АРХЕОЛОГИЯ - Өзгөртүүлөр тарыхы

Gulira, 05:40, 11 Февраль (Бирдин айы) 2026 карата

2026-02-11T05:40:17Z

Өзгөртүүлөрдү көрсөтүү

Kadyrm: /* top */ категория кошуу

2024-09-12T04:24:27Z

top: категория кошуу

Өзгөртүүлөрдү көрсөтүү

Lera, 09:15, 27 Май (Бугу) 2024 карата

2024-05-27T09:15:57Z

Өзгөртүүлөрдү көрсөтүү

Temirkan, 03:48, 19 Декабрь (Бештин айы) 2023 карата

2023-12-19T03:48:29Z

Өзгөртүүлөрдү көрсөтүү

Kadyrm: /* top */clean up, replaced: м-н → менен (8), ж-а → жана (31)

2022-12-05T11:36:29Z

top: clean up, replaced: м-н → менен (8), ж-а → жана (31)

← Мурунку версиясы		11:36, 5 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы
1 -сап:		1 -сап:
	(архео... ж-а ...логия) – адамзаттын өткөндөгү тарыхын зат түрүндөгү сакталып калган булактар б-ча изилдөөчү тарых илиминин бир тармагы. ''Археол. булактарга'' адамдардын эмгек куралдары, курал-жарактары, турак жайлары ж-а байыркы шаар калдыктары, кыштактар, көрүстөндөр, казналар, аска таштардагы сүрөттөр, жазуулар ж. б. кирет. Алар илимде ''археологиялык эстеликтер'' деп аталат. Археол. эстеликтерди казып алгандан кийин зат түрүндөгү ж-а жазма булактардын негизинде тарыхый окуяларды ил. реконструкциялоо жүргүзүлөт. Тургун жайларды казууда адам тиричилигинин эстеликтеринин ар кандай тарыхый доорлордо түзүлгөн маданий катмарлары такталат. Табылгаларды изилдеп, анализдөөдө А-лык методдор ж-а каражаттар колдонулат. Казууларда табылган материалдык даректерге ил. түшүнүк берүү үчүн A-да антропология, этнология, геология, ботаника, зоология, палеонтология, физика, химия, табияттаануу илимдери кеңири пайдаланылат. А. термини б. з. ч. 4-к-да байыркы заманды изилдеген илим катарында (Платон) колдонула баштаганы ~~м-н~~ ''археологиялык изилдөөлөр'' Европада ''Кайра жаралуу'' доорунда гана атайын ил. максатта жүргүзүлгөн. Эстеликтерди изилдөөнүн негизги жолу - ''археологиялык казуулар.'' 15–16-к-да Италияда арх-ралык эстеликтерди изилдөөгө багытталган казуу иштери ишке ашырылды. 19-к-дын 1- жарымында А-лык казуулар алгач Египет, Эгей деңизиндеги аралдарда, Грекияда, Түркияда, Иранда ж. б-да, кийинчерээк Европа, Азия ж-а Түн. Африкага кеңири жайылган. А-лык казуулардын ил. методдору түзүлүп, казуу иштери комплекстүү түрдө жүргүзүлгөн. 19-к-дын аягынан тартып Россияда Кара деңиз жээгиндеги байыркы грек шаарларынын калдыктары м-н скиф коргондорун системалуу түрдө изилдөө башталып, А. иштеринин методикасы жакшыртылган, аэросүрөткө тартуу киргизилип, ''археологиялык картага'' түшүрүү, ''суу алдындагы археология, стратиграфиялык,'' типологиялык ж. б. маанилүү методдор колдонулган. 1919-ж. Россияда Материалдык мад-т академиясы (азыркы Россия ИАнын Археол. ин-ту) түзүлүп, археол. иштерди координациялоочу мекемеге айланган. Археол. изилдөөлөрдү жүргүзүүдө CCCPдин курамындагы республикалардын УИАларындагы Археол. ин-ттар ж-а бөлүмдөр белгилүү роль ойногон. Бул ишке музейлер ж-а алардын археол. бөлүмдөрү да катышкан. О. Азия ж-а Кырг-нда археол. изилдөө иштери 19-к-дын 2- жарымында башталып, В. В. Радлов, ''Н. В. Веселовский, А. А.'' Андрианов, П. И. Лерх, М. ''Е. Массон,'' А. Н. Бернштам, ''С. П. Толстое,'' В. В. Бартольд ж. б-дын ысымдары м-н байланыштуу. Археол. изилдөөлөр кыргыздардын байыркы тарыхын калыбына келтирүүгө мүмкүндүк берип, илимди жаңы көп материалдар м-н байытты. 1859-ж. А. Ф. Голубев ж-а Г. А. Колпаковский Ысык-Көлдүн түбүндөгү ж-а түн. жээгиндеги археол. табылгаларга көңүл бурушкан. 1885-86-ж. ''Ф. В. Поярков'' м-н Н. Н. Пантусов Токмок ж-а Пишпектин жанындагы несториандык (христиандык) көрүстөндү табышкан. Бул эки көрүстөндөн Сирия тилиндеги жазуулары бар 12–14-к-га таандык, бир нече таш жыйналган. Жазуулардын бир канчасын ''Д. А. Хвольсон, И. А. Коковцев'' ж~~-а С~~. ''С. Слуцкий'' которгон. 1892-ж. Кочкор өрөөнүндө ''А. М. Фетисов'' казуу жүргүзгөн. 1896–98-ж. археол. казуулардын негизинде Талас өрөөнүндөгү Айыртам-Ой деген жерден ''В. А. Каллаур'' тапкан түрк-рун жазуусу бар таштар орус ж-а чет өлкөлүк окумуштууларды кызыктырган. 1898-ж. ошол эле жерден Финн-угордук окумуштуулар коомунун экспедициясы түрк-рун жазуусу бар дагы эки ташты тапкан. 20-к-дын 20-ж-нда Кырг-нда археол. эстеликтерди казуу ж-а изилдөө иштери жандана баштайт. 1928–29-ж. М. В. Воеводский м-н ''М. П. Грязное'' Чүй ж-а Ысык-Көл өрөөнүнөн усун урууларынын көрүстөндөрүн казышкан ж-а изилдешкен. 1945-ж. М. Е. Массон м-н Г. А. Пугаченкова Манас күмбөзүн, 1947-ж. Б. М. Зима ''Саймалы Таштагы'' сүрөттөрдү изилдеген. 1953-54-ж. байыркы шаар Ак-Бешимдин урандыларын казууда Л. Р. Кызласов ж-а Л''. П. Зяблин'' фрескалык жазуулар ж-а скульптуралар м-н кооздолгон 6–8-к-дагы арх-ралык курулуштарды табышкан. 1953–56-ж. ''А. К. Кибиров'' Нарын, Чаткал археол. эстеликтерин изилдеген. 1956- 60-ж. ''П. Н. Кожемяко'' Чүй өрөөнүндөгү Сретенка айылынын жанынан 10–13-к-га таандык хан сарай мүнөздөгү комплексти, о. эле Талас өрөөнүнөн коло доорундагы көрүстөндөрдү тапкан ж-а изилдеген. Ошол эле жылы ''А. Н. Бернштамдын'' экспедициясы Алай өрөөнүнөн б. з. ч. 4–3-к-гы таш доорунун эстеликтерин ачкан. А. Н. Бернштамдын Алайдагы ж-а Оштун түш. Батыш бөлүгүндөгү казуу иштерин ''Ю. Д. Баруздин'' (1957–62-ж.) улантып, Баткен аймагынын Ак-Дөбө кыш-нан б. з. ч. 5-к-дан б. з. 6–8-к-на чейинки көчмөн уруулардын көрүстөндөрүнөн байыркы түрк жазуусу чийилген карапанын сыныгын ж. б. тапкан ж-а изилдеген. 1956– 60-ж. ''Ю. А. Заднепровский'' Ош обл-нун аймагындагы ''Шоро-Башат, Дөң-Булак,'' Кара-Дарыя ж. б. ш-дын урандыларын изилдеп, отурукташкан калктын б. з. ч. I миңинчи жылдын биринчи жарымындагы мад-тын мүнөздөө үчүн баалуу материалды берген. Ю. А. Заднепровскийдин изилдөөлөрүнүн негизинде Ош ш-нын байыркы шаар экендиги аныкталып, 3000 жылдыгы өткөрүлдү (2000). Г. А. Брыкина Фергана, Баткен ж-а Лейлек археол. эстеликтерин изилдеп, Кара-Булак, Кайрагач, Майда-Дөбө, Ана-Кызыл ж. б. шаар калдыктарын казып, археол. табылгаларды ачкан. Кетмен-Төбө өрөөнүндө, азыркы Токтогул суу сактагычынын алдында калган археол. эстеликтерди изилдеп, изилдөө ишин Ы''. Кожомбердиев'' жүргүзүп, натыйжада б. з. ч. 6-4-к. – б. з. 1-5-к-га таандык сак ж-а гунн урууларына тиешелүү ''Акчий-Кара-Суу көрүстөндөрү'' табылган. 1959-ж. Д. Ф. Винник жетектеген археол. экспедиция Ысык-Көл өрөөнүндөгү ж-а Ысык-Көлдүн түн. ж-а түш. жээктериндеги көлдүн түбүндөгү археол. эстеликтерди изилдеп, коло доорунан б. з. 16-к-га чейинки 100гө жакын турак жайлар ж-а байыркы шаардын урандылары, көрүстөндөр, таштан жасалган сүрөттөр ж. б. табышкан. 1961–90-ж. ''А. К. Абетеков'' Түш. Сибирь, Тоолуу Алтай, Минусин ойдуңунда (Хакасия), Енисейдин жээктеринде ж-а Кырг-ндын бардык чөлкөмдөрүндө коло доорунун (б. з. ч. 3 миң жылдык) сак, усун, гунн ж-а түрк тилдүү көчмөн элдердин археол. эстеликтерин казып ж-а изилдеген. Кырг-ндагы эпиграфикалык эстеликтерди издөө, табуу ж-а жарыялоодо ''Ч. Жумагулов'' көп жылдар бою эмгектенип келүүдө. Бүгүнкү күндө да Кырг-ндын аймагында казуу ж-а изилдөө иштери В. П. Мокрынин, А. К. Абетеков, К. Ш. Табалдиев, В. Д. Горячева, Б. Аманбаева, К. И. Ташбаева, Л. Ведутова, К. Малтаев, М. И. Москалёв, Ф. Ротт, О. А. Солтобаев ж. б. окумуштуу-изилдөөчүлөр тарабынан жүргүзүлүүдө.<br> ''Ш. Керимова.''		(архео... <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ...логия) – адамзаттын өткөндөгү тарыхын зат түрүндөгү сакталып калган булактар б-ча изилдөөчү тарых илиминин бир тармагы. ''Археол. булактарга'' адамдардын эмгек куралдары, курал-жарактары, турак жайлары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> байыркы шаар калдыктары, кыштактар, көрүстөндөр, казналар, аска таштардагы сүрөттөр, жазуулар ж. б. кирет. Алар илимде ''археологиялык эстеликтер'' деп аталат. Археол. эстеликтерди казып алгандан кийин зат түрүндөгү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жазма булактардын негизинде тарыхый окуяларды ил. реконструкциялоо жүргүзүлөт. Тургун жайларды казууда адам тиричилигинин эстеликтеринин ар кандай тарыхый доорлордо түзүлгөн маданий катмарлары такталат. Табылгаларды изилдеп, анализдөөдө А-лык методдор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> каражаттар колдонулат. Казууларда табылган материалдык даректерге ил. түшүнүк берүү үчүн A-да антропология, этнология, геология, ботаника, зоология, палеонтология, физика, химия, табияттаануу илимдери кеңири пайдаланылат. А. термини б. з. ч. 4-к-да байыркы заманды изилдеген илим катарында (Платон) колдонула баштаганы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ''археологиялык изилдөөлөр'' Европада ''Кайра жаралуу'' доорунда гана атайын ил. максатта жүргүзүлгөн. Эстеликтерди изилдөөнүн негизги жолу - ''археологиялык казуулар.'' 15–16-к-да Италияда арх-ралык эстеликтерди изилдөөгө багытталган казуу иштери ишке ашырылды. 19-к-дын 1- жарымында А-лык казуулар алгач Египет, Эгей деңизиндеги аралдарда, Грекияда, Түркияда, Иранда ж. б-да, кийинчерээк Европа, Азия <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Түн. Африкага кеңири жайылган. А-лык казуулардын ил. методдору түзүлүп, казуу иштери комплекстүү түрдө жүргүзүлгөн. 19-к-дын аягынан тартып Россияда Кара деңиз жээгиндеги байыркы грек шаарларынын калдыктары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> скиф коргондорун системалуу түрдө изилдөө башталып, А. иштеринин методикасы жакшыртылган, аэросүрөткө тартуу киргизилип, ''археологиялык картага'' түшүрүү, ''суу алдындагы археология, стратиграфиялык,'' типологиялык ж. б. маанилүү методдор колдонулган. 1919-ж. Россияда Материалдык мад-т академиясы (азыркы Россия ИАнын Археол. ин-ту) түзүлүп, археол. иштерди координациялоочу мекемеге айланган. Археол. изилдөөлөрдү жүргүзүүдө CCCPдин курамындагы республикалардын УИАларындагы Археол. ин-ттар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бөлүмдөр белгилүү роль ойногон. Бул ишке музейлер <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын археол. бөлүмдөрү да катышкан. О. Азия <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кырг-нда археол. изилдөө иштери 19-к-дын 2- жарымында башталып, В. В. Радлов, ''Н. В. Веселовский, А. А.'' Андрианов, П. И. Лерх, М. ''Е. Массон,'' А. Н. Бернштам, ''С. П. Толстое,'' В. В. Бартольд ж. б-дын ысымдары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> байланыштуу. Археол. изилдөөлөр кыргыздардын байыркы тарыхын калыбына келтирүүгө мүмкүндүк берип, илимди жаңы көп материалдар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> байытты. 1859-ж. А. Ф. Голубев <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Г. А. Колпаковский Ысык-Көлдүн түбүндөгү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түн. жээгиндеги археол. табылгаларга көңүл бурушкан. 1885-86-ж. ''Ф. В. Поярков'' <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Н. Н. Пантусов Токмок <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Пишпектин жанындагы несториандык (христиандык) көрүстөндү табышкан. Бул эки көрүстөндөн Сирия тилиндеги жазуулары бар 12–14-к-га таандык, бир нече таш жыйналган. Жазуулардын бир канчасын ''Д. А. Хвольсон, И. А. Коковцев'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> С. ''С. Слуцкий'' которгон. 1892-ж. Кочкор өрөөнүндө ''А. М. Фетисов'' казуу жүргүзгөн. 1896–98-ж. археол. казуулардын негизинде Талас өрөөнүндөгү Айыртам-Ой деген жерден ''В. А. Каллаур'' тапкан түрк-рун жазуусу бар таштар орус <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чет өлкөлүк окумуштууларды кызыктырган. 1898-ж. ошол эле жерден Финн-угордук окумуштуулар коомунун экспедициясы түрк-рун жазуусу бар дагы эки ташты тапкан. 20-к-дын 20-ж-нда Кырг-нда археол. эстеликтерди казуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> изилдөө иштери жандана баштайт. 1928–29-ж. М. В. Воеводский <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ''М. П. Грязное'' Чүй <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ысык-Көл өрөөнүнөн усун урууларынын көрүстөндөрүн казышкан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> изилдешкен. 1945-ж. М. Е. Массон <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Г. А. Пугаченкова Манас күмбөзүн, 1947-ж. Б. М. Зима ''Саймалы Таштагы'' сүрөттөрдү изилдеген. 1953-54-ж. байыркы шаар Ак-Бешимдин урандыларын казууда Л. Р. Кызласов <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Л''. П. Зяблин'' фрескалык жазуулар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> скульптуралар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кооздолгон 6–8-к-дагы арх-ралык курулуштарды табышкан. 1953–56-ж. ''А. К. Кибиров'' Нарын, Чаткал археол. эстеликтерин изилдеген. 1956- 60-ж. ''П. Н. Кожемяко'' Чүй өрөөнүндөгү Сретенка айылынын жанынан 10–13-к-га таандык хан сарай мүнөздөгү комплексти, о. эле Талас өрөөнүнөн коло доорундагы көрүстөндөрдү тапкан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> изилдеген. Ошол эле жылы ''А. Н. Бернштамдын'' экспедициясы Алай өрөөнүнөн б. з. ч. 4–3-к-гы таш доорунун эстеликтерин ачкан. А. Н. Бернштамдын Алайдагы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Оштун түш. Батыш бөлүгүндөгү казуу иштерин ''Ю. Д. Баруздин'' (1957–62-ж.) улантып, Баткен аймагынын Ак-Дөбө кыш-нан б. з. ч. 5-к-дан б. з. 6–8-к-на чейинки көчмөн уруулардын көрүстөндөрүнөн байыркы түрк жазуусу чийилген карапанын сыныгын ж. б. тапкан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> изилдеген. 1956– 60-ж. ''Ю. А. Заднепровский'' Ош обл-нун аймагындагы ''Шоро-Башат, Дөң-Булак,'' Кара-Дарыя ж. б. ш-дын урандыларын изилдеп, отурукташкан калктын б. з. ч. I миңинчи жылдын биринчи жарымындагы мад-тын мүнөздөө үчүн баалуу материалды берген. Ю. А. Заднепровскийдин изилдөөлөрүнүн негизинде Ош ш-нын байыркы шаар экендиги аныкталып, 3000 жылдыгы өткөрүлдү (2000). Г. А. Брыкина Фергана, Баткен <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Лейлек археол. эстеликтерин изилдеп, Кара-Булак, Кайрагач, Майда-Дөбө, Ана-Кызыл ж. б. шаар калдыктарын казып, археол. табылгаларды ачкан. Кетмен-Төбө өрөөнүндө, азыркы Токтогул суу сактагычынын алдында калган археол. эстеликтерди изилдеп, изилдөө ишин Ы''. Кожомбердиев'' жүргүзүп, натыйжада б. з. ч. 6-4-к. – б. з. 1-5-к-га таандык сак <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> гунн урууларына тиешелүү ''Акчий-Кара-Суу көрүстөндөрү'' табылган. 1959-ж. Д. Ф. Винник жетектеген археол. экспедиция Ысык-Көл өрөөнүндөгү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ысык-Көлдүн түн. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түш. жээктериндеги көлдүн түбүндөгү археол. эстеликтерди изилдеп, коло доорунан б. з. 16-к-га чейинки 100гө жакын турак жайлар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> байыркы шаардын урандылары, көрүстөндөр, таштан жасалган сүрөттөр ж. б. табышкан. 1961–90-ж. ''А. К. Абетеков'' Түш. Сибирь, Тоолуу Алтай, Минусин ойдуңунда (Хакасия), Енисейдин жээктеринде <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кырг-ндын бардык чөлкөмдөрүндө коло доорунун (б. з. ч. 3 миң жылдык) сак, усун, гунн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түрк тилдүү көчмөн элдердин археол. эстеликтерин казып <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> изилдеген. Кырг-ндагы эпиграфикалык эстеликтерди издөө, табуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жарыялоодо ''Ч. Жумагулов'' көп жылдар бою эмгектенип келүүдө. Бүгүнкү күндө да Кырг-ндын аймагында казуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> изилдөө иштери В. П. Мокрынин, А. К. Абетеков, К. Ш. Табалдиев, В. Д. Горячева, Б. Аманбаева, К. И. Ташбаева, Л. Ведутова, К. Малтаев, М. И. Москалёв, Ф. Ротт, О. А. Солтобаев ж. б. окумуштуу-изилдөөчүлөр тарабынан жүргүзүлүүдө.<br> ''Ш. Керимова.''

Kerimova-59, 05:43, 16 Июль (Теке) 2022 карата

2022-07-16T05:43:23Z

Өзгөртүүлөрдү көрсөтүү

Kadyrm: 1 версия

2022-07-04T12:49:27Z

1 версия

← Мурунку версиясы	12:49, 4 Июль (Теке) 2022 -деги абалы
(Айырма жок)

497-555>KadyrM, 09:58, 3 Июль (Теке) 2022 карата

2022-07-03T09:58:04Z

Жаңы барак

(архео... ж-а ...логия) – адамзаттын өткөндөгү тарыхын зат түрүндөгү сакталып калган булактар б-ча изилдөөчү тарых илиминин бир тармагы. ''Археол. булактарга'' адамдардын эмгек куралдары, курал-жарактары,
турак жайлары ж-а байыркы шаар калдыктары,
кыштактар, көрүстөндөр, казналар, аска таштардагы сүрөттөр, жазуулар ж. б. кирет. Алар илимде ''археологиялык эстеликтер'' деп аталат. Археол. эстеликтерди казып алгандан кийин зат
түрүндөгү ж-а жазма булактардын негизинде
тарыхый окуяларды ил. реконструкциялоо
жүргүзүлөт. Тургун жайларды казууда адам тиричилигинин эстеликтеринин ар кандай тарыхый доорлордо түзүлгөн маданий катмарлары
такт алат. Табылгаларды изилдеп, анализдөөдө
А-лык методдор ж-а каражаттар колдонулат.
Казууларда табылган материалдык даректерге
ил. түшүнүк берүү үчүн A-да антропология, этнология, геология, ботаника, зоология, палеонтология, физика, химия, табияттаануу илимдери кеңири пайдаланылат. А. термини б. з. ч. 
4-к-да байыркы заманды изилдеген илим катарында (Платон) колдонула баштаганы м-н ''археологиялык изилдөөлөр'' Европада ''Кайра жаралуу'' доорунда гана атайын ил. максатта жүргүзүлгөн. Эстеликтерди изилдөөнүн негизги жолу -
''археологиялык казуулар.'' 15–16-к-да Италияда
арх-ралык эстеликтерди изилдөөгө багытталган
казуу иштери ишке ашырылды. 19-к-дын 1-
жарымында А-лык казуулар алгач Египет, Эгей
деңизиндеги аралдарда, Грекияда, Түркияда,
Иранда ж. б-да, кийинчерээк Европа, Азия ж-а
Түн. Африкага кеңири жайылган. А-лык казуулардын ил. методдору түзүлүп, казуу иштери
комплекстүү түрдө жүргүзүлгөн. 19-к-дын аягынан тартып Россияда Кара деңиз жээгиндеги
байыркы грек шаарларынын калдыктары м-н
скиф коргондорун системалуу түрдө изилдөө
башталып, А. иштеринин методикасы жакшыртылган, аэросүрөткө тартуу киргизилип, ''археологиялык картага'' түшүрүү, ''суу алдындагы археология, стратиграфиялык,'' типологиялык
ж. б. маанилүү методцор колдонулган. 1919-ж.
Россияда Материалдык мад-т академиясы (азыркы Россия ИАнын Археол. ин-ту) түзүлүп, археол. иштерди координациялоочу мекемеге айланган. Археол. изилдөөлөрдү жүргүзүүдө CCCPдин курамындагы республикалардын УИАларындагы Археол. ин-ттар ж-а бөлүмдөр белгилүү
роль ойногон. Бул ишке музейлер ж-а алардын
археол. бөлүмдөрү да катышкан. О. Азия ж-а
Кырг-нда археол. изилдөө иштери 19-к-дын 2-
жарымында башталып, В. В. Радлов, ''Н. В. Веселовский, А. А.'' Андрианов, П. И. Лерх, М. ''Е. Массон,'' А. Н. Бернштам, ''С. П. Толстое,'' В. В. Бартольд ж. б-дын ысымдары м-н байланыштуу.
Археол. изилдөөлөр кыргыздардын байыркы
тарыхын калыбына келтирүүгө мүмкүндүк берип, илимди жаңы көп материалдар м-н байытты. 1859-ж. А. Ф. Голубев ж-а Г. А. Колпаковский Ысык-Көлдүн түбүндөгү ж-а түн. жээгиндеги археол. табылгаларга көңүл бурушкан.
1885-86-ж. ''Ф. В. Поярков'' м-н Н. Н. Пантусов
Токмок ж-а Пишпектин жанындагы несториандык (христиандык) көрүстөндү табышкан.
Бул эки көрүстөндөн Сирия тилиндеги жазуулары бар 12–14-к-га таандык, бир нече таш жыйналган. Жазуулардын бир канчасын ''Д. А. Хвольсон, И. А. Коковцев'' ж-а С. ''С. Слуцкий'' которгон.
1892-ж. Кочкор өрөөнүндө ''А. М. Фетисов'' казуу
жүргүзгөн. 1896–98-ж. археол. казуулардын негизинде Талас өрөөнүндөгү Айыртам-Ой деген
жерден ''В. А. Каллаур'' тапкан түрк-рун жазуусу
бар таштар орус ж-а чет өлкөлүк окумуштууларды кызыктырган. 1898-ж. ошол эле жерден
Финн-угордук окумуштуулар коомунун экспедициясы түрк-рун жазуусу бар дагы эки ташты 
тапкан. 20-к-дын 20-ж-нда Кырг-нда археол.
эстеликтерди казуу ж-а изилдөө иштери жаидана баштайт. 1928–29-ж. М. В. Воеводский м-н
''М. П. Грязное'' Чүй ж-а Ысык-Көл өрөөнүнөн усун
урууларынын көрүстөндөрүн казышкан ж-а
изилдешкен. 1945-ж. М. Е. Массон м-н Г. А. Пугаченкова Манас күмбөзүн, 1947-ж. Б. М. Зима
''Саймалы Таштагы'' сүрөттөрдү изилдеген. 1953-
54-ж. байыркы шаар Ак-Бешимдин урандыларын казууда Л. Р. Кызласов ж-а ''JI. П. Зяблин''
фрескалык жазуулар ж-а скульптуралар м-н
кооздолгон 6–8-к-дагы арх-ралык курулуштарды табышкан. 1953–56-ж. ''А. К. Кибиров'' Нарын,
Чаткал археол. эстеликтерин изилдеген. 1956-
60-ж. ''П. Н. Кожемяко'' Чүй өрөөнүндөгү Сретенка айылынын жанынан 10–13-к-га таандык хан
сарай мүнөздөгү комплексти, о. эле Талас
өрөөнүнөн коло доорундагы көрүстөндөрдү тапкан ж-а изилдеген. Ошол эле жылы ''А. Н. Бернштамдын'' экспедициясы Алай өрөөнүнөн б. з. ч. 
4–3-к-гы таш доорунун эстеликтерин ачкан.
А. Н. Бернштамдын Алайдагы ж-а Оштун түш.
Батыш бөлүгүндөгү казуу иштерин ''Ю. Д. Баруздин'' (1957–62-ж.) улантып, Баткен аймагынын
Ак-Дөбө кыш-нан б. з. ч. 5-к-дан б. з. 6–8-к-на
чейинки көчмөн уруулардын көрүстөндөрүнөн
байыркы түрк жазуусу чийилген карапанын
сыныгын ж. б. тапкан ж-а изилдеген. 1956–
60-ж. ''Ю. А. Заднепровский'' Ош обл-нун аймагындагы ''Шоро-Башат, Дөң-Булак,'' Кара-Дарыя
ж. б. ш-дын урандыларын изилдеп, отурукташкан
калктын б. з. ч. I миңинчи жылдын биринчи
жарымындагы мад-тын мүнөздөө үчүн баалуу
материалды берген. Ю. А. Заднепровскийдин
изилдөөлөрүнүн негизинде Ош ш-нын байыркы
шаар экендиги аныкталып, 3000 жылдыгы
өткөрүлдү (2000). Г. А. Брыкина Фергана, Баткен ж-а Лейлек археол. эстеликтерин изилдеп,
Кара-Булак, Кайрагач, Майда-Дөбө, Ана-Кызыл ж. б. шаар калдыктарын казып, археол.
табылгаларды ачкан. Кетмен-Төбө өрөөнүндө,
азыркы Токтогул суу сактагычынын алдында
калган археол. эстеликтерди изилдеп, изилдөө
ишин ''И. Кожомбердиев'' жүргүзүп, натыйжада б. з. ч. 6-4-к. – б. з. 1-5-к-га таандык сак ж-а
гунн урууларына тиешелүү ''Акчий-Кара-Суу
көрустөндөру'' табылган. 1959-ж. Д. Ф. Винник
жетектеген археол. экспедиция Ысык-Көл өрөөнүндөгү ж-а Ысык-Көлдүн түн. ж-а түш. жээктериндеги көлдүн түбүндөгү археол. эстеликтерди изилдеп, коло доорунан б. з. 16-к-га чейинки ЮОгө жакын турак жайлар ж-а байыркы
шаардын урандылары, көрүстөндөр, таштан жасалган сүрөттөр ж. б. табышкан. 1961–90-ж. 
''А.К. Абетеков'' Түш. Сибирь, Тоолуу Алтай, Минусин ойдуңунда (Хакасия), Енисейдин жээктеринде ж-а Кырг-ндын бардык чөлкөмдөрүндө
коло доорунун (б. з. ч. 3 миң жылдык) сак, усун,
гунн ж-а түрк тилдүү көчмөн элдердин археол. 
эстеликтерин казып ж-а изилдеген. Кырг-ндагы эпиграфикалык эстеликтерди издөө, табуу
ж-а жарыялоодо ''Ч. Жумагулов'' көп жылдар бою
эмгектенип келүүдө. Бүгүнкү күндө да Кырг-ндын
аймагында казуу ж-а изилдөө иштери В. П. Мокрынин, А. К. Абетеков, К. Ш. Табалдиев, В. Д. Горячева, Б. Аманбаева, К. И. Ташбаева,
Л. Ведутова, К. Малтаев, М. И. Москалёв,
Ф. Ротт, О. А. Солтобаев ж. б. окумуштуу-изилдөөчүлөр тарабынан жүргүзүлүүдө. ''Ш.Керимова.''