакталбай, гунндардын кол салуусу мезгил-мезгили менен улана берген. Ушундай шартта гунндарга каршы башкача чара колдонуп, алардын арт жагынан коркунуч туудуруу керектигин түшүнгөн император (б. з. ч. 141–б. з. ч. 87-жылдар) ''У-Ди'' б. з. ч. 138-жылы юечжилерге элчи кылып, Ч[[жан Цян]]ды жөнөткөн. Мындан майнап чыкпай, мекенине отуз жыл өткөндөн кийин кайтып келген элчи гунндардын батышынан (азыркы [[Орто Азия]]) Каспий деңизине чейин жашаган элдер тууралуу эң алгачкы маалыматтарды жеткирген. Түндүк жана түштүктөгү көчмөн уруулары багындырылган кийин хунндар күчтүү империяга айланган. Кытай тарыхчылары боюнча көптөгөн майда урууларга тараган гунндардын ичинде Хуян, Лан жана Сюйбу – үч уруунун мартабасы өтө жогору туруп, Хуян менен Сюйбу шанүйдүн тукумунан кыз алып, кыз берүүгө укуктуу болгон. Сюйбулар мамлекетте сот кызматын аткарган. Булардан тышкары 24 чоң уруунун ар бирин бийлеген өз «түмөн башылары» (ван-ки) болгон. Бийлик даражасы атадан-балага мурас катары ѳтүп, шанүйдөн кийин 1) Чыгыш жана Батыш Чжуки-князь; 2) Чыгыш жана Батыш Лули-князь; 3) Чыгыш жана Батыш улуу кол башчы; 4) Чыгыш жана Батыш улуу Дуюй; 5) Чыгыш жана Батыш улуу Данху; 6) Чыгыш жана Батыш Гуду-хэулар турган. Акылман-кеңешчилерин «Чжуки» деп аташып, тактын мураскорлугуна дайым чыгыш Чжуки-князь дайындалган. Чыгыштан жана Батыш Чжуки-княздан Данхуга чейин жогорку башчылар 10 миң, ал эми төмөнкүлөрү бир нече миң атчан аскер күтө алган. Бардык жумуштар жылдыз же айдын жайгашына карата башталган. Жоого ай толгондо аттанып, ай кемий баштаганда чыкпай калышкан. Ай жаңырган алгачкы күндөрдү ыйык тутуп, аны «Сюй» жана «Сы» деп аташкан. Өлгөн адамды табытка салып көөмп, алтын же күмүштөлгөн кымкап жана жанат терилерди кийиндирип көмүшкөн. Өлгөн адам менен бирге жүздөн бир нече жүзгө чейин жакын нөкөрлөр жана күңдөрдү кошо коюшкан. Атасы же жакын туугандары өлсө, алардын тукумун үзбөө жана ''жесир'' калган аялды жетим балдары менен жалгыз калтырбоо үчүн ал аялды жакын туугандарынын (кара; ''левират'') бири алган. Негизги чарбасы мал менен тыгыз байланышып, жыл мезгилине жараша бир жерден экинчи жерге тынымсыз конуш которуп турушкан. Каада-салтын аткаруу өтө жеңил болгон жана падышасы өзүнөн төмөн турган кызматчыларга жөнөкөй мамиле кылгандыктан, мамлекетти башкарууда эч кыйынчылык болбогон. Б. з. ч. 1-кылымдын орто ченинде гунн уруулары Кытайга сөз жүзүндө гана убактылуу баш ийип, б. з. 50-жылдары империя экиге бөлүнгөндөн кийин чыгыштагы гунндардын шанүйү Хуханье II (48–55) Соңку (Чыгыш) Хань императору (25–57) Гуан У-диге толук баш ийип, анын урматына «сюн(н)» (зулум, залим) деген сөздү «гун(н)» (урматтуу, адептүү) иероглифине алмаштырылган. Батыш гунндар Орто Азияга чегинип, көпчүлүк изилдөөчүлөрдүн пикиринде ушул мезгилдерде гунндар түрк, чыгыш сармат жана угор уруулары менен аралашып кеткен. Б. з. 93-жылы сяньби, динлиндер менен коалиция түзүшкөн кытайлыктар Турпан аймагында гунндарга катуу сокку урган. 155-жылы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>[[Т]]<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[яншихуай]]'' </del>башчылык кылган сяньбилер аларды акыркы жолу талкалап, бытыранды болуп, 158-жылы алардын бир бөлүгү Волгадан Дон суусуна жеткен. Европадагы гунндар ушулардын тукуму катары каралат. Байыркы гунндардын түпкү теги жана алардын тили тууралуу азырынча бир кылка көз караш жок. Кытай маалыматтарында сакталып калган айрым «асман» (чэнли), байыркы түрк тилиндеги «утаг» (кыргызча «отоо», кыт. «оуто»), «кыңырак» (бычак), «орун» сыяктуу бир нече сөздөр түрк тилине тиешелүү болуп саналат. Азыркы учурда гунндарды моңгол (Н. Я. Бичурин), енисейлик (Э. Пуллиблэнк), түрк-моңгол (Г. Рамстедт, Г. Дёрфер); таза түрк (Ю. Клапрот, О. Прицак, Л. Гумилев, А. Дыбо), чыгыш иран (Г. Бейли) сыяктуу бир нече карама-каршы теориялар калыптанган.    </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ГУННДАР (ХУННДАР)''' — [[Борбордук Азия]]дагы байыркы [[көчмөн уруулар]]ынын конфедерациясы. Байыркы кытай тилинде xiōngnú, кийинки кытай тилинде ''[[сюнну]]'' болуп аталат жана булар бир [[этноним]]дин эки башка тыбышта айтылышы болуп эсептелет. Байыркы кытай тилинин [[фонетика]]лык өзгөчөлүгүнө байланыштуу биринчисинин айтылышын алгач Н. Я. [[Бичурин]] (Иакинф) колдонгон. Алар менен узак убакыт бою каршылашып келген кытайлыктар көчмөндөрдүн өз аталышына тиешелүү ''эндоэтнонимге'' эки [[иероглиф]] (тамга) кошуп, «сюн (хун)» – зулум (залим), «ну» – кул деген маанидеги сөзгө өзгөртүшкөн. Көптөгөн уламыштарды пайдаланган кытай тарыхчылары гунндарды б. з. ч. 1764-жылы [[Гоби]] чөлүнө чектеш аймактарга (азыркы [[Моңголия]]) ооп кеткен Хя династиясынын акыркы падышасынын уулу Шунь-вэй негиздегенин жана алар ''дун-хулар'' менен тектеш уруулар катары белгилешкен. Андан мурун гунндардын түпкү атасы Хун-ну Шы-Цзу болгону жана Яо падышанын тушунда «хунь-юй», Чжеу династиясында «хяньюнь», [[Цинь династиясы]]нда «хунну» деп аталганы айтылып, алар тууралуу жалпы маалыматтар б. з. ч. 220-жылдан б. з. 2-кылымына чейин уланат. Мусулман тарыхчылары (мис., [[Хондемир]], [[Абул-газы бахадур хан]]) боюнча хунндар Могул-хандын тукуму катары таанылат. Гунндардын ордосу Хангайдын  этегинде ([[Орхон]]го жакын) туруп; [[Байкал]] көлүнүн түштүгүндөгү Калгандан (азыркы КЭРдеги Чжанцзякоу округу) тарта батыштагы [[Тарбагатай]] тоосун камтыган. Дун-хулар болсо Татар-хандын тукумуна кирип, алардын ээлиги Калгандын түндүгүнөн Хинган тоосуна чейин созулган. Өлкөсү ыңгайлуу жерде жайгашканына байланыштуу дун-хулар адегенде гунндарга үстөмдүк кылып келишкен, бирок б. з. ч. 209-жылы алардын катуу соккусунан толук кыйроого учураган. Узак убакытты камтыган гунндардын доорунда алардан [[жужань]] (жуан-жуан), дулга ([[түрк]]), ойхор (хойху – [[уйгур]]лар), ал эми дун-хулардан ухуань, сяньби, кидандар бөлүнүп чыкканы айтылат. Байыркы мезгилде хунндардын негизги 24 уруусунун бийлери (ваньци) белгиленген бир мөөнөттө, атайы бир жерге чогулуп, башкы бийин (байыркы кытай тилинде «цзюньчжан»), княздарды («цзюнь ван») жана жөнөкөй «ван» (князь) сыяктуу бир нече баскычтагы бийлик башчыларын шайлашкан. Жогорку же башкы бий болуп шайланууга Люаньди (Сюйляньти, Люаньти) уруусунан чыккан кол башчылар гана укуктуу болгон, мындай салт гунндардын империясы кулаганга чейин уланган. Б. з. ч. 3 к. баштап Гунн империясынын башчылары [[шанүй]] («шаньюй») деген [[титул]] менен атала баштайт. Томан (Тоумань, Тумань, Түмөн) жана анын улуу уулу [[Маодунь]] (''Модэ'' – б. з. ч. 234–174) сыяктуу шанүйлөр ушул уруудан чыккан. Кытай тарыхында гунндар асманды «чэн-ли», балдарын «гу-ду» дешкендиктен, шанүйлөрүн да «Чэн-ли гу-ду шань-юй» деп аташканын эскертишет. «Шанүй» деген сөздү чечмелегенде ал «кеңири» дегенди билдирип, бул титул «көк асмандай чексиз, учу-кыйры жок» деген маани берген. Б. з. ч. 5-кылымдан Кытайга түндүктөн коркунуч туудуруп, кол сала башташкан. Алардан коргонуу үчүн Кытайдын түндүгүндө чеп-дубал курула баштап, ал кийин [[Кытайдын Улуу дубалы]] деген ат менен белгилүү болгон. Б. з. ч. 209-жылы Модэ шанүй гунндардын империясын негиздеп, дун-хулардан кийин батыштагы [[юэчжи]] урууларын талкалаганда, алар [[Бактрия]]''га'' жылышкан. Мындан кийин «түндүктөгү» хуньюй, кюеше (кыпчак), [[динлин]], [[гэгунь]] (''кыргыз'') цайли (синьли) ээликтерин багындырган жана [[Хан империясына]] (б. з. ч. 206–б. з. 220) каршы согуш баштаган. Император ар бир шанүйгө падышанын кызын берип, жыл сайын белек тартуулап, тынчтык келишимин түзүүгө аргасыз болгон. Бирок мындай келишим так сакталбай, гунндардын кол салуусу мезгил-мезгили менен улана берген. Ушундай шартта гунндарга каршы башкача чара колдонуп, алардын арт жагынан коркунуч туудуруу керектигин түшүнгөн император (б. з. ч. 141–б. з. ч. 87-жылдар) ''У-Ди'' б. з. ч. 138-жылы юечжилерге элчи кылып, Ч[[жан Цян]]ды жөнөткөн. Мындан майнап чыкпай, мекенине отуз жыл өткөндөн кийин кайтып келген элчи гунндардын батышынан (азыркы [[Орто Азия]]) Каспий деңизине чейин жашаган элдер тууралуу эң алгачкы маалыматтарды жеткирген. Түндүк жана түштүктөгү көчмөн уруулары багындырылган кийин хунндар күчтүү империяга айланган. Кытай тарыхчылары боюнча көптөгөн майда урууларга тараган гунндардын ичинде Хуян, Лан жана Сюйбу – үч уруунун мартабасы өтө жогору туруп, Хуян менен Сюйбу шанүйдүн тукумунан кыз алып, кыз берүүгө укуктуу болгон. Сюйбулар мамлекетте сот кызматын аткарган. Булардан тышкары 24 чоң уруунун ар бирин бийлеген өз «түмөн башылары» (ван-ки) болгон. Бийлик даражасы атадан-балага мурас катары ѳтүп, шанүйдөн кийин 1) Чыгыш жана Батыш Чжуки-князь; 2) Чыгыш жана Батыш Лули-князь; 3) Чыгыш жана Батыш улуу кол башчы; 4) Чыгыш жана Батыш улуу Дуюй; 5) Чыгыш жана Батыш улуу Данху; 6) Чыгыш жана Батыш Гуду-хэулар турган. Акылман-кеңешчилерин «Чжуки» деп аташып, тактын мураскорлугуна дайым чыгыш Чжуки-князь дайындалган. Чыгыштан жана Батыш Чжуки-княздан Данхуга чейин жогорку башчылар 10 миң, ал эми төмөнкүлөрү бир нече миң атчан аскер күтө алган. Бардык жумуштар жылдыз же айдын жайгашына карата башталган. Жоого ай толгондо аттанып, ай кемий баштаганда чыкпай калышкан. Ай жаңырган алгачкы күндөрдү ыйык тутуп, аны «Сюй» жана «Сы» деп аташкан. Өлгөн адамды табытка салып көөмп, алтын же күмүштөлгөн кымкап жана жанат терилерди кийиндирип көмүшкөн. Өлгөн адам менен бирге жүздөн бир нече жүзгө чейин жакын нөкөрлөр жана күңдөрдү кошо коюшкан. Атасы же жакын туугандары өлсө, алардын тукумун үзбөө жана ''жесир'' калган аялды жетим балдары менен жалгыз калтырбоо үчүн ал аялды жакын туугандарынын (кара; ''левират'') бири алган. Негизги чарбасы мал менен тыгыз байланышып, жыл мезгилине жараша бир жерден экинчи жерге тынымсыз конуш которуп турушкан. Каада-салтын аткаруу өтө жеңил болгон жана падышасы өзүнөн төмөн турган кызматчыларга жөнөкөй мамиле кылгандыктан, мамлекетти башкарууда эч кыйынчылык болбогон. Б. з. ч. 1-кылымдын орто ченинде гунн уруулары Кытайга сөз жүзүндө гана убактылуу баш ийип, б. з. 50-жылдары империя экиге бөлүнгөндөн кийин чыгыштагы гунндардын шанүйү Хуханье II (48–55) Соңку (Чыгыш) Хань императору (25–57) Гуан У-диге толук баш ийип, анын урматына «сюн(н)» (зулум, залим) деген сөздү «гун(н)» (урматтуу, адептүү) иероглифине алмаштырылган. Батыш гунндар Орто Азияга чегинип, көпчүлүк изилдөөчүлөрдүн пикиринде ушул мезгилдерде гунндар түрк, чыгыш сармат жана угор уруулары менен аралашып кеткен. Б. з. 93-жылы сяньби, динлиндер менен коалиция түзүшкөн кытайлыктар Турпан аймагында гунндарга катуу сокку урган. 155-жылы [[Т<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">|Тяншихуай</ins>]] башчылык кылган сяньбилер аларды акыркы жолу талкалап, бытыранды болуп, 158-жылы алардын бир бөлүгү Волгадан Дон суусуна жеткен. Европадагы гунндар ушулардын тукуму катары каралат. Байыркы гунндардын түпкү теги жана алардын тили тууралуу азырынча бир кылка көз караш жок. Кытай маалыматтарында сакталып калган айрым «асман» (чэнли), байыркы түрк тилиндеги «утаг» (кыргызча «отоо», кыт. «оуто»), «кыңырак» (бычак), «орун» сыяктуу бир нече сөздөр түрк тилине тиешелүү болуп саналат. Азыркы учурда гунндарды моңгол (Н. Я. Бичурин), енисейлик (Э. Пуллиблэнк), түрк-моңгол (Г. Рамстедт, Г. Дёрфер); таза түрк (Ю. Клапрот, О. Прицак, Л. Гумилев, А. Дыбо), чыгыш иран (Г. Бейли) сыяктуу бир нече карама-каршы теориялар калыптанган.    </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Иностранцев К. А. Хунну и гунны. Л., 1926; Бичурин (Иакинф) H. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.-Л., 1950; Кюнер Н. В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока. М., 1961; Таскин B. C. Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). М.,1968; Супруненко Г. П. Некоторые источники по древней истории кыргызов. //История и культура Китая (Сборник памяти академика В.П. Васильева). М., 1974; Таскин В. С. О титулах шаньюй и каган //Mongolica. Памяти академика Б. Я. Владимирцова (1884-1931). М.,1986; Тенишев Э. Р. Гуннов язык //Языки мира: Тюркские языки. Б., 1996; Кычанов Е. И. Кочевые государства от гуннов до маньчжуров. М., 1997; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002; Сыма Цянь, Исторические записки. Т. 8. М., 2002.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Иностранцев К. А. Хунну и гунны. Л., 1926; Бичурин (Иакинф) H. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.-Л., 1950; Кюнер Н. В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока. М., 1961; Таскин B. C. Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). М.,1968; Супруненко Г. П. Некоторые источники по древней истории кыргызов. //История и культура Китая (Сборник памяти академика В.П. Васильева). М., 1974; Таскин В. С. О титулах шаньюй и каган //Mongolica. Памяти академика Б. Я. Владимирцова (1884-1931). М.,1986; Тенишев Э. Р. Гуннов язык //Языки мира: Тюркские языки. Б., 1996; Кычанов Е. И. Кочевые государства от гуннов до маньчжуров. М., 1997; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002; Сыма Цянь, Исторические записки. Т. 8. М., 2002.&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:Жаңы макалалар]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:Жаңы макалалар]]</div></td></tr> </table>

Турганбаев Элебай http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=67190&oldid=prev 2025-03-04T04:31:22Z

<p></p> <a href="http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&amp;diff=67190&amp;oldid=66817">Өзгөртүүлөрдү көрсөтүү</a>

Турганбаев Элебай http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=66817&oldid=prev 2024-09-12T05:15:08Z

<p><span dir="auto"><span class="autocomment">top: </span> категория кошуу</span></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку версиясы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">05:15, 12 Сентябрь (Аяк оона) 2024 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l2">2 -сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">2 -сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Иностранцев К. А. Хунну и гунны. Л., 1926; Бичурин (Иакинф) H. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.-Л., 1950; Кюнер Н. В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока. М., 1961; Таскин B. C. Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). М.,1968; Супруненко Г. П. Некоторые источники по древней истории кыргызов. //История и культура Китая (Сборник памяти академика В.П. Васильева). М., 1974; Таскин В. С. О титулах шаньюй и каган //Mongolica. Памяти академика Б. Я. Владимирцова (1884-1931). М.,1986; Тенишев Э. Р. Гуннов язык //Языки мира: Тюркские языки. Б., 1996; Кычанов Е. И. Кочевые государства от гуннов до маньчжуров. М., 1997; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002; Сыма Цянь, Исторические записки. Т. 8. М., 2002.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Иностранцев К. А. Хунну и гунны. Л., 1926; Бичурин (Иакинф) H. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.-Л., 1950; Кюнер Н. В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока. М., 1961; Таскин B. C. Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). М.,1968; Супруненко Г. П. Некоторые источники по древней истории кыргызов. //История и культура Китая (Сборник памяти академика В.П. Васильева). М., 1974; Таскин В. С. О титулах шаньюй и каган //Mongolica. Памяти академика Б. Я. Владимирцова (1884-1931). М.,1986; Тенишев Э. Р. Гуннов язык //Языки мира: Тюркские языки. Б., 1996; Кычанов Е. И. Кочевые государства от гуннов до маньчжуров. М., 1997; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002; Сыма Цянь, Исторические записки. Т. 8. М., 2002.&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td colspan="2"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Категория:Жаңы макалалар]]</ins></div></td></tr> </table>

Kadyrm http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=63142&oldid=prev 2024-03-06T10:05:20Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку версиясы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">10:05, 6 Март (Жалган куран) 2024 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 -сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 -сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ГУННДАР (ХУННДАР)''' — Борбордук Азиядагы байыркы көчмөн урууларынын конфедерациясы. Байыркы кытай тилинде xiōngnú, кийинки кытай тилинде ''сюнну'' болуп аталат жана булар бир этнонимдин эки башка тыбышта айтылышы болуп эсептелет. Байыркы кытай тилинин фонетикалык өзгөчөлүгүнө байланыштуу биринчисинин айтылышын алгач Н. Я. ''Бичурин'' (Иакинф) колдонгон. Алар менен узак убакыт бою каршылашып келген кытайлыктар көчмөндөрдүн өз аталышына тиешелүү ''эндоэтнонимге'' эки иероглиф (тамга) кошуп, «гун (хун)» – зулум (залим), «ну» – кул деген маанидеги сөзгө өзгөртүшкөн. Көптөгөн уламыштарды пайдаланган кытай тарыхчылары гунндарды б. з. ч. 1764-жылы Гоби чөлүнө чектеш аймактарга (азыркы Моңголия) ооп кеткен Хя династиясынын акыркы падышасынын уулу Шунь-вэй негиздегенин жана алар ''дун-хулар'' менен тектеш уруулар катары белгилешкен. Андан мурун гунндардын түпкү атасы Хун-ну Шы-Цзу болгону жана Яо падышанын тушунда «хунь-юй», Чжеу династиясында «хяньюнь», Цинь династиясында «хунну» деп аталганы айтылып, алар тууралуу жалпы маалыматтар б. з. ч. 220-жылдан б. з. 2-кылымына чейин уланат. Мусулман тарыхчылары (мисалы, ''Хондемир'', ''Абул-газы бахадур хан'') боюнча хунндар Могул-хандын тукуму катары таанылат. Гунндардын ордосу Хангайдын  этегинде (Орхонго жакын) туруп; Байкал көлүнүн түштүгүндөгү Калгандан (азыркы КЭРдеги Чжанцзякоу округу) тарта батыштагы Тарбагатай тоосун камтыган. Дун-хулар болсо Татар-хандын тукумуна кирип, алардын ээлиги Калгандын түндүгүнөн Хинган тоосуна чейин созулган. Өлкөсү ыңгайлуу жерде жайгашканына байланыштуу дун-хулар адегенде гунндарга үстөмдүк кылып келишкен, бирок б. з. ч. 209-жылы алардын катуу соккусунан толук кыйроого учураган. Узак убакытты камтыган гунндардын доорунда алардан жужань (жуан-жуан), дулга (түрк), ойхор (хойху – уйгурлар), ал эми дун-хулардан ухуань, сяньби, кидандар бөлүнүп чыкканы айтылат. Байыркы мезгилде хунндардын негизги 24 уруусунун бийлери (ваньци) белгиленген бир мөөнөттө, атайы бир жерге чогулуп, башкы бийин (байыркы кытай тилинде «цзюньчжан»), княздарды («цзюнь ван») жана жөнөкөй «ван» (князь) сыяктуу бир нече баскычтагы бийлик башчыларын шайлашкан. Жогорку же башкы бий болуп шайланууга Люаньди (Сюйляньти, Люаньти) уруусунан чыккан кол башчылар гана укуктуу болгон, мындай салт гунндардын империясы кулаганга чейин уланган. Б. з. ч. 3 к. баштап Гунн империясынын башчылары ''шанүй'' («шаньюй») деген титул менен атала баштайт. Томан (Тоумань, Тумань, Түмөн) жана анын улуу уулу Маодунь (''Модэ'' – б. з. ч. 234–174) сыяктуу шанүйлөр ушул уруудан чыккан. Кытай тарыхында гунндар асманды «чэн-ли», балдарын «гу-ду» дешкендиктен, шанүйлөрүн да «Чэн-ли гу-ду шань-юй» деп аташканын эскертишет. «Шанүй» деген сөздү чечмелегенде ал «кеңири» дегенди билдирип, бул титул «көк асмандай чексиз, учу-кыйры жок» деген маани берген. Б. з. ч. 5-кылымдан Кытайга түндүктөн коркунуч туудуруп, кол сала башташкан. Алардан коргонуу үчүн Кытайдын түндүгүндө чеп-дубал курула баштап, ал кийин ''Кытайдын Улуу дубалы'' деген ат менен белгилүү болгон. Б. з. ч. 209-жылы Модэ шанүй (б. з. ч. 209–174) гунндардын империясын негиздеп, дун-хулардан кийин батыштагы юэчжи урууларын талкалаганда, алар ''Бактрияга'' жылышкан. Мындан кийин «түндүктөгү» хуньюй, кюеше (кыпчак), ''динлин'', ''гэгунь'' (''кыргыз'') цайли (синьли) ээликтерин багындырган жана ''Хан империясына'' (б. з. ч. 206–б. з. 220) каршы согуш баштаган. Император ар бир шанүйгө падышанын кызын берип, жыл сайын белек тартуулап, тынчтык келишимин түзүүгө аргасыз болгон. Бирок мындай келишим так сакталбай, гунндардын кол салуусу мезгил-мезгили менен улана берген. Ушундай шартта гунндарга каршы башкача чара колдонуп, алардын арт жагынан коркунуч туудуруу керектигин түшүнгөн император (б. з. ч. 141–б. з. ч. 87-жылдар) ''У-Ди'' б. з. ч. 138-жылы ''юечжилерге'' элчи кылып, ''Чжан Цянды'' жөнөткөн. Мындан майнап чыкпай, мекенине отуз жыл өткөндөн кийин кайтып келген элчи гунндардын батышынан (азыркы ''Орто Азия'') Каспий деңизине чейин жашаган элдер тууралуу эң алгачкы маалыматтарды жеткирген. Түндүк жана түштүктөгү көчмөн уруулары багындырылган кийин хунндар күчтүү империяга айланган. Кытай тарыхчылары боюнча көптөгөн майда урууларга тараган гунндардын ичинде Хуян, Лан жана Сюйбу – үч уруунун мартабасы өтө жогору туруп, Хуян менен Сюйбу шанүйдүн тукумунан кыз алып, кыз берүүгө укуктуу болгон. Сюйбулар мамлекетте сот кызматын аткарган. Булардан тышкары 24 чоң уруунун ар бирин бийлеген өз «түмөн башылары» (ван-ки) болгон. Бийлик даражасы атадан-балага мурас катары ѳтүп, шанүйдөн кийин 1) Чыгыш жана Батыш Чжуки-князь; 2) Чыгыш жана Батыш Лули-князь; 3) Чыгыш жана Батыш улуу кол башчы; 4) Чыгыш жана Батыш улуу Дуюй; 5) Чыгыш жана Батыш улуу Данху; 6) Чыгыш жана Батыш Гуду-хэулар турган. Акылман-кеңешчилерин «Чжуки» деп аташып, тактын мураскорлугуна дайым чыгыш Чжуки-князь дайындалган. Чыгыштан жана Батыш Чжуки-княздан Данхуга чейин жогорку башчылар 10 миң, ал эми төмөнкүлөрү бир нече миң атчан аскер күтө алган. Бардык жумуштар жылдыз же айдын жайгашына карата башталган. Жоого ай толгондо аттанып, ай кемий баштаганда чыкпай калышкан. Ай жаңырган алгачкы күндөрдү ыйык тутуп, аны «Сюй» жана «Сы» деп аташкан. Өлгөн адамды табытка салып көөмп, алтын же күмүштөлгөн кымкап жана жанат терилерди кийиндирип көмүшкөн. Өлгөн адам менен бирге жүздөн бир нече жүзгө чейин жакын нөкөрлөр жана күңдөрдү кошо коюшкан. Атасы же жакын туугандары өлсө, алардын тукумун үзбөө жана ''жесир'' калган аялды жетим балдары менен жалгыз калтырбоо үчүн ал аялды жакын туугандарынын (кара; ''левират'') бири алган. Негизги чарбасы мал менен тыгыз байланышып, жыл мезгилине жараша бир жерден экинчи жерге тынымсыз конуш которуп турушкан. Каада-салтын аткаруу өтө жеңил болгон жана падышасы өзүнөн төмөн турган кызматчыларга жөнөкөй мамиле кылгандыктан, мамлекетти башкарууда эч кыйынчылык болбогон. Б. з. ч. 1-кылымдын орто ченинде гунн уруулары Кытайга сөз жүзүндө гана убактылуу баш ийип, б. з. 50-жылдары империя экиге бөлүнүп, чыгыш гунндар кытайлык императорго баш ийип калса, батыштагылар Орто Азияга чегинген. Көпчүлүк изилдөөчүлөрдүн пикиринде ушул мезгилдерде гунндар түрк, чыгыш сармат жана угор уруулары менен аралашып кеткен. Б. з. 93-жылы сяньби, динлиндер менен коалиция түзүшкөн кытайлыктар Турпан аймагында гунндарга катуу сокку урган. 155-жылы ''Тяншихуай'' башчылык кылган сяньбилер аларды акыркы жолу талкалап, бытыранды болуп, 158-жылы алардын бир бөлүгү Волгадан Дон суусуна жеткен. Европадагы гунндар ушулардын тукуму катары каралат. Байыркы гунндардын түпкү теги жана алардын тили тууралуу азырынча бир кылка көз караш жок. Кытай маалыматтарында сакталып калган айрым «асман» (чэнли), байыркы түрк тилиндеги «утаг» (кыргызча «отоо», кыт. «оуто»), «кыңырак» (бычак), «орун» сыяктуу бир нече сөздөр түрк тилине тиешелүү болуп саналат. Азыркы учурда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">гуннндарды </del>моңгол (Н. Я. Бичурин), енисейлик (Э. Пуллиблэнк), түрк-моңгол (Г. Рамстедт, Г. Дёрфер); таза түрк (Ю. Клапрот, О. Прицак, Л. Гумилев, А. Дыбо), чыгыш иран (Г. Бейли) сыяктуу бир нече карама-каршы теориялар калыптанган.    </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ГУННДАР (ХУННДАР)''' — Борбордук Азиядагы байыркы көчмөн урууларынын конфедерациясы. Байыркы кытай тилинде xiōngnú, кийинки кытай тилинде ''сюнну'' болуп аталат жана булар бир этнонимдин эки башка тыбышта айтылышы болуп эсептелет. Байыркы кытай тилинин фонетикалык өзгөчөлүгүнө байланыштуу биринчисинин айтылышын алгач Н. Я. ''Бичурин'' (Иакинф) колдонгон. Алар менен узак убакыт бою каршылашып келген кытайлыктар көчмөндөрдүн өз аталышына тиешелүү ''эндоэтнонимге'' эки иероглиф (тамга) кошуп, «гун (хун)» – зулум (залим), «ну» – кул деген маанидеги сөзгө өзгөртүшкөн. Көптөгөн уламыштарды пайдаланган кытай тарыхчылары гунндарды б. з. ч. 1764-жылы Гоби чөлүнө чектеш аймактарга (азыркы Моңголия) ооп кеткен Хя династиясынын акыркы падышасынын уулу Шунь-вэй негиздегенин жана алар ''дун-хулар'' менен тектеш уруулар катары белгилешкен. Андан мурун гунндардын түпкү атасы Хун-ну Шы-Цзу болгону жана Яо падышанын тушунда «хунь-юй», Чжеу династиясында «хяньюнь», Цинь династиясында «хунну» деп аталганы айтылып, алар тууралуу жалпы маалыматтар б. з. ч. 220-жылдан б. з. 2-кылымына чейин уланат. Мусулман тарыхчылары (мисалы, ''Хондемир'', ''Абул-газы бахадур хан'') боюнча хунндар Могул-хандын тукуму катары таанылат. Гунндардын ордосу Хангайдын  этегинде (Орхонго жакын) туруп; Байкал көлүнүн түштүгүндөгү Калгандан (азыркы КЭРдеги Чжанцзякоу округу) тарта батыштагы Тарбагатай тоосун камтыган. Дун-хулар болсо Татар-хандын тукумуна кирип, алардын ээлиги Калгандын түндүгүнөн Хинган тоосуна чейин созулган. Өлкөсү ыңгайлуу жерде жайгашканына байланыштуу дун-хулар адегенде гунндарга үстөмдүк кылып келишкен, бирок б. з. ч. 209-жылы алардын катуу соккусунан толук кыйроого учураган. Узак убакытты камтыган гунндардын доорунда алардан жужань (жуан-жуан), дулга (түрк), ойхор (хойху – уйгурлар), ал эми дун-хулардан ухуань, сяньби, кидандар бөлүнүп чыкканы айтылат. Байыркы мезгилде хунндардын негизги 24 уруусунун бийлери (ваньци) белгиленген бир мөөнөттө, атайы бир жерге чогулуп, башкы бийин (байыркы кытай тилинде «цзюньчжан»), княздарды («цзюнь ван») жана жөнөкөй «ван» (князь) сыяктуу бир нече баскычтагы бийлик башчыларын шайлашкан. Жогорку же башкы бий болуп шайланууга Люаньди (Сюйляньти, Люаньти) уруусунан чыккан кол башчылар гана укуктуу болгон, мындай салт гунндардын империясы кулаганга чейин уланган. Б. з. ч. 3 к. баштап Гунн империясынын башчылары ''шанүй'' («шаньюй») деген титул менен атала баштайт. Томан (Тоумань, Тумань, Түмөн) жана анын улуу уулу Маодунь (''Модэ'' – б. з. ч. 234–174) сыяктуу шанүйлөр ушул уруудан чыккан. Кытай тарыхында гунндар асманды «чэн-ли», балдарын «гу-ду» дешкендиктен, шанүйлөрүн да «Чэн-ли гу-ду шань-юй» деп аташканын эскертишет. «Шанүй» деген сөздү чечмелегенде ал «кеңири» дегенди билдирип, бул титул «көк асмандай чексиз, учу-кыйры жок» деген маани берген. Б. з. ч. 5-кылымдан Кытайга түндүктөн коркунуч туудуруп, кол сала башташкан. Алардан коргонуу үчүн Кытайдын түндүгүндө чеп-дубал курула баштап, ал кийин ''Кытайдын Улуу дубалы'' деген ат менен белгилүү болгон. Б. з. ч. 209-жылы Модэ шанүй (б. з. ч. 209–174) гунндардын империясын негиздеп, дун-хулардан кийин батыштагы юэчжи урууларын талкалаганда, алар ''Бактрияга'' жылышкан. Мындан кийин «түндүктөгү» хуньюй, кюеше (кыпчак), ''динлин'', ''гэгунь'' (''кыргыз'') цайли (синьли) ээликтерин багындырган жана ''Хан империясына'' (б. з. ч. 206–б. з. 220) каршы согуш баштаган. Император ар бир шанүйгө падышанын кызын берип, жыл сайын белек тартуулап, тынчтык келишимин түзүүгө аргасыз болгон. Бирок мындай келишим так сакталбай, гунндардын кол салуусу мезгил-мезгили менен улана берген. Ушундай шартта гунндарга каршы башкача чара колдонуп, алардын арт жагынан коркунуч туудуруу керектигин түшүнгөн император (б. з. ч. 141–б. з. ч. 87-жылдар) ''У-Ди'' б. з. ч. 138-жылы ''юечжилерге'' элчи кылып, ''Чжан Цянды'' жөнөткөн. Мындан майнап чыкпай, мекенине отуз жыл өткөндөн кийин кайтып келген элчи гунндардын батышынан (азыркы ''Орто Азия'') Каспий деңизине чейин жашаган элдер тууралуу эң алгачкы маалыматтарды жеткирген. Түндүк жана түштүктөгү көчмөн уруулары багындырылган кийин хунндар күчтүү империяга айланган. Кытай тарыхчылары боюнча көптөгөн майда урууларга тараган гунндардын ичинде Хуян, Лан жана Сюйбу – үч уруунун мартабасы өтө жогору туруп, Хуян менен Сюйбу шанүйдүн тукумунан кыз алып, кыз берүүгө укуктуу болгон. Сюйбулар мамлекетте сот кызматын аткарган. Булардан тышкары 24 чоң уруунун ар бирин бийлеген өз «түмөн башылары» (ван-ки) болгон. Бийлик даражасы атадан-балага мурас катары ѳтүп, шанүйдөн кийин 1) Чыгыш жана Батыш Чжуки-князь; 2) Чыгыш жана Батыш Лули-князь; 3) Чыгыш жана Батыш улуу кол башчы; 4) Чыгыш жана Батыш улуу Дуюй; 5) Чыгыш жана Батыш улуу Данху; 6) Чыгыш жана Батыш Гуду-хэулар турган. Акылман-кеңешчилерин «Чжуки» деп аташып, тактын мураскорлугуна дайым чыгыш Чжуки-князь дайындалган. Чыгыштан жана Батыш Чжуки-княздан Данхуга чейин жогорку башчылар 10 миң, ал эми төмөнкүлөрү бир нече миң атчан аскер күтө алган. Бардык жумуштар жылдыз же айдын жайгашына карата башталган. Жоого ай толгондо аттанып, ай кемий баштаганда чыкпай калышкан. Ай жаңырган алгачкы күндөрдү ыйык тутуп, аны «Сюй» жана «Сы» деп аташкан. Өлгөн адамды табытка салып көөмп, алтын же күмүштөлгөн кымкап жана жанат терилерди кийиндирип көмүшкөн. Өлгөн адам менен бирге жүздөн бир нече жүзгө чейин жакын нөкөрлөр жана күңдөрдү кошо коюшкан. Атасы же жакын туугандары өлсө, алардын тукумун үзбөө жана ''жесир'' калган аялды жетим балдары менен жалгыз калтырбоо үчүн ал аялды жакын туугандарынын (кара; ''левират'') бири алган. Негизги чарбасы мал менен тыгыз байланышып, жыл мезгилине жараша бир жерден экинчи жерге тынымсыз конуш которуп турушкан. Каада-салтын аткаруу өтө жеңил болгон жана падышасы өзүнөн төмөн турган кызматчыларга жөнөкөй мамиле кылгандыктан, мамлекетти башкарууда эч кыйынчылык болбогон. Б. з. ч. 1-кылымдын орто ченинде гунн уруулары Кытайга сөз жүзүндө гана убактылуу баш ийип, б. з. 50-жылдары империя экиге бөлүнүп, чыгыш гунндар кытайлык императорго баш ийип калса, батыштагылар Орто Азияга чегинген. Көпчүлүк изилдөөчүлөрдүн пикиринде ушул мезгилдерде гунндар түрк, чыгыш сармат жана угор уруулары менен аралашып кеткен. Б. з. 93-жылы сяньби, динлиндер менен коалиция түзүшкөн кытайлыктар Турпан аймагында гунндарга катуу сокку урган. 155-жылы ''Тяншихуай'' башчылык кылган сяньбилер аларды акыркы жолу талкалап, бытыранды болуп, 158-жылы алардын бир бөлүгү Волгадан Дон суусуна жеткен. Европадагы гунндар ушулардын тукуму катары каралат. Байыркы гунндардын түпкү теги жана алардын тили тууралуу азырынча бир кылка көз караш жок. Кытай маалыматтарында сакталып калган айрым «асман» (чэнли), байыркы түрк тилиндеги «утаг» (кыргызча «отоо», кыт. «оуто»), «кыңырак» (бычак), «орун» сыяктуу бир нече сөздөр түрк тилине тиешелүү болуп саналат. Азыркы учурда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">гунндарды </ins>моңгол (Н. Я. Бичурин), енисейлик (Э. Пуллиблэнк), түрк-моңгол (Г. Рамстедт, Г. Дёрфер); таза түрк (Ю. Клапрот, О. Прицак, Л. Гумилев, А. Дыбо), чыгыш иран (Г. Бейли) сыяктуу бир нече карама-каршы теориялар калыптанган.    </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Иностранцев К. А. Хунну и гунны. Л., 1926; Бичурин (Иакинф) H. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.-Л., 1950; Кюнер Н. В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока. М., 1961; Таскин B. C. Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). М.,1968; Супруненко Г. П. Некоторые источники по древней истории кыргызов. //История и культура Китая (Сборник памяти академика В.П. Васильева). М., 1974; Таскин В. С. О титулах шаньюй и каган //Mongolica. Памяти академика Б. Я. Владимирцова (1884-1931). М.,1986; Тенишев Э. Р. Гуннов язык //Языки мира: Тюркские языки. Б., 1996; Кычанов Е. И. Кочевые государства от гуннов до маньчжуров. М., 1997; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002; Сыма Цянь, Исторические записки. Т. 8. М., 2002.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Иностранцев К. А. Хунну и гунны. Л., 1926; Бичурин (Иакинф) H. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.-Л., 1950; Кюнер Н. В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока. М., 1961; Таскин B. C. Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). М.,1968; Супруненко Г. П. Некоторые источники по древней истории кыргызов. //История и культура Китая (Сборник памяти академика В.П. Васильева). М., 1974; Таскин В. С. О титулах шаньюй и каган //Mongolica. Памяти академика Б. Я. Владимирцова (1884-1931). М.,1986; Тенишев Э. Р. Гуннов язык //Языки мира: Тюркские языки. Б., 1996; Кычанов Е. И. Кочевые государства от гуннов до маньчжуров. М., 1997; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002; Сыма Цянь, Исторические записки. Т. 8. М., 2002.&lt;br&gt;</div></td></tr> </table>

Турганбаев Элебай