http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%9A%D0%90_%D0%A2%D0%9E%D0%9E%D0%A1%D0%A3АЛАЙ КЫРКА ТООСУ - Өзгөртүүлөр тарыхы2026-06-01T04:59:32ZУикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.36.2http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%9A%D0%90_%D0%A2%D0%9E%D0%9E%D0%A1%D0%A3&diff=64878&oldid=prevKadyrm: /* top */ категория кошуу2024-09-12T03:11:43Z<p><span dir="auto"><span class="autocomment">top: </span> категория кошуу</span></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку версиясы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">03:11, 12 Сентябрь (Аяк оона) 2024 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l4">4 -сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">4 -сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'' К. Матикеев.''<br></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'' К. Матикеев.''<br></div></td></tr>
<tr><td colspan="2"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Категория:1-Том]]</ins></div></td></tr>
</table>Kadyrmhttp://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%9A%D0%90_%D0%A2%D0%9E%D0%9E%D0%A1%D0%A3&diff=56896&oldid=prevAdina, 11:35, 20 -октябрь (Тогуздун айы) 2023 карата2023-10-20T11:35:10Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку версиясы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">11:35, 20 -октябрь (Тогуздун айы) 2023 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 -сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 -сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛАЙ КЫРКА ТООСУ''' Алай ‒Түркстан тоо системасына кирет. Кеӊдик багытта 350 ''км''ге созулуп жатат. Орточо жазылыгы 70‒80 ''км'' (Фергана өрөөнүнө чейин), эӊ бийик жери 5539 ''м'' (батышында Тамдыкул чокусу). Тоо орографиялык жактан кескин айырмаланган 3 бөлүктөн турат. Б а т ы ш б и й и к б ө л ү г ү н д ө тоонун түндүк капталы Кыргыз Республикасына карап, негизинен Сох дарыясынын алабын камтыйт; мында бийик чокулуу мөӊгүлөр арбын. Кыры аска-зоокалуу келип, 4500‒5000 ''м'' бийиктиктен жогору жатат. Тоонун түндүк капталы жазы (60‒70 ''км''), тереӊ капчыгайлуу өрөөндөр (Кожо-Ашкан, Сох ж.б.) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> тилмеленип, Жети-Көл (бийик чокусу ‒ 4079''м''), Коргон (5100 ''м''), Кулдук-Тоо (5016 ''м''), Курук-Сай (5147 ''м''), Тескей (3690 ''м'') тоо тармактарынан турат. О р т о н к у б ө л ү г ү Исфайрам-Сай, Ак-Буура, Талдык (түндүк), Кызыл-Суу (түштүк) сууларынын алабын камтып, ири мөӊгүлөр (Егоров, Дугов, Ливинский, Федченко, Гезарт, Агарт, Сары-Могол, Кайыӊды) жайгашкан. Кыры аскалуу, негизинен 4300‒4600 ''м'' бийиктикте жатат. Тоонун түндүк капталы (жазылыгы 70‒80 ''км'') Фергана өрөөнүнө жантайыӊкы, баш жагында тереӊ капчыгайлуу кенен өрөөндөр (Кичи Алай, Сурма-Таш, Исфайрам-Сай, Шаймерден ж. б.) арбын. Түндүгүндөгү тоо тармактары: Коллектор (эӊ бийик жери ‒ 5259 ''м''), Кичи Алай (4933 ''м''), Ак-Төр (4501 ''м''), Жоо-Жатты (4048''м''), Гаузан (3273 ''м''), Ярунтуз (3670 ''м''), Олокон-Тоо (4629 ''м''), Талдык (4237 ''м''), Теке-Секирик-Бел (2913 ''м'') ж. б. Түштүк капталы Алай өрөөнүн карай тик түшөт, кыска (10‒15 ''км''); кокту-колоттор, майда капчыгайлар, Текелик (эӊ бийик жери 5727 ''м''), Кара-Тепе (3794 ''м'') сыяктуу тармактары бар. Ч ы г ы ш ж а п ы з б ө л ү г ү Куршаб, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу‒Тар сууларынын алаптарын ээлейт. Мында мөӊгүлөр азайып, чокулары жапыздайт да, түндүк-чыгышта Какшаал ‒ Фергана тоо тоомдоруна такалат. Кыры 3900‒4300'' м'' бийиктикте жатып, капталдары тик; кыска <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тереӊ капчыгайлуу ири өрөөндөрү [Гүлчө, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу ж. б.], Терек-Тоо (эӊ бийик жери 4767 ''м''), Көк-Булак (4039 ''м''), Алайкуу (4733 ''м'') ж. б. тоо тармактары бар.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛАЙ КЫРКА ТООСУ''' Алай ‒Түркстан тоо системасына кирет. Кеӊдик багытта 350 ''км''ге созулуп жатат. Орточо жазылыгы 70‒80 ''км'' (Фергана өрөөнүнө чейин), эӊ бийик жери 5539 ''м'' (батышында Тамдыкул чокусу). Тоо орографиялык жактан кескин айырмаланган 3 бөлүктөн турат. Б а т ы ш б и й и к б ө л ү г ү н д ө тоонун түндүк капталы Кыргыз Республикасына карап, негизинен Сох дарыясынын алабын камтыйт; мында бийик чокулуу мөӊгүлөр арбын. Кыры аска-зоокалуу келип, 4500‒5000 ''м'' бийиктиктен жогору жатат. Тоонун түндүк капталы жазы (60‒70 ''км''), тереӊ капчыгайлуу өрөөндөр (Кожо-Ашкан, Сох ж.б.) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> тилмеленип, Жети-Көл (бийик чокусу ‒ 4079''м''), Коргон (5100 ''м''), Кулдук-Тоо (5016 ''м''), Курук-Сай (5147 ''м''), Тескей (3690 ''м'') тоо тармактарынан турат. О р т о н к у б ө л ү г ү Исфайрам-Сай, Ак-Буура, Талдык (түндүк), Кызыл-Суу (түштүк) сууларынын алабын камтып, ири мөӊгүлөр (Егоров, Дугов, Ливинский, Федченко, Гезарт, Агарт, Сары-Могол, Кайыӊды) жайгашкан. Кыры аскалуу, негизинен 4300‒4600 ''м'' бийиктикте жатат. Тоонун түндүк капталы (жазылыгы 70‒80 ''км'') Фергана өрөөнүнө жантайыӊкы, баш жагында тереӊ капчыгайлуу кенен өрөөндөр (Кичи Алай, Сурма-Таш, Исфайрам-Сай, Шаймерден ж. б.) арбын. Түндүгүндөгү тоо тармактары: Коллектор (эӊ бийик жери ‒ 5259 ''м''), Кичи Алай (4933 ''м''), Ак-Төр (4501 ''м''), Жоо-Жатты (4048''м''), Гаузан (3273 ''м''), Ярунтуз (3670 ''м''), Олокон-Тоо (4629 ''м''), Талдык (4237 ''м''), Теке-Секирик-Бел (2913 ''м'') ж. б. Түштүк капталы Алай өрөөнүн карай тик түшөт, кыска (10‒15 ''км''); кокту-колоттор, майда капчыгайлар, Текелик (эӊ бийик жери 5727 ''м''), Кара-Тепе (3794 ''м'') сыяктуу тармактары бар. Ч ы г ы ш ж а п ы з б ө л ү г ү Куршаб, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу‒Тар сууларынын алаптарын ээлейт. Мында мөӊгүлөр азайып, чокулары жапыздайт да, түндүк-чыгышта Какшаал ‒ Фергана тоо тоомдоруна такалат. Кыры 3900‒4300'' м'' бийиктикте жатып, капталдары тик; кыска <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тереӊ капчыгайлуу ири өрөөндөрү [Гүлчө, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу ж. б.], Терек-Тоо (эӊ бийик жери 4767 ''м''), Көк-Булак (4039 ''м''), Алайкуу (4733 ''м'') ж. б. тоо тармактары бар.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ КЫРКА ТООСУ22.png | thumb|none]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ КЫРКА ТООСУ22.png | thumb|none]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Алай кырка тоосу генезистик тиби боюнча горст-антиклиналь; герцин бүктөлүүсүнөн пайда болгон. Батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ортонку бөлүктөрүнөн тоого жарыш жаткан, чыгышынан түштүктөн түндүккө багытталган тектоникалык жаракалар өтөт. Тоонун геологиялык түзүлүшү өтө татаал: батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ортонку бөлүктөрү силур, девон <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> карбондун калыӊдыгы 1500‒3000 ''м''ге чейинки кумдук, кремнийлүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> көмүрлүү сланец, гнейс, доломит, алевролит, акиташ, порфирит, туф, диабаз, полимиктүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> акиташ тектүү конгломерат; чыгышы юранын калыӊдыгы 3300 ''м''ге чейин жеткен конгломерат, гравелит, аргиллит тектеринен турат. Аларды айрым жерлерде (Кичи Алай, Кайыӊды тоолору) гранит, гранит-диорит, сиенит интрузиялары жиреп чыккан. Тоо этектери (адырлар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бөксө тоолор ‒ Папан, Отуз-Адыр, Катыраӊ-Тоо ж. б.) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өрөөндөрдүн тамандары палеоген, неоген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> антропоген мезгилдеринин калыӊдыгы 200 ''м''ге чейинки чөкмө тектери (чопо, кум, мергель, майда таш, шагыл) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> мөӊгү шилендилери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> капталган. Алай кырка тоосунда сымап, сурьма, темир, боксит, вольфрам, висмут, полиметалл, мышьяк, көмүр ж. б. кендери бар. Алардын айрымдары өнөр жайлык мааниге ээ. Тоонун климаты <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ландшафты бийиктик алкактуулук мыйзам ченемине ылайык өзгөрөт. Климаты негизинен континенттүү келип, жапыз тоолуу бөлүгүндө июль айынын орточо температурасы 20‒23°С, январдыкы ‒3°С... ‒5°С; орто бийиктиктеги бөлүгүндө июлдуку 14‒16°С, январдыкы ‒5°С...‒7°С; бийик тоолуу бөлүгүндө июлдуку 9‒10°С, январдыкы ‒16°С... ‒18°С. Жылдык жаан-чачыны 300‒400 ''мм. ''Ири суулары: Сох, Исфайрам-Сай, Араван-Сай, Ак-Буура, Гүлчө, Алай-Куу-Тар (түндүк капталында), Кызыл-Суунун куймалары (түштүгүндө). Алай кырка тоосунун түндүк капталына кургак талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаа (2000‒2200 ''м ''бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бийик чөптүү шалбаа (2600‒2800 ''м''ге чейин), жыш өскөн арча, токойлуу шалбаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бадал аралашкан сейрек токой, шалбаалуу талаа (2900‒3100 ''м''ге чейин), субальп, альп шалбаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> сейрек бетегелүү талаа (3500‒3600 ''м''ге чейин), андан жогору бийик тоо тундралуу талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нивалдык-гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Түштүк бетинде бийик тоолуу кургак талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> шалбаалуу талаа ландшафты басымдуу. Алай кырка тоосунун чарбачылыкта мааниси зор: ири мөӊгүлөрү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түбөлүк кар алкагы ''Фергана'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ''Алай'' өрөөндөрүнө карай аккан сууларды толуктап турат; тоо тармактары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> капчыгай-өрөөндөрү малга жайыт катары пайдаланылат. Ашуулары: Талдык (3615 ''м''), Карагушхана (3903 ''м ''бийиктикте), Жаӊы-Даван (4379 ''м''), Кара-Казык (4495 ''м''), Кайыӊды (3997 ''м''), Теӊизбай (2627 ''м''), Теке-Салды (4072 ''м''), Жиптик (4175 ''м), ''Шарт-Даван (3954 ''м''). Талдык ашуусу аркылуу эл аралык маанидеги Ош ‒ Хорог автомобиль жолу өтөт. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Алай деген аттын келип чыгышы жөнүндө к. Ала. </del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Алай кырка тоосу генезистик тиби боюнча горст-антиклиналь; герцин бүктөлүүсүнөн пайда болгон. Батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ортонку бөлүктөрүнөн тоого жарыш жаткан, чыгышынан түштүктөн түндүккө багытталган тектоникалык жаракалар өтөт. Тоонун геологиялык түзүлүшү өтө татаал: батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ортонку бөлүктөрү силур, девон <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> карбондун калыӊдыгы 1500‒3000 ''м''ге чейинки кумдук, кремнийлүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> көмүрлүү сланец, гнейс, доломит, алевролит, акиташ, порфирит, туф, диабаз, полимиктүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> акиташ тектүү конгломерат; чыгышы юранын калыӊдыгы 3300 ''м''ге чейин жеткен конгломерат, гравелит, аргиллит тектеринен турат. Аларды айрым жерлерде (Кичи Алай, Кайыӊды тоолору) гранит, гранит-диорит, сиенит интрузиялары жиреп чыккан. Тоо этектери (адырлар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бөксө тоолор ‒ Папан, Отуз-Адыр, Катыраӊ-Тоо ж. б.) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өрөөндөрдүн тамандары палеоген, неоген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> антропоген мезгилдеринин калыӊдыгы 200 ''м''ге чейинки чөкмө тектери (чопо, кум, мергель, майда таш, шагыл) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> мөӊгү шилендилери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> капталган. Алай кырка тоосунда сымап, сурьма, темир, боксит, вольфрам, висмут, полиметалл, мышьяк, көмүр ж. б. кендери бар. Алардын айрымдары өнөр жайлык мааниге ээ. Тоонун климаты <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ландшафты бийиктик алкактуулук мыйзам ченемине ылайык өзгөрөт. Климаты негизинен континенттүү келип, жапыз тоолуу бөлүгүндө июль айынын орточо температурасы 20‒23°С, январдыкы ‒3°С... ‒5°С; орто бийиктиктеги бөлүгүндө июлдуку 14‒16°С, январдыкы ‒5°С...‒7°С; бийик тоолуу бөлүгүндө июлдуку 9‒10°С, январдыкы ‒16°С... ‒18°С. Жылдык жаан-чачыны 300‒400 ''мм. ''Ири суулары: Сох, Исфайрам-Сай, Араван-Сай, Ак-Буура, Гүлчө, Алай-Куу-Тар (түндүк капталында), Кызыл-Суунун куймалары (түштүгүндө). Алай кырка тоосунун түндүк капталына кургак талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаа (2000‒2200 ''м ''бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бийик чөптүү шалбаа (2600‒2800 ''м''ге чейин), жыш өскөн арча, токойлуу шалбаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бадал аралашкан сейрек токой, шалбаалуу талаа (2900‒3100 ''м''ге чейин), субальп, альп шалбаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> сейрек бетегелүү талаа (3500‒3600 ''м''ге чейин), андан жогору бийик тоо тундралуу талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нивалдык-гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Түштүк бетинде бийик тоолуу кургак талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> шалбаалуу талаа ландшафты басымдуу. Алай кырка тоосунун чарбачылыкта мааниси зор: ири мөӊгүлөрү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түбөлүк кар алкагы ''Фергана'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ''Алай'' өрөөндөрүнө карай аккан сууларды толуктап турат; тоо тармактары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> капчыгай-өрөөндөрү малга жайыт катары пайдаланылат. Ашуулары: Талдык (3615 ''м''), Карагушхана (3903 ''м ''бийиктикте), Жаӊы-Даван (4379 ''м''), Кара-Казык (4495 ''м''), Кайыӊды (3997 ''м''), Теӊизбай (2627 ''м''), Теке-Салды (4072 ''м''), Жиптик (4175 ''м), ''Шарт-Даван (3954 ''м''). Талдык ашуусу аркылуу эл аралык маанидеги Ош ‒ Хорог автомобиль жолу өтөт. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'' К. Матикеев.''<br></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'' К. Матикеев.''<br></div></td></tr>
</table>Adinahttp://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%9A%D0%90_%D0%A2%D0%9E%D0%9E%D0%A1%D0%A3&diff=56895&oldid=prevAdina, 11:32, 20 -октябрь (Тогуздун айы) 2023 карата2023-10-20T11:32:12Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку версиясы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">11:32, 20 -октябрь (Тогуздун айы) 2023 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 -сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 -сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛАЙ КЫРКА ТООСУ''' <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Алай‒Түркстан </del>тоо системасына кирет. Кеӊдик багытта 350 ''км''ге созулуп жатат. Орточо жазылыгы 70‒80 ''км'' (Фергана өрөөнүнө чейин), эӊ бийик жери 5539 ''м'' (батышында Тамдыкул чокусу). Тоо орографиялык жактан кескин айырмаланган 3 бөлүктөн турат. Б а т ы ш б и й и к б ө л ү г ү н д ө тоонун түндүк капталы Кыргыз Республикасына карап, негизинен Сох дарыясынын алабын камтыйт; мында бийик чокулуу мөӊгүлөр арбын. Кыры аска-зоокалуу келип, 4500‒5000 ''м'' бийиктиктен жогору жатат. Тоонун түндүк капталы жазы (60‒70 ''км''), тереӊ капчыгайлуу өрөөндөр (Кожо-Ашкан, Сох ж.б.) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> тилмеленип, Жети-Көл (бийик чокусу ‒ 4079''м''), Коргон (5100 ''м''), Кулдук-Тоо (5016 ''м''), Курук-Сай (5147 ''м''), Тескей (3690 ''м'') тоо тармактарынан турат. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>О р т о н к у б ө л ү г ү Исфайрам-Сай, Ак-Буура, Талдык (түндүк), Кызыл-Суу (түштүк) сууларынын алабын камтып, ири мөӊгүлөр (Егоров, Дугов, Ливинский, Федченко, Гезарт, Агарт, Сары-Могол, Кайыӊды) жайгашкан. Кыры аскалуу, негизинен 4300‒4600 ''м'' бийиктикте жатат. Тоонун түндүк капталы (жазылыгы 70‒80 ''км'') Фергана өрөөнүнө жантайыӊкы, баш жагында тереӊ капчыгайлуу кенен өрөөндөр (Кичи Алай, Сурма-Таш, Исфайрам-Сай, Шаймерден ж. б.) арбын. Түндүгүндөгү тоо тармактары: Коллектор (эӊ бийик жери ‒ 5259 ''м''), Кичи Алай (4933 ''м''), Ак-Төр (4501 ''м''), Жоо-Жатты (4048''м''), Гаузан (3273 ''м''), Ярунтуз (3670 ''м''), Олокон-Тоо (4629 ''м''), Талдык (4237 ''м''), Теке-Секирик-Бел (2913 ''м'') ж. б. Түштүк капталы Алай өрөөнүн карай тик түшөт, кыска (10‒15 ''км''); кокту-колоттор, майда капчыгайлар, Текелик (эӊ бийик жери 5727 ''м''), Кара-Тепе (3794 ''м'') сыяктуу тармактары бар. Ч ы г ы ш <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>ж а п ы з б ө л ү г ү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Куршап</del>, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу‒Тар сууларынын алаптарын ээлейт. Мында мөӊгүлөр азайып, чокулары жапыздайт да, түндүк-чыгышта Какшаал ‒ Фергана тоо тоомдоруна такалат. Кыры 3900‒4300'' м'' бийиктикте жатып, капталдары тик; кыска <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тереӊ капчыгайлуу ири өрөөндөрү [Гүлчө, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу ж. б.], Терек-Тоо (эӊ бийик жери 4767 ''м''), Көк-Булак (4039 ''м''), Алайкуу (4733 ''м'') ж. б. тоо тармактары бар.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛАЙ КЫРКА ТООСУ''' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Алай ‒Түркстан </ins>тоо системасына кирет. Кеӊдик багытта 350 ''км''ге созулуп жатат. Орточо жазылыгы 70‒80 ''км'' (Фергана өрөөнүнө чейин), эӊ бийик жери 5539 ''м'' (батышында Тамдыкул чокусу). Тоо орографиялык жактан кескин айырмаланган 3 бөлүктөн турат. Б а т ы ш б и й и к б ө л ү г ү н д ө тоонун түндүк капталы Кыргыз Республикасына карап, негизинен Сох дарыясынын алабын камтыйт; мында бийик чокулуу мөӊгүлөр арбын. Кыры аска-зоокалуу келип, 4500‒5000 ''м'' бийиктиктен жогору жатат. Тоонун түндүк капталы жазы (60‒70 ''км''), тереӊ капчыгайлуу өрөөндөр (Кожо-Ашкан, Сох ж.б.) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> тилмеленип, Жети-Көл (бийик чокусу ‒ 4079''м''), Коргон (5100 ''м''), Кулдук-Тоо (5016 ''м''), Курук-Сай (5147 ''м''), Тескей (3690 ''м'') тоо тармактарынан турат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>О р т о н к у б ө л ү г ү Исфайрам-Сай, Ак-Буура, Талдык (түндүк), Кызыл-Суу (түштүк) сууларынын алабын камтып, ири мөӊгүлөр (Егоров, Дугов, Ливинский, Федченко, Гезарт, Агарт, Сары-Могол, Кайыӊды) жайгашкан. Кыры аскалуу, негизинен 4300‒4600 ''м'' бийиктикте жатат. Тоонун түндүк капталы (жазылыгы 70‒80 ''км'') Фергана өрөөнүнө жантайыӊкы, баш жагында тереӊ капчыгайлуу кенен өрөөндөр (Кичи Алай, Сурма-Таш, Исфайрам-Сай, Шаймерден ж. б.) арбын. Түндүгүндөгү тоо тармактары: Коллектор (эӊ бийик жери ‒ 5259 ''м''), Кичи Алай (4933 ''м''), Ак-Төр (4501 ''м''), Жоо-Жатты (4048''м''), Гаузан (3273 ''м''), Ярунтуз (3670 ''м''), Олокон-Тоо (4629 ''м''), Талдык (4237 ''м''), Теке-Секирик-Бел (2913 ''м'') ж. б. Түштүк капталы Алай өрөөнүн карай тик түшөт, кыска (10‒15 ''км''); кокту-колоттор, майда капчыгайлар, Текелик (эӊ бийик жери 5727 ''м''), Кара-Тепе (3794 ''м'') сыяктуу тармактары бар. Ч ы г ы ш <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>ж а п ы з б ө л ү г ү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Куршаб</ins>, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу‒Тар сууларынын алаптарын ээлейт. Мында мөӊгүлөр азайып, чокулары жапыздайт да, түндүк-чыгышта Какшаал ‒ Фергана тоо тоомдоруна такалат. Кыры 3900‒4300'' м'' бийиктикте жатып, капталдары тик; кыска <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тереӊ капчыгайлуу ири өрөөндөрү [Гүлчө, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу ж. б.], Терек-Тоо (эӊ бийик жери 4767 ''м''), Көк-Булак (4039 ''м''), Алайкуу (4733 ''м'') ж. б. тоо тармактары бар.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ КЫРКА ТООСУ22.png | thumb|none]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ КЫРКА ТООСУ22.png | thumb|none]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Алай кырка тоосу генезистик тиби боюнча горст-антиклиналь; герцин бүктөлүүсүнөн пайда болгон. Батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ортонку бөлүктөрүнөн тоого жарыш жаткан, чыгышынан түштүктөн түндүккө багытталган тектоникалык жаракалар өтөт. Тоонун геологиялык түзүлүшү өтө татаал: батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ортонку бөлүктөрү силур, девон <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> карбондун калыӊдыгы 1500‒3000 ''м''ге чейинки кумдук, кремнийлүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> көмүрлүү сланец, гнейс, доломит, алевролит, акиташ, порфирит, туф, диабаз, полимиктүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> акиташ тектүү конгломерат; чыгышы юранын калыӊдыгы 3300 ''м''ге чейин жеткен конгломерат, гравелит, аргиллит тектеринен турат. Аларды айрым жерлерде (Кичи Алай, Кайыӊды тоолору) гранит, гранит-диорит, сиенит интрузиялары жиреп чыккан. Тоо этектери (адырлар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бөксө тоолор ‒ Папан, Отуз-Адыр, Катыраӊ-Тоо ж. б.) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өрөөндөрдүн тамандары палеоген, неоген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> антропоген мезгилдеринин калыӊдыгы 200 ''м''ге чейинки чөкмө тектери (чопо, кум, мергель, майда таш, шагыл) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> мөӊгү шилендилери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> капталган. Алай кырка тоосунда сымап, сурьма, темир, боксит, вольфрам, висмут, полиметалл, мышьяк, көмүр ж. б. кендери бар. Алардын айрымдары өнөр жайлык мааниге ээ. Тоонун климаты <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ландшафты бийиктик алкактуулук мыйзам ченемине ылайык өзгөрөт. Климаты негизинен континенттүү келип, жапыз тоолуу бөлүгүндө июль айынын орточо температурасы 20‒23°С, январдыкы ‒3°С... ‒5°С; орто бийиктиктеги бөлүгүндө июлдуку 14‒16°С, январдыкы ‒5°С...‒7°С; бийик тоолуу бөлүгүндө июлдуку 9‒10°С, январдыкы ‒16°С... ‒18°С. Жылдык жаан-чачыны 300‒400 ''мм. ''Ири суулары: Сох, Исфайрам-Сай, Араван-Сай, Ак-Буура, Гүлчө, Алай-Куу-Тар (түндүк капталында), Кызыл-Суунун куймалары (түштүгүндө). Алай кырка тоосунун түндүк капталына кургак талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаа (2000‒2200 ''м ''бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бийик чөптүү шалбаа (2600‒2800 ''м''ге чейин), жыш өскөн арча, токойлуу шалбаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бадал аралашкан сейрек токой, шалбаалуу талаа (2900‒3100 ''м''ге чейин), субальп, альп шалбаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> сейрек бетегелүү талаа (3500‒3600 ''м''ге чейин), андан жогору бийик тоо тундралуу талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нивалдык-гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Түштүк бетинде бийик тоолуу кургак талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> шалбаалуу талаа ландшафты басымдуу. Алай кырка тоосунун чарбачылыкта мааниси зор: ири мөӊгүлөрү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түбөлүк кар алкагы ''Фергана'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ''Алай'' өрөөндөрүнө карай аккан сууларды толуктап турат; тоо тармактары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> капчыгай-өрөөндөрү малга жайыт катары пайдаланылат. Ашуулары: Талдык (3615 ''м''), Карагушхана (3903 ''м ''бийиктикте), Жаӊы-Даван (4379 ''м''), Кара-Казык (4495 ''м''), Кайыӊды (3997 ''м''), Теӊизбай (2627 ''м''), Теке-Салды (4072 ''м''), Жиптик (4175 ''м), ''Шарт-Даван (3954 ''м''). Талдык ашуусу аркылуу эл аралык маанидеги Ош ‒ Хорог автомобиль жолу өтөт. Алай деген аттын келип чыгышы жөнүндө к. Ала. </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Алай кырка тоосу генезистик тиби боюнча горст-антиклиналь; герцин бүктөлүүсүнөн пайда болгон. Батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ортонку бөлүктөрүнөн тоого жарыш жаткан, чыгышынан түштүктөн түндүккө багытталган тектоникалык жаракалар өтөт. Тоонун геологиялык түзүлүшү өтө татаал: батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ортонку бөлүктөрү силур, девон <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> карбондун калыӊдыгы 1500‒3000 ''м''ге чейинки кумдук, кремнийлүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> көмүрлүү сланец, гнейс, доломит, алевролит, акиташ, порфирит, туф, диабаз, полимиктүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> акиташ тектүү конгломерат; чыгышы юранын калыӊдыгы 3300 ''м''ге чейин жеткен конгломерат, гравелит, аргиллит тектеринен турат. Аларды айрым жерлерде (Кичи Алай, Кайыӊды тоолору) гранит, гранит-диорит, сиенит интрузиялары жиреп чыккан. Тоо этектери (адырлар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бөксө тоолор ‒ Папан, Отуз-Адыр, Катыраӊ-Тоо ж. б.) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өрөөндөрдүн тамандары палеоген, неоген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> антропоген мезгилдеринин калыӊдыгы 200 ''м''ге чейинки чөкмө тектери (чопо, кум, мергель, майда таш, шагыл) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> мөӊгү шилендилери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> капталган. Алай кырка тоосунда сымап, сурьма, темир, боксит, вольфрам, висмут, полиметалл, мышьяк, көмүр ж. б. кендери бар. Алардын айрымдары өнөр жайлык мааниге ээ. Тоонун климаты <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ландшафты бийиктик алкактуулук мыйзам ченемине ылайык өзгөрөт. Климаты негизинен континенттүү келип, жапыз тоолуу бөлүгүндө июль айынын орточо температурасы 20‒23°С, январдыкы ‒3°С... ‒5°С; орто бийиктиктеги бөлүгүндө июлдуку 14‒16°С, январдыкы ‒5°С...‒7°С; бийик тоолуу бөлүгүндө июлдуку 9‒10°С, январдыкы ‒16°С... ‒18°С. Жылдык жаан-чачыны 300‒400 ''мм. ''Ири суулары: Сох, Исфайрам-Сай, Араван-Сай, Ак-Буура, Гүлчө, Алай-Куу-Тар (түндүк капталында), Кызыл-Суунун куймалары (түштүгүндө). Алай кырка тоосунун түндүк капталына кургак талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаа (2000‒2200 ''м ''бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бийик чөптүү шалбаа (2600‒2800 ''м''ге чейин), жыш өскөн арча, токойлуу шалбаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бадал аралашкан сейрек токой, шалбаалуу талаа (2900‒3100 ''м''ге чейин), субальп, альп шалбаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> сейрек бетегелүү талаа (3500‒3600 ''м''ге чейин), андан жогору бийик тоо тундралуу талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нивалдык-гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Түштүк бетинде бийик тоолуу кургак талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> шалбаалуу талаа ландшафты басымдуу. Алай кырка тоосунун чарбачылыкта мааниси зор: ири мөӊгүлөрү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түбөлүк кар алкагы ''Фергана'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ''Алай'' өрөөндөрүнө карай аккан сууларды толуктап турат; тоо тармактары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> капчыгай-өрөөндөрү малга жайыт катары пайдаланылат. Ашуулары: Талдык (3615 ''м''), Карагушхана (3903 ''м ''бийиктикте), Жаӊы-Даван (4379 ''м''), Кара-Казык (4495 ''м''), Кайыӊды (3997 ''м''), Теӊизбай (2627 ''м''), Теке-Салды (4072 ''м''), Жиптик (4175 ''м), ''Шарт-Даван (3954 ''м''). Талдык ашуусу аркылуу эл аралык маанидеги Ош ‒ Хорог автомобиль жолу өтөт. Алай деген аттын келип чыгышы жөнүндө к. Ала. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'' К. Матикеев.''<br></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'' К. Матикеев.''<br></div></td></tr>
</table>Adinahttp://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%9A%D0%90_%D0%A2%D0%9E%D0%9E%D0%A1%D0%A3&diff=55772&oldid=prevTemirkan, 10:01, 22 Сентябрь (Аяк оона) 2023 карата2023-09-22T10:01:26Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку версиясы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">10:01, 22 Сентябрь (Аяк оона) 2023 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 -сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 -сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛАЙ КЫРКА ТООСУ''' Алай‒Түркстан тоо системасына кирет. Кеӊдик багытта 350 ''км''ге созулуп жатат. Орточо жазылыгы 70‒80 ''км'' (Фергана өрөөнүнө чейин), эӊ бийик жери 5539 ''м'' (батышында Тамдыкул чокусу). Тоо орографиялык жактан кескин айырмаланган 3 бөлүктөн турат. Б а т ы ш б и й и к б ө л ү г ү н д ө тоонун түндүк капталы Кыргыз Республикасына карап, негизинен Сох дарыясынын алабын камтыйт; мында бийик чокулуу мөӊгүлөр арбын. Кыры аска-зоокалуу келип, 4500‒5000 ''м'' бийиктиктен жогору жатат. Тоонун түндүк капталы жазы (60‒70 ''км''), тереӊ капчыгайлуу өрөөндөр (Кожо-Ашкан, Сох ж.б.) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> тилмеленип, Жети-Көл (бийик чокусу ‒ 4079''м''), Коргон (5100 ''м''), Кулдук-Тоо (5016 ''м''), Курук-Сай (5147 ''м''), Тескей (3690 ''м'') тоо тармактарынан турат. О р т о н к у б ө л ү г ү Исфайрам-Сай, Ак-Буура, Талдык (түндүк), Кызыл-Суу (түштүк) сууларынын алабын камтып, ири мөӊгүлөр (Егоров, Дугов, Ливинский, Федченко, Гезарт, Агарт, Сары-Могол, Кайыӊды) жайгашкан. Кыры аскалуу, негизинен 4300‒4600 ''м'' бийиктикте жатат. Тоонун түндүк капталы (жазылыгы 70‒80 ''км'') Фергана өрөөнүнө жантайыӊкы, баш жагында тереӊ капчыгайлуу кенен өрөөндөр (Кичи Алай, Сурма-Таш, Исфайрам-Сай, Шаймерден ж. б.) арбын. Түндүгүндөгү тоо тармактары: Коллектор (эӊ бийик жери ‒ 5259 ''м''), Кичи Алай (4933 ''м''), Ак-Төр (4501 ''м''), Жоо-Жатты (4048''м''), Гаузан (3273 ''м''), Ярунтуз (3670 ''м''), Олокон-Тоо (4629 ''м''), Талдык (4237 ''м''), Теке-Секирик-Бел (2913 ''м'') ж. б. Түштүк капталы Алай өрөөнүн карай тик түшөт, кыска (10‒15 ''км''); кокту-колоттор, майда капчыгайлар, Текелик (эӊ бийик жери 5727 ''м''), Кара-Тепе (3794 ''м'') сыяктуу тармактары бар. Ч ы г ы ш ж а п ы з б ө л ү г ү Куршап, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу‒Тар сууларынын алаптарын ээлейт. Мында мөӊгүлөр азайып, чокулары жапыздайт да, түндүк-чыгышта Какшаал ‒ Фергана тоо тоомдоруна такалат. Кыры 3900‒4300'' м'' бийиктикте жатып, капталдары тик; кыска <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тереӊ капчыгайлуу ири өрөөндөрү [Гүлчө, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу ж. б.], Терек-Тоо (эӊ бийик жери 4767 ''м''), Көк-Булак (4039 ''м''), Алайкуу (4733 ''м'') ж. б. тоо тармактары бар.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛАЙ КЫРКА ТООСУ''' Алай‒Түркстан тоо системасына кирет. Кеӊдик багытта 350 ''км''ге созулуп жатат. Орточо жазылыгы 70‒80 ''км'' (Фергана өрөөнүнө чейин), эӊ бийик жери 5539 ''м'' (батышында Тамдыкул чокусу). Тоо орографиялык жактан кескин айырмаланган 3 бөлүктөн турат. Б а т ы ш б и й и к б ө л ү г ү н д ө тоонун түндүк капталы Кыргыз Республикасына карап, негизинен Сох дарыясынын алабын камтыйт; мында бийик чокулуу мөӊгүлөр арбын. Кыры аска-зоокалуу келип, 4500‒5000 ''м'' бийиктиктен жогору жатат. Тоонун түндүк капталы жазы (60‒70 ''км''), тереӊ капчыгайлуу өрөөндөр (Кожо-Ашкан, Сох ж.б.) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> тилмеленип, Жети-Көл (бийик чокусу ‒ 4079''м''), Коргон (5100 ''м''), Кулдук-Тоо (5016 ''м''), Курук-Сай (5147 ''м''), Тескей (3690 ''м'') тоо тармактарынан турат. О р т о н к у б ө л ү г ү Исфайрам-Сай, Ак-Буура, Талдык (түндүк), Кызыл-Суу (түштүк) сууларынын алабын камтып, ири мөӊгүлөр (Егоров, Дугов, Ливинский, Федченко, Гезарт, Агарт, Сары-Могол, Кайыӊды) жайгашкан. Кыры аскалуу, негизинен 4300‒4600 ''м'' бийиктикте жатат. Тоонун түндүк капталы (жазылыгы 70‒80 ''км'') Фергана өрөөнүнө жантайыӊкы, баш жагында тереӊ капчыгайлуу кенен өрөөндөр (Кичи Алай, Сурма-Таш, Исфайрам-Сай, Шаймерден ж. б.) арбын. Түндүгүндөгү тоо тармактары: Коллектор (эӊ бийик жери ‒ 5259 ''м''), Кичи Алай (4933 ''м''), Ак-Төр (4501 ''м''), Жоо-Жатты (4048''м''), Гаузан (3273 ''м''), Ярунтуз (3670 ''м''), Олокон-Тоо (4629 ''м''), Талдык (4237 ''м''), Теке-Секирик-Бел (2913 ''м'') ж. б. Түштүк капталы Алай өрөөнүн карай тик түшөт, кыска (10‒15 ''км''); кокту-колоттор, майда капчыгайлар, Текелик (эӊ бийик жери 5727 ''м''), Кара-Тепе (3794 ''м'') сыяктуу тармактары бар. Ч ы г ы ш ж а п ы з б ө л ү г ү Куршап, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу‒Тар сууларынын алаптарын ээлейт. Мында мөӊгүлөр азайып, чокулары жапыздайт да, түндүк-чыгышта Какшаал ‒ Фергана тоо тоомдоруна такалат. Кыры 3900‒4300'' м'' бийиктикте жатып, капталдары тик; кыска <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тереӊ капчыгайлуу ири өрөөндөрү [Гүлчө, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу ж. б.], Терек-Тоо (эӊ бийик жери 4767 ''м''), Көк-Булак (4039 ''м''), Алайкуу (4733 ''м'') ж. б. тоо тармактары бар.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ КЫРКА ТООСУ22.png | thumb|none]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ КЫРКА ТООСУ22.png | thumb|none]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Алай кырка тоосу генезистик тиби боюнча горст-антиклиналь; герцин бүктөлүүсүнөн пайда болгон. Батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ортонку бөлүктөрүнөн тоого жарыш жаткан, чыгышынан түштүктөн түндүккө багытталган тектоникалык жаракалар өтөт. Тоонун геологиялык түзүлүшү өтө татаал: батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ортонку бөлүктөрү силур, девон <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> карбондун калыӊдыгы 1500‒3000 ''м''ге чейинки кумдук, кремнийлүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> көмүрлүү сланец, гнейс, доломит, алевролит, акиташ, порфирит, туф, диабаз, полимиктүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> акиташ тектүү конгломерат; чыгышы юранын калыӊдыгы 3300 ''м''ге чейин жеткен конгломерат, гравелит, аргиллит тектеринен турат. Аларды айрым жерлерде (Кичи Алай, Кайыӊды тоолору) гранит, гранит-диорит, сиенит интрузиялары жиреп чыккан. Тоо этектери (адырлар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бөксө тоолор ‒ Папан, Отуз-Адыр, Катыраӊ-Тоо ж. б.) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өрөөндөрдүн тамандары палеоген, неоген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> антропоген мезгилдеринин калыӊдыгы 200 ''м''ге чейинки чөкмө тектери (чопо, кум, мергель, майда таш, шагыл) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> мөӊгү шилендилери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> капталган. Алай кырка тоосунда сымап, сурьма, темир, боксит, вольфрам, висмут, полиметалл, мышьяк, көмүр ж. б<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">-нын </del>кендери бар. Алардын айрымдары өнөр жайлык мааниге ээ. Тоонун климаты <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ландшафты бийиктик алкактуулук мыйзам ченемине ылайык өзгөрөт. Климаты негизинен континенттүү келип, жапыз тоолуу бөлүгүндө июль айынын орточо температурасы 20‒23°С, январдыкы ‒3°С... ‒5°С; орто бийиктиктеги бөлүгүндө июлдуку 14‒16°С, январдыкы ‒5°С...‒7°С; бийик тоолуу бөлүгүндө июлдуку 9‒10°С, январдыкы ‒16°С... ‒18°С. Жылдык жаан-чачыны 300‒400 ''мм. ''Ири суулары: Сох, Исфайрам-Сай, Араван-Сай, Ак-Буура, Гүлчө, Алай-Куу-Тар (түндүк капталында), Кызыл-Суунун куймалары (түштүгүндө). Алай кырка тоосунун түндүк капталына кургак талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаа (2000‒2200 ''м ''бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бийик чөптүү шалбаа (2600‒2800 ''м''ге чейин), жыш өскөн арча, токойлуу шалбаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бадал аралашкан сейрек токой, шалбаалуу талаа (2900‒3100 ''м''ге чейин), субальп, альп шалбаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> сейрек бетегелүү талаа (3500‒3600 ''м''ге чейин), андан жогору бийик тоо тундралуу талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нивалдык-гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Түштүк бетинде бийик тоолуу кургак талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> шалбаалуу талаа ландшафты басымдуу. Алай кырка тоосунун чарбачылыкта мааниси зор: ири мөӊгүлөрү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түбөлүк кар алкагы ''Фергана'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ''Алай'' өрөөндөрүнө карай аккан сууларды толуктап турат; тоо тармактары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> капчыгай-өрөөндөрү малга жайыт катары пайдаланылат. Ашуулары: Талдык (3615 ''м''), Карагушхана (3903 ''м ''бийиктикте), Жаӊы-Даван (4379 ''м''), Кара-Казык (4495 ''м''), Кайыӊды (3997 ''м''), Теӊизбай (2627 ''м''), Теке-Салды (4072 ''м''), Жиптик (4175 ''м), ''Шарт-Даван (3954 ''м''). Талдык ашуусу аркылуу эл аралык маанидеги Ош ‒ Хорог автомобиль жолу өтөт. Алай деген аттын келип чыгышы жөнүндө к. Ала. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Алай кырка тоосу генезистик тиби боюнча горст-антиклиналь; герцин бүктөлүүсүнөн пайда болгон. Батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ортонку бөлүктөрүнөн тоого жарыш жаткан, чыгышынан түштүктөн түндүккө багытталган тектоникалык жаракалар өтөт. Тоонун геологиялык түзүлүшү өтө татаал: батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ортонку бөлүктөрү силур, девон <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> карбондун калыӊдыгы 1500‒3000 ''м''ге чейинки кумдук, кремнийлүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> көмүрлүү сланец, гнейс, доломит, алевролит, акиташ, порфирит, туф, диабаз, полимиктүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> акиташ тектүү конгломерат; чыгышы юранын калыӊдыгы 3300 ''м''ге чейин жеткен конгломерат, гравелит, аргиллит тектеринен турат. Аларды айрым жерлерде (Кичи Алай, Кайыӊды тоолору) гранит, гранит-диорит, сиенит интрузиялары жиреп чыккан. Тоо этектери (адырлар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бөксө тоолор ‒ Папан, Отуз-Адыр, Катыраӊ-Тоо ж. б.) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өрөөндөрдүн тамандары палеоген, неоген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> антропоген мезгилдеринин калыӊдыгы 200 ''м''ге чейинки чөкмө тектери (чопо, кум, мергель, майда таш, шагыл) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> мөӊгү шилендилери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> капталган. Алай кырка тоосунда сымап, сурьма, темир, боксит, вольфрам, висмут, полиметалл, мышьяк, көмүр ж. б<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </ins>кендери бар. Алардын айрымдары өнөр жайлык мааниге ээ. Тоонун климаты <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ландшафты бийиктик алкактуулук мыйзам ченемине ылайык өзгөрөт. Климаты негизинен континенттүү келип, жапыз тоолуу бөлүгүндө июль айынын орточо температурасы 20‒23°С, январдыкы ‒3°С... ‒5°С; орто бийиктиктеги бөлүгүндө июлдуку 14‒16°С, январдыкы ‒5°С...‒7°С; бийик тоолуу бөлүгүндө июлдуку 9‒10°С, январдыкы ‒16°С... ‒18°С. Жылдык жаан-чачыны 300‒400 ''мм. ''Ири суулары: Сох, Исфайрам-Сай, Араван-Сай, Ак-Буура, Гүлчө, Алай-Куу-Тар (түндүк капталында), Кызыл-Суунун куймалары (түштүгүндө). Алай кырка тоосунун түндүк капталына кургак талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаа (2000‒2200 ''м ''бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бийик чөптүү шалбаа (2600‒2800 ''м''ге чейин), жыш өскөн арча, токойлуу шалбаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бадал аралашкан сейрек токой, шалбаалуу талаа (2900‒3100 ''м''ге чейин), субальп, альп шалбаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> сейрек бетегелүү талаа (3500‒3600 ''м''ге чейин), андан жогору бийик тоо тундралуу талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нивалдык-гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Түштүк бетинде бийик тоолуу кургак талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> шалбаалуу талаа ландшафты басымдуу. Алай кырка тоосунун чарбачылыкта мааниси зор: ири мөӊгүлөрү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түбөлүк кар алкагы ''Фергана'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ''Алай'' өрөөндөрүнө карай аккан сууларды толуктап турат; тоо тармактары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> капчыгай-өрөөндөрү малга жайыт катары пайдаланылат. Ашуулары: Талдык (3615 ''м''), Карагушхана (3903 ''м ''бийиктикте), Жаӊы-Даван (4379 ''м''), Кара-Казык (4495 ''м''), Кайыӊды (3997 ''м''), Теӊизбай (2627 ''м''), Теке-Салды (4072 ''м''), Жиптик (4175 ''м), ''Шарт-Даван (3954 ''м''). Талдык ашуусу аркылуу эл аралык маанидеги Ош ‒ Хорог автомобиль жолу өтөт. Алай деген аттын келип чыгышы жөнүндө к. Ала. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'' К. Матикеев.''<br></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'' К. Матикеев.''<br></div></td></tr>
</table>Temirkanhttp://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%9A%D0%90_%D0%A2%D0%9E%D0%9E%D0%A1%D0%A3&diff=55250&oldid=prevBegay, 03:53, 13 Сентябрь (Аяк оона) 2023 карата2023-09-13T03:53:30Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку версиясы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">03:53, 13 Сентябрь (Аяк оона) 2023 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 -сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 -сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛАЙ КЫРКА ТООСУ''' Алай‒Түркстан тоо системасына кирет. Кеӊдик багытта 350 ''км''ге созулуп жатат. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Орт. </del>жазылыгы 70‒80 ''км'' (Фергана өрөөнүнө чейин), эӊ бийик жери 5539 ''м'' (батышында Тамдыкул чокусу). Тоо орографиялык жактан кескин айырмаланган 3 бөлүктөн турат. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>Б а т ы ш <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>б и й и к <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>б ө л ү г ү н д ө тоонун <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түн. </del>капталы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">КРга </del>карап, негизинен Сох <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">д-нын </del>алабын камтыйт; мында бийик чокулуу мөӊгүлөр арбын. Кыры аска-зоокалуу келип, 4500‒5000 ''м'' бийиктиктен жогору жатат. Тоонун <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түн. </del>капталы жазы (60‒70 ''км''), тереӊ капчыгайлуу өрөөндөр (Кожо-Ашкан, Сох ж.б.) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н</del></span> тилмеленип, Жети-Көл (бийик чокусу ‒ 4079''м''), Коргон (5100 ''м''), Кулдук-Тоо (5016 ''м''), Курук-Сай (5147 ''м''), Тескей (3690 ''м'') тоо тармактарынан турат. О р т о н к у б ө л ү г ү Исфайрам-Сай, Ак-Буура, Талдык (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түн.</del>), Кызыл-Суу (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түш.</del>) сууларынын алабын камтып, ири мөӊгүлөр (Егоров, Дугов, Ливинский, Федченко, Гезарт, Агарт, Сары-Могол, Кайыӊды) жайгашкан. Кыры аскалуу, негизинен 4300‒4600 ''м'' бийиктикте жатат. Тоонун <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түн. </del>капталы (жазылыгы 70‒80 ''км'') Фергана өрөөнүнө жантайыӊкы, баш жагында тереӊ капчыгайлуу кенен өрөөндөр (Кичи Алай, Сурма-Таш, Исфайрам-Сай, Шаймерден ж. б.) арбын. Түндүгүндөгү тоо тармактары: Коллектор (эӊ бийик жери <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">‒5259 </del>''м''), Кичи Алай (4933 ''м''), Ак-Төр (4501 ''м''), Жоо-Жатты (4048''м''), Гаузан (3273 ''м''), Ярунтуз (3670 ''м''), Олокон-Тоо (4629 ''м''), Талдык (4237 ''м''), Теке-Секирик-Бел (2913 ''м'') ж. б. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Түш. </del>капталы Алай өрөөнүн карай тик түшөт, кыска (10‒15 ''км''); кокту-колоттор, майда капчыгайлар, Текелик (эӊ бийик жери 5727 ''м''), Кара-Тепе (3794 ''м'') сыяктуу тармактары бар. Ч ы г ы ш <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>ж а п ы з б ө л ү г ү Куршап, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу‒Тар сууларынын алаптарын ээлейт. Мында мөӊгүлөр азайып, чокулары жапыздайт да, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түн.</del>-чыгышта Какшаал <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">- </del>Фергана тоо тоомдоруна такалат. Кыры 3900‒4300'' м'' бийиктикте жатып, капталдары тик; кыска <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</del></span> тереӊ капчыгайлуу ири өрөөндөрү [Гүлчө, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу ж. б.], Терек-Тоо (эӊ бийик жери 4767 ''м''), <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>Көк-</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛАЙ КЫРКА ТООСУ''' Алай‒Түркстан тоо системасына кирет. Кеӊдик багытта 350 ''км''ге созулуп жатат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Орточо </ins>жазылыгы 70‒80 ''км'' (Фергана өрөөнүнө чейин), эӊ бийик жери 5539 ''м'' (батышында Тамдыкул чокусу). Тоо орографиялык жактан кескин айырмаланган 3 бөлүктөн турат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>Б а т ы ш <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>б и й и к <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>б ө л ү г ү н д ө <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>тоонун <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түндүк </ins>капталы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кыргыз Республикасына </ins>карап, негизинен Сох <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дарыясынын </ins>алабын камтыйт; мында бийик чокулуу мөӊгүлөр арбын. Кыры аска-зоокалуу келип, 4500‒5000 ''м'' бийиктиктен жогору жатат. Тоонун <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түндүк </ins>капталы жазы (60‒70 ''км''), тереӊ капчыгайлуу өрөөндөр (Кожо-Ашкан, Сох ж.б.) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен</ins></span> тилмеленип, Жети-Көл (бийик чокусу ‒ 4079''м''), Коргон (5100 ''м''), Кулдук-Тоо (5016 ''м''), Курук-Сай (5147 ''м''), Тескей (3690 ''м'') тоо тармактарынан турат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>О р т о н к у б ө л ү г ү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>Исфайрам-Сай, Ак-Буура, Талдык (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түндүк</ins>), Кызыл-Суу (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түштүк</ins>) сууларынын алабын камтып, ири мөӊгүлөр (Егоров, Дугов, Ливинский, Федченко, Гезарт, Агарт, Сары-Могол, Кайыӊды) жайгашкан. Кыры аскалуу, негизинен 4300‒4600 ''м'' бийиктикте жатат. Тоонун <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түндүк </ins>капталы (жазылыгы 70‒80 ''км'') Фергана өрөөнүнө жантайыӊкы, баш жагында тереӊ капчыгайлуу кенен өрөөндөр (Кичи Алай, Сурма-Таш, Исфайрам-Сай, Шаймерден ж. б.) арбын. Түндүгүндөгү тоо тармактары: Коллектор (эӊ бийик жери <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">‒ 5259 </ins>''м''), Кичи Алай (4933 ''м''), Ак-Төр (4501 ''м''), Жоо-Жатты (4048''м''), Гаузан (3273 ''м''), Ярунтуз (3670 ''м''), Олокон-Тоо (4629 ''м''), Талдык (4237 ''м''), Теке-Секирик-Бел (2913 ''м'') ж. б. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Түштүк </ins>капталы Алай өрөөнүн карай тик түшөт, кыска (10‒15 ''км''); кокту-колоттор, майда капчыгайлар, Текелик (эӊ бийик жери 5727 ''м''), Кара-Тепе (3794 ''м'') сыяктуу тармактары бар. Ч ы г ы ш <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>ж а п ы з б ө л ү г ү Куршап, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу‒Тар сууларынын алаптарын ээлейт. Мында мөӊгүлөр азайып, чокулары жапыздайт да, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түндүк</ins>-чыгышта Какшаал <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">‒ </ins>Фергана тоо тоомдоруна такалат. Кыры 3900‒4300'' м'' бийиктикте жатып, капталдары тик; кыска <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</ins></span> тереӊ капчыгайлуу ири өрөөндөрү [Гүлчө, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу ж. б.], Терек-Тоо (эӊ бийик жери 4767 ''м''), Көк-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Булак (4039 ''м''), Алайкуу (4733 ''м'') ж. б. тоо тармактары бар.</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ КЫРКА ТООСУ22.png | thumb|none]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ КЫРКА ТООСУ22.png | thumb|none]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Булак (4039 ''м''), Алайкуу (4733 ''м'') ж. б. тоо тармактары бар. А. к. </del>генезистик тиби <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </del>горст-антиклиналь; герцин бүктөлүүсүнөн пайда болгон. Батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ортонку бөлүктөрүнөн тоого жарыш жаткан, чыгышынан түштүктөн түндүккө багытталган <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тектон. </del>жаракалар өтөт. Тоонун <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">геол. </del>түзүлүшү өтө татаал: батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ортонку бөлүктөрү силур, девон <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</del></span> карбондун калыӊдыгы 1500‒3000 ''м''ге чейинки кумдук, кремнийлүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</del></span> көмүрлүү сланец, гнейс, доломит, алевролит, акиташ, порфирит, туф, диабаз, полимиктүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</del></span> акиташ тектүү конгломерат; чыгышы юранын калыӊдыгы 3300 ''м''ге чейин жеткен конгломерат, гравелит, аргиллит тектеринен турат. Аларды айрым жерлерде (Кичи Алай, Кайыӊды тоолору) гранит, гранит-диорит, сиенит интрузиялары жиреп чыккан. Тоо этектери (адырлар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</del></span> бөксө тоолор ‒ Папан, Отуз-Адыр, Катыраӊ-Тоо ж. б.) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</del></span> өрөөндөрдүн тамандары палеоген, неоген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</del></span> антропоген мезгилдеринин калыӊдыгы 200 ''м''ге чейинки чөкмө тектери (чопо, кум, мергель, майда таш, шагыл) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</del></span> мөӊгү шилендилери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н</del></span> капталган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А. к. т-нда </del>сымап, сурьма, темир, боксит, вольфрам, висмут, полиметалл, мышьяк, көмүр ж. б-нын кендери бар. Алардын айрымдары өнөр жайлык мааниге ээ. Тоонун климаты <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ландшафты бийиктик алкактуулук мыйзам ченемине ылайык өзгөрөт. Климаты негизинен континенттүү келип, жапыз тоолуу бөлүгүндө июль айынын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орт. темп-расы </del>20‒23°С, январдыкы ‒3°С... ‒5°С; орто бийиктиктеги бөлүгүндө июлдуку 14‒16°С, январдыкы ‒5°С...‒7°С; бийик тоолуу бөлүгүндө июлдуку 9‒10°С, январдыкы ‒16°С... ‒18°С. Жылдык жаан-чачыны 300‒400 ''мм. ''Ири суулары: Сох, Исфайрам-Сай, Араван-Сай, Ак-Буура, Гүлчө, Алай-Куу-Тар (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түн. </del>капталында), Кызыл-Суунун куймалары (түштүгүндө). <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А. к. т-нун түн. </del>капталына кургак талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаа (2000‒2200 <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>''м ''бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бийик чөптүү шалбаа (2600‒2800 ''м''ге чейин), жыш өскөн арча, токойлуу шалбаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бадал аралашкан сейрек токой, шалбаалуу талаа (2900‒3100 ''м''ге чейин), субальп, альп шалбаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</del></span> сейрек бетегелүү талаа (3500‒3600 ''м''ге чейин), андан жогору бийик тоо тундралуу талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</del></span> нивалдык-гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Түштүк бетинде бийик тоолуу кургак талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> шалбаалуу талаа ландшафты басымдуу. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А. к. т-нун </del>чарбачылыкта мааниси зор: ири мөӊгүлөрү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түбөлүк кар алкагы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>''Фергана'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ''Алай'' өрөөндөрүнө карай аккан сууларды толуктап турат; тоо тармактары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> капчыгай-өрөөндөрү малга жайыт катары пайдаланылат. Ашуулары: Талдык (3615 ''м''), Карагушхана (3903 ''м ''бийиктикте), Жаӊы-Даван (4379 ''м''), Кара-Казык (4495 ''м''), Кайыӊды (3997 ''м''), Теӊизбай (2627 ''м''), Теке-Салды (4072 ''м''), Жиптик (4175 ''м), ''Шарт-Даван (3954 ''м''). Талдык ашуусу аркылуу эл аралык маанидеги Ош ‒ Хорог автомобиль жолу өтөт. Алай деген аттын келип чыгышы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-дө </del>к. Ала. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Алай кырка тоосу </ins>генезистик тиби <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </ins>горст-антиклиналь; герцин бүктөлүүсүнөн пайда болгон. Батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ортонку бөлүктөрүнөн тоого жарыш жаткан, чыгышынан түштүктөн түндүккө багытталган <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тектоникалык </ins>жаракалар өтөт. Тоонун <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">геологиялык </ins>түзүлүшү өтө татаал: батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ортонку бөлүктөрү силур, девон <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</ins></span> карбондун калыӊдыгы 1500‒3000 ''м''ге чейинки кумдук, кремнийлүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</ins></span> көмүрлүү сланец, гнейс, доломит, алевролит, акиташ, порфирит, туф, диабаз, полимиктүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</ins></span> акиташ тектүү конгломерат; чыгышы юранын калыӊдыгы 3300 ''м''ге чейин жеткен конгломерат, гравелит, аргиллит тектеринен турат. Аларды айрым жерлерде (Кичи Алай, Кайыӊды тоолору) гранит, гранит-диорит, сиенит интрузиялары жиреп чыккан. Тоо этектери (адырлар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</ins></span> бөксө тоолор ‒ Папан, Отуз-Адыр, Катыраӊ-Тоо ж. б.) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</ins></span> өрөөндөрдүн тамандары палеоген, неоген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</ins></span> антропоген мезгилдеринин калыӊдыгы 200 ''м''ге чейинки чөкмө тектери (чопо, кум, мергель, майда таш, шагыл) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</ins></span> мөӊгү шилендилери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен</ins></span> капталган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Алай кырка тоосунда </ins>сымап, сурьма, темир, боксит, вольфрам, висмут, полиметалл, мышьяк, көмүр ж. б-нын кендери бар. Алардын айрымдары өнөр жайлык мааниге ээ. Тоонун климаты <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ландшафты бийиктик алкактуулук мыйзам ченемине ылайык өзгөрөт. Климаты негизинен континенттүү келип, жапыз тоолуу бөлүгүндө июль айынын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орточо температурасы </ins>20‒23°С, январдыкы ‒3°С... ‒5°С; орто бийиктиктеги бөлүгүндө июлдуку 14‒16°С, январдыкы ‒5°С...‒7°С; бийик тоолуу бөлүгүндө июлдуку 9‒10°С, январдыкы ‒16°С... ‒18°С. Жылдык жаан-чачыны 300‒400 ''мм. ''Ири суулары: Сох, Исфайрам-Сай, Араван-Сай, Ак-Буура, Гүлчө, Алай-Куу-Тар (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түндүк </ins>капталында), Кызыл-Суунун куймалары (түштүгүндө). <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Алай кырка тоосунун түндүк </ins>капталына кургак талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаа (2000‒2200 ''м ''бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бийик чөптүү шалбаа (2600‒2800 ''м''ге чейин), жыш өскөн арча, токойлуу шалбаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бадал аралашкан сейрек токой, шалбаалуу талаа (2900‒3100 ''м''ге чейин), субальп, альп шалбаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</ins></span> сейрек бетегелүү талаа (3500‒3600 ''м''ге чейин), андан жогору бийик тоо тундралуу талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</ins></span> нивалдык-гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Түштүк бетинде бийик тоолуу кургак талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> шалбаалуу талаа ландшафты басымдуу. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Алай кырка тоосунун </ins>чарбачылыкта мааниси зор: ири мөӊгүлөрү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түбөлүк кар алкагы ''Фергана'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ''Алай'' өрөөндөрүнө карай аккан сууларды толуктап турат; тоо тармактары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> капчыгай-өрөөндөрү малга жайыт катары пайдаланылат. Ашуулары: Талдык (3615 ''м''), Карагушхана (3903 ''м ''бийиктикте), Жаӊы-Даван (4379 ''м''), Кара-Казык (4495 ''м''), Кайыӊды (3997 ''м''), Теӊизбай (2627 ''м''), Теке-Салды (4072 ''м''), Жиптик (4175 ''м), ''Шарт-Даван (3954 ''м''). Талдык ашуусу аркылуу эл аралык маанидеги Ош ‒ Хорог автомобиль жолу өтөт. Алай деген аттын келип чыгышы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жөнүндө </ins>к. Ала. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'' К. Матикеев .''<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'' К. Матикеев.''<br></div></td></tr>
</table>Begayhttp://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%9A%D0%90_%D0%A2%D0%9E%D0%9E%D0%A1%D0%A3&diff=32779&oldid=prevRoza, 09:19, 6 Декабрь (Бештин айы) 2022 карата2022-12-06T09:19:32Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку версиясы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">09:19, 6 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 -сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 -сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛАЙ КЫРКА ТООСУ''' Алай‒Түркстан тоо системасына кирет. Кеӊдик багытта 350 ''км''ге созулуп жатат. Орт. жазылыгы 70‒80 ''км'' (Фергана өрөөнүнө чейин), эӊ бийик жери 5539 ''м'' (батышында Тамдыкул чокусу). Тоо орографиялык жактан кескин айырмаланган 3 бөлүктөн турат. Б а т ы ш <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>б и й и к <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>б ө л ү г ү н д ө тоонун түн. капталы КРга карап, негизинен Сох д-нын алабын камтыйт; мында бийик чокулуу мөӊгүлөр арбын. Кыры аска-зоокалуу келип, 4500‒5000 ''м'' бийиктиктен жогору жатат. Тоонун түн. капталы жазы (60‒70 ''км''), тереӊ капчыгайлуу өрөөндөр (Кожо-Ашкан, Сох ж.б.) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен</del></span> тилмеленип, Жети-Көл (бийик чокусу ‒ 4079''м''), Коргон (5100 ''м''), Кулдук-Тоо (5016 ''м''), Курук-Сай (5147 ''м''), Тескей (3690 ''м'') тоо тармактарынан турат. О р т о н к у б ө л ү г ү Исфайрам-Сай, Ак-Буура, Талдык (түн.), Кызыл-Суу (түш.) сууларынын алабын камтып, ири мөӊгүлөр (Егоров, Дугов, Ливинский, Федченко, Гезарт, Агарт, Сары-Могол, Кайыӊды) жайгашкан. Кыры аскалуу, негизинен 4300‒4600 ''м'' бийиктикте жатат. Тоонун түн. капталы (жазылыгы 70‒80 ''км'') Фергана өрөөнүнө жантайыӊкы, баш жагында тереӊ капчыгайлуу кенен өрөөндөр (Кичи Алай, Сурма-Таш, Исфайрам-Сай, Шаймерден ж. б.) арбын. Түндүгүндөгү тоо тармактары: Коллектор (эӊ бийик жери ‒5259 ''м''), Кичи Алай (4933 ''м''), Ак-Төр (4501 ''м''), Жоо-Жатты (4048''м''), Гаузан (3273 ''м''), Ярунтуз (3670 ''м''), Олокон-Тоо (4629 ''м''), Талдык (4237 ''м''), Теке-Секирик-Бел (2913 ''м'') ж. б. Түш. капталы Алай өрөөнүн карай тик түшөт, кыска (10‒15 ''км''); кокту-колоттор, майда капчыгайлар, Текелик (эӊ бийик жери 5727 ''м''), Кара-Тепе (3794 ''м'') сыяктуу тармактары бар. Ч ы г ы ш ж а п ы з б ө л ү г ү Куршап, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу‒Тар сууларынын алаптарын ээлейт. Мында мөӊгүлөр азайып, чокулары жапыздайт да, түн.-чыгышта Какшаал - Фергана тоо тоомдоруна такалат. Кыры 3900‒4300'' м'' бийиктикте жатып, капталдары тик; кыска <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</del></span> тереӊ капчыгайлуу ири өрөөндөрү [Гүлчө, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу ж. б.], Терек-Тоо (эӊ бийик жери 4767 ''м''), Көк-</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛАЙ КЫРКА ТООСУ''' Алай‒Түркстан тоо системасына кирет. Кеӊдик багытта 350 ''км''ге созулуп жатат. Орт. жазылыгы 70‒80 ''км'' (Фергана өрөөнүнө чейин), эӊ бийик жери 5539 ''м'' (батышында Тамдыкул чокусу). Тоо орографиялык жактан кескин айырмаланган 3 бөлүктөн турат. Б а т ы ш <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>б и й и к <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>б ө л ү г ү н д ө тоонун түн. капталы КРга карап, негизинен Сох д-нын алабын камтыйт; мында бийик чокулуу мөӊгүлөр арбын. Кыры аска-зоокалуу келип, 4500‒5000 ''м'' бийиктиктен жогору жатат. Тоонун түн. капталы жазы (60‒70 ''км''), тереӊ капчыгайлуу өрөөндөр (Кожо-Ашкан, Сох ж.б.) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н</ins></span> тилмеленип, Жети-Көл (бийик чокусу ‒ 4079''м''), Коргон (5100 ''м''), Кулдук-Тоо (5016 ''м''), Курук-Сай (5147 ''м''), Тескей (3690 ''м'') тоо тармактарынан турат. О р т о н к у б ө л ү г ү Исфайрам-Сай, Ак-Буура, Талдык (түн.), Кызыл-Суу (түш.) сууларынын алабын камтып, ири мөӊгүлөр (Егоров, Дугов, Ливинский, Федченко, Гезарт, Агарт, Сары-Могол, Кайыӊды) жайгашкан. Кыры аскалуу, негизинен 4300‒4600 ''м'' бийиктикте жатат. Тоонун түн. капталы (жазылыгы 70‒80 ''км'') Фергана өрөөнүнө жантайыӊкы, баш жагында тереӊ капчыгайлуу кенен өрөөндөр (Кичи Алай, Сурма-Таш, Исфайрам-Сай, Шаймерден ж. б.) арбын. Түндүгүндөгү тоо тармактары: Коллектор (эӊ бийик жери ‒5259 ''м''), Кичи Алай (4933 ''м''), Ак-Төр (4501 ''м''), Жоо-Жатты (4048''м''), Гаузан (3273 ''м''), Ярунтуз (3670 ''м''), Олокон-Тоо (4629 ''м''), Талдык (4237 ''м''), Теке-Секирик-Бел (2913 ''м'') ж. б. Түш. капталы Алай өрөөнүн карай тик түшөт, кыска (10‒15 ''км''); кокту-колоттор, майда капчыгайлар, Текелик (эӊ бийик жери 5727 ''м''), Кара-Тепе (3794 ''м'') сыяктуу тармактары бар. Ч ы г ы ш <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>ж а п ы з б ө л ү г ү Куршап, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу‒Тар сууларынын алаптарын ээлейт. Мында мөӊгүлөр азайып, чокулары жапыздайт да, түн.-чыгышта Какшаал - Фергана тоо тоомдоруна такалат. Кыры 3900‒4300'' м'' бийиктикте жатып, капталдары тик; кыска <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</ins></span> тереӊ капчыгайлуу ири өрөөндөрү [Гүлчө, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу ж. б.], Терек-Тоо (эӊ бийик жери 4767 ''м''), <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>Көк-</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ КЫРКА ТООСУ22.png | thumb|none]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ КЫРКА ТООСУ22.png | thumb|none]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Булак (4039 ''м''), Алайкуу (4733 ''м'') ж. б. тоо тармактары бар. А. к. генезистик тиби б-ча горст-антиклиналь; герцин бүктөлүүсүнөн пайда болгон. Батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ортонку бөлүктөрүнөн тоого жарыш жаткан, чыгышынан түштүктөн түндүккө багытталган тектон. жаракалар өтөт. Тоонун геол. түзүлүшү өтө татаал: батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ортонку бөлүктөрү силур, девон <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</del></span> карбондун калыӊдыгы 1500‒3000 ''м''ге чейинки кумдук, кремнийлүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</del></span> көмүрлүү сланец, гнейс, доломит, алевролит, акиташ, порфирит, туф, диабаз, полимиктүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</del></span> акиташ тектүү конгломерат; чыгышы юранын калыӊдыгы 3300 ''м''ге чейин жеткен конгломерат, гравелит, аргиллит тектеринен турат. Аларды айрым жерлерде (Кичи Алай, Кайыӊды тоолору) гранит, гранит-диорит, сиенит интрузиялары жиреп чыккан. Тоо этектери (адырлар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</del></span> бөксө тоолор ‒ Папан, Отуз-Адыр, Катыраӊ-Тоо ж. б.) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</del></span> өрөөндөрдүн тамандары палеоген, неоген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</del></span> антропоген мезгилдеринин калыӊдыгы 200 ''м''ге чейинки чөкмө тектери (чопо, кум, мергель, майда таш, шагыл) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</del></span> мөӊгү шилендилери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен</del></span> капталган. А. к. т-нда сымап, сурьма, темир, боксит, вольфрам, висмут, полиметалл, мышьяк, көмүр ж. б-нын кендери бар. Алардын айрымдары өнөр жайлык мааниге ээ. Тоонун климаты <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ландшафты бийиктик алкактуулук мыйзам ченемине ылайык өзгөрөт. Климаты негизинен континенттүү келип, жапыз тоолуу бөлүгүндө июль айынын орт. темп-расы 20‒23°С, январдыкы ‒3°С... ‒5°С; орто бийиктиктеги бөлүгүндө июлдуку 14‒16°С, январдыкы ‒5°С...‒7°С; бийик тоолуу бөлүгүндө июлдуку 9‒10°С, январдыкы ‒16°С... ‒18°С. Жылдык жаан-чачыны 300‒400 ''мм. ''Ири суулары: Сох, Исфайрам-Сай, Араван-Сай, Ак-Буура, Гүлчө, Алай-Куу-Тар (түн. капталында), Кызыл-Суунун куймалары (түштүгүндө). А. к. т-нун түн. капталына кургак талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаа (2000‒2200 ''м ''бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бийик чөптүү шалбаа (2600‒2800 ''м''ге чейин), жыш өскөн арча, токойлуу шалбаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бадал аралашкан сейрек токой, шалбаалуу талаа (2900‒3100 ''м''ге чейин), субальп, альп шалбаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</del></span> сейрек бетегелүү талаа (3500‒3600 ''м''ге чейин), андан жогору бийик тоо тундралуу талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</del></span> нивалдык-гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Түштүк бетинде бийик тоолуу кургак талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> шалбаалуу талаа ландшафты басымдуу. А. к. т-нун чарбачылыкта мааниси зор: ири мөӊгүлөрү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түбөлүк кар алкагы ''Фергана'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ''Алай'' өрөөндөрүнө карай аккан сууларды толуктап турат; тоо тармактары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> капчыгай-өрөөндөрү малга жайыт катары пайдаланылат. Ашуулары: Талдык (3615 ''м''), Карагушхана (3903 ''м ''бийиктикте), Жаӊы-Даван (4379 ''м''), Кара-Казык (4495 ''м''), Кайыӊды (3997 ''м''), Теӊизбай (2627 ''м''), Теке-Салды (4072 ''м''), Жиптик (4175 ''м), ''Шарт-Даван (3954 ''м''). Талдык ашуусу аркылуу эл аралык маанидеги Ош ‒ Хорог автомобиль жолу өтөт. Алай деген аттын келип чыгышы ж-дө к. Ала. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Булак (4039 ''м''), Алайкуу (4733 ''м'') ж. б. тоо тармактары бар. А. к. генезистик тиби б-ча горст-антиклиналь; герцин бүктөлүүсүнөн пайда болгон. Батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ортонку бөлүктөрүнөн тоого жарыш жаткан, чыгышынан түштүктөн түндүккө багытталган тектон. жаракалар өтөт. Тоонун геол. түзүлүшү өтө татаал: батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ортонку бөлүктөрү силур, девон <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</ins></span> карбондун калыӊдыгы 1500‒3000 ''м''ге чейинки кумдук, кремнийлүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</ins></span> көмүрлүү сланец, гнейс, доломит, алевролит, акиташ, порфирит, туф, диабаз, полимиктүү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</ins></span> акиташ тектүү конгломерат; чыгышы юранын калыӊдыгы 3300 ''м''ге чейин жеткен конгломерат, гравелит, аргиллит тектеринен турат. Аларды айрым жерлерде (Кичи Алай, Кайыӊды тоолору) гранит, гранит-диорит, сиенит интрузиялары жиреп чыккан. Тоо этектери (адырлар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</ins></span> бөксө тоолор ‒ Папан, Отуз-Адыр, Катыраӊ-Тоо ж. б.) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</ins></span> өрөөндөрдүн тамандары палеоген, неоген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</ins></span> антропоген мезгилдеринин калыӊдыгы 200 ''м''ге чейинки чөкмө тектери (чопо, кум, мергель, майда таш, шагыл) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</ins></span> мөӊгү шилендилери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н</ins></span> капталган. А. к. т-нда сымап, сурьма, темир, боксит, вольфрам, висмут, полиметалл, мышьяк, көмүр ж. б-нын кендери бар. Алардын айрымдары өнөр жайлык мааниге ээ. Тоонун климаты <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ландшафты бийиктик алкактуулук мыйзам ченемине ылайык өзгөрөт. Климаты негизинен континенттүү келип, жапыз тоолуу бөлүгүндө июль айынын орт. темп-расы 20‒23°С, январдыкы ‒3°С... ‒5°С; орто бийиктиктеги бөлүгүндө июлдуку 14‒16°С, январдыкы ‒5°С...‒7°С; бийик тоолуу бөлүгүндө июлдуку 9‒10°С, январдыкы ‒16°С... ‒18°С. Жылдык жаан-чачыны 300‒400 ''мм. ''Ири суулары: Сох, Исфайрам-Сай, Араван-Сай, Ак-Буура, Гүлчө, Алай-Куу-Тар (түн. капталында), Кызыл-Суунун куймалары (түштүгүндө). А. к. т-нун түн. капталына кургак талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> талаа (2000‒2200 ''м ''бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бийик чөптүү шалбаа (2600‒2800 ''м''ге чейин), жыш өскөн арча, токойлуу шалбаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бадал аралашкан сейрек токой, шалбаалуу талаа (2900‒3100 ''м''ге чейин), субальп, альп шалбаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</ins></span> сейрек бетегелүү талаа (3500‒3600 ''м''ге чейин), андан жогору бийик тоо тундралуу талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</ins></span> нивалдык-гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Түштүк бетинде бийик тоолуу кургак талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> шалбаалуу талаа ландшафты басымдуу. А. к. т-нун чарбачылыкта мааниси зор: ири мөӊгүлөрү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түбөлүк кар алкагы ''Фергана'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ''Алай'' өрөөндөрүнө карай аккан сууларды толуктап турат; тоо тармактары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> капчыгай-өрөөндөрү малга жайыт катары пайдаланылат. Ашуулары: Талдык (3615 ''м''), Карагушхана (3903 ''м ''бийиктикте), Жаӊы-Даван (4379 ''м''), Кара-Казык (4495 ''м''), Кайыӊды (3997 ''м''), Теӊизбай (2627 ''м''), Теке-Салды (4072 ''м''), Жиптик (4175 ''м), ''Шарт-Даван (3954 ''м''). Талдык ашуусу аркылуу эл аралык маанидеги Ош ‒ Хорог автомобиль жолу өтөт. Алай деген аттын келип чыгышы ж-дө к. Ала. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'' К. Матикеев .''<br></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'' К. Матикеев .''<br></div></td></tr>
</table>Rozahttp://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%9A%D0%90_%D0%A2%D0%9E%D0%9E%D0%A1%D0%A3&diff=31023&oldid=prevKadyrm: /* top */clean up, replaced: м-н → <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> (2), ж-а → <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> (20)2022-12-05T09:55:12Z<p><span dir="auto"><span class="autocomment">top: </span>clean up, replaced: м-н → <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> (2), ж-а → <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> (20)</span></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку версиясы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">09:55, 5 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 -сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 -сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>'''АЛАЙ КЫРКА ТООСУ''' Алай‒Түркстан тоо системасына кирет. Кеӊдик багытта 350 ''км''ге созулуп жатат. Орт. жазылыгы 70‒80 ''км'' (Фергана өрөөнүнө чейин), эӊ бийик жери 5539 ''м'' (батышында Тамдыкул чокусу). Тоо орографиялык жактан кескин айырмаланган 3 бөлүктөн турат. Б а т ы ш б и й и к б ө л ү г ү н д ө тоонун түн. капталы КРга карап, негизинен Сох д-нын алабын камтыйт; мында бийик чокулуу мөӊгүлөр арбын. Кыры аска-зоокалуу келип, 4500‒5000 ''м'' бийиктиктен жогору жатат. Тоонун түн. капталы жазы (60‒70 ''км''), тереӊ капчыгайлуу өрөөндөр (Кожо-Ашкан, Сох ж.б.) м-н тилмеленип, Жети-Көл (бийик чокусу ‒ 4079''м''), Коргон (5100 ''м''), Кулдук-Тоо (5016 ''м''), Курук-Сай (5147 ''м''), Тескей (3690 ''м'') тоо тармактарынан турат. О р т о н к у б ө л ү г ү Исфайрам-Сай, Ак-Буура, Талдык (түн.), Кызыл-Суу (түш.) сууларынын алабын камтып, ири мөӊгүлөр (Егоров, Дугов, Ливинский, Федченко, Гезарт, Агарт, Сары-Могол, Кайыӊды) жайгашкан. Кыры аскалуу, негизинен 4300‒4600 ''м'' бийиктикте жатат. Тоонун түн. капталы (жазылыгы 70‒80 ''км'') Фергана өрөөнүнө жантайыӊкы, баш жагында тереӊ капчыгайлуу кенен өрөөндөр (Кичи Алай, Сурма-Таш, Исфайрам-Сай, Шаймерден ж. б.) арбын. Түндүгүндөгү тоо тармактары: Коллектор (эӊ бийик жери ‒5259 ''м''), Кичи Алай (4933 ''м''), Ак-Төр (4501 ''м''), Жоо-Жатты (4048''м''), Гаузан (3273 ''м''), Ярунтуз (3670 ''м''), Олокон-Тоо (4629 ''м''), Талдык (4237 ''м''), Теке-Секирик-Бел (2913 ''м'') ж. б. Түш. капталы Алай өрөөнүн карай тик түшөт, кыска (10‒15 ''км''); кокту-колоттор, майда капчыгайлар, Текелик (эӊ бийик жери 5727 ''м''), Кара-Тепе (3794 ''м'') сыяктуу тармактары бар. Ч ы г ы ш ж а п ы з б ө л ү г ү Куршап, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу‒Тар сууларынын алаптарын ээлейт. Мында мөӊгүлөр азайып, чокулары жапыздайт да, түн.-чыгышта Какшаал - Фергана тоо тоомдоруна такалат. Кыры 3900‒4300'' м'' бийиктикте жатып, капталдары тик; кыска ж-а тереӊ капчыгайлуу ири өрөөндөрү [Гүлчө, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу ж. б.], Терек-Тоо (эӊ бийик жери 4767 ''м''), Көк-</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛАЙ КЫРКА ТООСУ''' Алай‒Түркстан тоо системасына кирет. Кеӊдик багытта 350 ''км''ге созулуп жатат. Орт. жазылыгы 70‒80 ''км'' (Фергана өрөөнүнө чейин), эӊ бийик жери 5539 ''м'' (батышында Тамдыкул чокусу). Тоо орографиялык жактан кескин айырмаланган 3 бөлүктөн турат. Б а т ы ш б и й и к б ө л ү г ү н д ө тоонун түн. капталы КРга карап, негизинен Сох д-нын алабын камтыйт; мында бийик чокулуу мөӊгүлөр арбын. Кыры аска-зоокалуу келип, 4500‒5000 ''м'' бийиктиктен жогору жатат. Тоонун түн. капталы жазы (60‒70 ''км''), тереӊ капчыгайлуу өрөөндөр (Кожо-Ашкан, Сох ж.б.) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>менен</span> </ins>тилмеленип, Жети-Көл (бийик чокусу ‒ 4079''м''), Коргон (5100 ''м''), Кулдук-Тоо (5016 ''м''), Курук-Сай (5147 ''м''), Тескей (3690 ''м'') тоо тармактарынан турат. О р т о н к у б ө л ү г ү Исфайрам-Сай, Ак-Буура, Талдык (түн.), Кызыл-Суу (түш.) сууларынын алабын камтып, ири мөӊгүлөр (Егоров, Дугов, Ливинский, Федченко, Гезарт, Агарт, Сары-Могол, Кайыӊды) жайгашкан. Кыры аскалуу, негизинен 4300‒4600 ''м'' бийиктикте жатат. Тоонун түн. капталы (жазылыгы 70‒80 ''км'') Фергана өрөөнүнө жантайыӊкы, баш жагында тереӊ капчыгайлуу кенен өрөөндөр (Кичи Алай, Сурма-Таш, Исфайрам-Сай, Шаймерден ж. б.) арбын. Түндүгүндөгү тоо тармактары: Коллектор (эӊ бийик жери ‒5259 ''м''), Кичи Алай (4933 ''м''), Ак-Төр (4501 ''м''), Жоо-Жатты (4048''м''), Гаузан (3273 ''м''), Ярунтуз (3670 ''м''), Олокон-Тоо (4629 ''м''), Талдык (4237 ''м''), Теке-Секирик-Бел (2913 ''м'') ж. б. Түш. капталы Алай өрөөнүн карай тик түшөт, кыска (10‒15 ''км''); кокту-колоттор, майда капчыгайлар, Текелик (эӊ бийик жери 5727 ''м''), Кара-Тепе (3794 ''м'') сыяктуу тармактары бар. Ч ы г ы ш ж а п ы з б ө л ү г ү Куршап, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу‒Тар сууларынын алаптарын ээлейт. Мында мөӊгүлөр азайып, чокулары жапыздайт да, түн.-чыгышта Какшаал - Фергана тоо тоомдоруна такалат. Кыры 3900‒4300'' м'' бийиктикте жатып, капталдары тик; кыска <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>тереӊ капчыгайлуу ири өрөөндөрү [Гүлчө, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу ж. б.], Терек-Тоо (эӊ бийик жери 4767 ''м''), Көк-</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ КЫРКА ТООСУ22.png | thumb | none]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ КЫРКА ТООСУ22.png | thumb|none]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Булак (4039 ''м''), Алайкуу (4733 ''м'') ж. б. тоо тармактары бар. А. к. генезистик тиби б-ча горст-антиклиналь; герцин бүктөлүүсүнөн пайда болгон. Батыш ж-а ортонку бөлүктөрүнөн тоого жарыш жаткан, чыгышынан түштүктөн түндүккө багытталган тектон. жаракалар өтөт. Тоонун геол. түзүлүшү өтө татаал: батыш ж-а ортонку бөлүктөрү силур, девон ж-а карбондун калыӊдыгы 1500‒3000 ''м''ге чейинки кумдук, кремнийлүү ж-а көмүрлүү сланец, гнейс, доломит, алевролит, акиташ, порфирит, туф, диабаз, полимиктүү ж-а акиташ тектүү конгломерат; чыгышы юранын калыӊдыгы 3300 ''м''ге чейин жеткен конгломерат, гравелит, аргиллит тектеринен турат. Аларды айрым жерлерде (Кичи Алай, Кайыӊды тоолору) гранит, гранит-диорит, сиенит интрузиялары жиреп чыккан. Тоо этектери (адырлар ж-а бөксө тоолор ‒ Папан, Отуз-Адыр, Катыраӊ-Тоо ж. б.) ж-а өрөөндөрдүн тамандары палеоген, неоген ж-а антропоген мезгилдеринин калыӊдыгы 200 ''м''ге чейинки чөкмө тектери (чопо, кум, мергель, майда таш, шагыл) ж-а мөӊгү шилендилери м-н капталган. А. к. т-нда сымап, сурьма, темир, боксит, вольфрам, висмут, полиметалл, мышьяк, көмүр ж. б-нын кендери бар. Алардын айрымдары өнөр жайлык мааниге ээ. Тоонун климаты ж-а ландшафты бийиктик алкактуулук мыйзам ченемине ылайык өзгөрөт. Климаты негизинен континенттүү келип, жапыз тоолуу бөлүгүндө июль айынын орт. темп-расы 20‒23°С, январдыкы ‒3°С... ‒5°С; орто бийиктиктеги бөлүгүндө июлдуку 14‒16°С, январдыкы ‒5°С...‒7°С; бийик тоолуу бөлүгүндө июлдуку 9‒10°С, январдыкы ‒16°С... ‒18°С. Жылдык жаан-чачыны 300‒400 ''мм. ''Ири суулары: Сох, Исфайрам-Сай, Араван-Сай, Ак-Буура, Гүлчө, Алай-Куу-Тар (түн. капталында), Кызыл-Суунун куймалары (түштүгүндө). А. к. т-нун түн. капталына кургак талаа ж-а талаа (2000‒2200 ''м ''бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа ж-а бийик чөптүү шалбаа (2600‒2800 ''м''ге чейин), жыш өскөн арча, токойлуу шалбаа ж-а бадал аралашкан сейрек токой, шалбаалуу талаа (2900‒3100 ''м''ге чейин), субальп, альп шалбаа ж-а сейрек бетегелүү талаа (3500‒3600 ''м''ге чейин), андан жогору бийик тоо тундралуу талаа ж-а нивалдык-гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Түштүк бетинде бийик тоолуу кургак талаа ж-а шалбаалуу талаа ландшафты басымдуу. А. к. т-нун чарбачылыкта мааниси зор: ири мөӊгүлөрү ж-а түбөлүк кар алкагы ''Фергана'' ж-а ''Алай'' өрөөндөрүнө карай аккан сууларды толуктап турат; тоо тармактары ж-а капчыгай-өрөөндөрү малга жайыт катары пайдаланылат. Ашуулары: Талдык (3615 ''м''), Карагушхана (3903 ''м ''бийиктикте), Жаӊы-Даван (4379 ''м''), Кара-Казык (4495 ''м''), Кайыӊды (3997 ''м''), Теӊизбай (2627 ''м''), Теке-Салды (4072 ''м''), Жиптик (4175 ''м), ''Шарт-Даван (3954 ''м''). Талдык ашуусу аркылуу эл аралык маанидеги Ош ‒ Хорог автомобиль жолу өтөт. Алай деген аттын келип чыгышы ж-дө к. Ала. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Булак (4039 ''м''), Алайкуу (4733 ''м'') ж. б. тоо тармактары бар. А. к. генезистик тиби б-ча горст-антиклиналь; герцин бүктөлүүсүнөн пайда болгон. Батыш <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>ортонку бөлүктөрүнөн тоого жарыш жаткан, чыгышынан түштүктөн түндүккө багытталган тектон. жаракалар өтөт. Тоонун геол. түзүлүшү өтө татаал: батыш <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>ортонку бөлүктөрү силур, девон <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>карбондун калыӊдыгы 1500‒3000 ''м''ге чейинки кумдук, кремнийлүү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>көмүрлүү сланец, гнейс, доломит, алевролит, акиташ, порфирит, туф, диабаз, полимиктүү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>акиташ тектүү конгломерат; чыгышы юранын калыӊдыгы 3300 ''м''ге чейин жеткен конгломерат, гравелит, аргиллит тектеринен турат. Аларды айрым жерлерде (Кичи Алай, Кайыӊды тоолору) гранит, гранит-диорит, сиенит интрузиялары жиреп чыккан. Тоо этектери (адырлар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>бөксө тоолор ‒ Папан, Отуз-Адыр, Катыраӊ-Тоо ж. б.) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>өрөөндөрдүн тамандары палеоген, неоген <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>антропоген мезгилдеринин калыӊдыгы 200 ''м''ге чейинки чөкмө тектери (чопо, кум, мергель, майда таш, шагыл) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>мөӊгү шилендилери <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>менен</span> </ins>капталган. А. к. т-нда сымап, сурьма, темир, боксит, вольфрам, висмут, полиметалл, мышьяк, көмүр ж. б-нын кендери бар. Алардын айрымдары өнөр жайлык мааниге ээ. Тоонун климаты <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>ландшафты бийиктик алкактуулук мыйзам ченемине ылайык өзгөрөт. Климаты негизинен континенттүү келип, жапыз тоолуу бөлүгүндө июль айынын орт. темп-расы 20‒23°С, январдыкы ‒3°С... ‒5°С; орто бийиктиктеги бөлүгүндө июлдуку 14‒16°С, январдыкы ‒5°С...‒7°С; бийик тоолуу бөлүгүндө июлдуку 9‒10°С, январдыкы ‒16°С... ‒18°С. Жылдык жаан-чачыны 300‒400 ''мм. ''Ири суулары: Сох, Исфайрам-Сай, Араван-Сай, Ак-Буура, Гүлчө, Алай-Куу-Тар (түн. капталында), Кызыл-Суунун куймалары (түштүгүндө). А. к. т-нун түн. капталына кургак талаа <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>талаа (2000‒2200 ''м ''бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>бийик чөптүү шалбаа (2600‒2800 ''м''ге чейин), жыш өскөн арча, токойлуу шалбаа <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>бадал аралашкан сейрек токой, шалбаалуу талаа (2900‒3100 ''м''ге чейин), субальп, альп шалбаа <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>сейрек бетегелүү талаа (3500‒3600 ''м''ге чейин), андан жогору бийик тоо тундралуу талаа <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>нивалдык-гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Түштүк бетинде бийик тоолуу кургак талаа <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>шалбаалуу талаа ландшафты басымдуу. А. к. т-нун чарбачылыкта мааниси зор: ири мөӊгүлөрү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>түбөлүк кар алкагы ''Фергана'<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">' <span cat='ж.кыск' oldv=</ins>'ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>''Алай'' өрөөндөрүнө карай аккан сууларды толуктап турат; тоо тармактары <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>капчыгай-өрөөндөрү малга жайыт катары пайдаланылат. Ашуулары: Талдык (3615 ''м''), Карагушхана (3903 ''м ''бийиктикте), Жаӊы-Даван (4379 ''м''), Кара-Казык (4495 ''м''), Кайыӊды (3997 ''м''), Теӊизбай (2627 ''м''), Теке-Салды (4072 ''м''), Жиптик (4175 ''м), ''Шарт-Даван (3954 ''м''). Талдык ашуусу аркылуу эл аралык маанидеги Ош ‒ Хорог автомобиль жолу өтөт. Алай деген аттын келип чыгышы ж-дө к. Ала. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'' К. Матикеев .''<br></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'' К. Матикеев .''<br></div></td></tr>
</table>Kadyrmhttp://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%9A%D0%90_%D0%A2%D0%9E%D0%9E%D0%A1%D0%A3&diff=26869&oldid=prevRoza, 08:04, 7 -октябрь (Тогуздун айы) 2022 карата2022-10-07T08:04:19Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку версиясы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">08:04, 7 -октябрь (Тогуздун айы) 2022 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 -сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 -сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> '''АЛАЙ КЫРКА ТООСУ''' Алай‒Түркстан тоо системасына кирет. Кеӊдик багытта 350 ''км''ге созулуп жатат. Орт. жазылыгы 70‒80 ''км'' (Фергана өрөөнүнө чейин), эӊ бийик жери 5539 ''м'' (батышында Тамдыкул чокусу). Тоо орографиялык жактан кескин айырмаланган 3 бөлүктөн турат. Б а т ы ш б и й и к б ө л ү г ү н д ө тоонун түн. капталы КРга карап, негизинен Сох д-нын алабын камтыйт; мында бийик чокулуу мөӊгүлөр арбын. Кыры аска-зоокалуу келип, 4500‒5000 ''м'' бийиктиктен жогору жатат. Тоонун түн. капталы жазы (60‒70 ''км''), тереӊ капчыгайлуу өрөөндөр (Кожо-Ашкан, Сох ж.б.) м-н тилмеленип, Жети-Көл (бийик чокусу ‒ 4079''м''), Коргон (5100 ''м''), Кулдук-Тоо (5016 ''м''), Курук-Сай (5147 ''м''), Тескей (3690 ''м'') тоо тармактарынан турат. О р т о н к у б ө л ү г ү Исфайрам-Сай, Ак-Буура, Талдык (түн.), Кызыл-Суу (түш.) сууларынын алабын камтып, ири мөӊгүлөр (Егоров, Дугов, Ливинский, Федченко, Гезарт, Агарт, Сары-Могол, Кайыӊды) жайгашкан. Кыры аскалуу, негизинен 4300‒4600 ''м'' бийиктикте жатат. Тоонун түн. капталы (жазылыгы 70‒80 ''км'') Фергана өрөөнүнө жантайыӊкы, баш жагында тереӊ капчыгайлуу кенен өрөөндөр (Кичи Алай, Сурма-Таш, Исфайрам-Сай, Шаймерден ж. б.) арбын. Түндүгүндөгү тоо тармактары: Коллектор (эӊ бийик жери ‒5259 ''м''), Кичи Алай (4933 ''м''), Ак-Төр (4501 ''м''), Жоо-Жатты (4048''м''), Гаузан (3273 ''м''), Ярунтуз (3670 ''м''), Олокон-Тоо (4629 ''м''), Талдык (4237 ''м''), Теке-Секирик-Бел (2913 ''м'') ж. б. Түш. капталы Алай өрөөнүн карай тик түшөт, кыска (10‒15 ''км''); кокту-колоттор, майда капчыгайлар, Текелик (эӊ бийик жери 5727 ''м''), Кара-Тепе (3794 ''м'') сыяктуу тармактары бар. Ч ы г ы ш ж а п ы з б ө л ү г ү Куршап, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу‒Тар сууларынын алаптарын ээлейт. Мында мөӊгүлөр азайып, чокулары жапыздайт да, түн.-чыгышта Какшаал - Фергана тоо тоомдоруна такалат. Кыры 3900‒4300'' м'' бийиктикте жатып, капталдары тик; кыска ж-а тереӊ капчыгайлуу ири өрөөндөрү [Гүлчө, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу ж. б.], Терек-Тоо (эӊ бийик жери 4767 ''м''), Көк-</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> '''АЛАЙ КЫРКА ТООСУ''' Алай‒Түркстан тоо системасына кирет. Кеӊдик багытта 350 ''км''ге созулуп жатат. Орт. жазылыгы 70‒80 ''км'' (Фергана өрөөнүнө чейин), эӊ бийик жери 5539 ''м'' (батышында Тамдыкул чокусу). Тоо орографиялык жактан кескин айырмаланган 3 бөлүктөн турат. Б а т ы ш б и й и к б ө л ү г ү н д ө тоонун түн. капталы КРга карап, негизинен Сох д-нын алабын камтыйт; мында бийик чокулуу мөӊгүлөр арбын. Кыры аска-зоокалуу келип, 4500‒5000 ''м'' бийиктиктен жогору жатат. Тоонун түн. капталы жазы (60‒70 ''км''), тереӊ капчыгайлуу өрөөндөр (Кожо-Ашкан, Сох ж.б.) м-н тилмеленип, Жети-Көл (бийик чокусу ‒ 4079''м''), Коргон (5100 ''м''), Кулдук-Тоо (5016 ''м''), Курук-Сай (5147 ''м''), Тескей (3690 ''м'') тоо тармактарынан турат. О р т о н к у б ө л ү г ү Исфайрам-Сай, Ак-Буура, Талдык (түн.), Кызыл-Суу (түш.) сууларынын алабын камтып, ири мөӊгүлөр (Егоров, Дугов, Ливинский, Федченко, Гезарт, Агарт, Сары-Могол, Кайыӊды) жайгашкан. Кыры аскалуу, негизинен 4300‒4600 ''м'' бийиктикте жатат. Тоонун түн. капталы (жазылыгы 70‒80 ''км'') Фергана өрөөнүнө жантайыӊкы, баш жагында тереӊ капчыгайлуу кенен өрөөндөр (Кичи Алай, Сурма-Таш, Исфайрам-Сай, Шаймерден ж. б.) арбын. Түндүгүндөгү тоо тармактары: Коллектор (эӊ бийик жери ‒5259 ''м''), Кичи Алай (4933 ''м''), Ак-Төр (4501 ''м''), Жоо-Жатты (4048''м''), Гаузан (3273 ''м''), Ярунтуз (3670 ''м''), Олокон-Тоо (4629 ''м''), Талдык (4237 ''м''), Теке-Секирик-Бел (2913 ''м'') ж. б. Түш. капталы Алай өрөөнүн карай тик түшөт, кыска (10‒15 ''км''); кокту-колоттор, майда капчыгайлар, Текелик (эӊ бийик жери 5727 ''м''), Кара-Тепе (3794 ''м'') сыяктуу тармактары бар. Ч ы г ы ш ж а п ы з б ө л ү г ү Куршап, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу‒Тар сууларынын алаптарын ээлейт. Мында мөӊгүлөр азайып, чокулары жапыздайт да, түн.-чыгышта Какшаал - Фергана тоо тоомдоруна такалат. Кыры 3900‒4300'' м'' бийиктикте жатып, капталдары тик; кыска ж-а тереӊ капчыгайлуу ири өрөөндөрү [Гүлчө, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу ж. б.], Терек-Тоо (эӊ бийик жери 4767 ''м''), Көк-</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ КЫРКА ТООСУ22.png | thumb | none]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ КЫРКА ТООСУ22.png | thumb | none]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Булак (4039 ''м''), Алайкуу (4733 ''м'') ж. б. тоо тармактары бар. А. к. генезистик тиби б-ча горст-антиклиналь; герцин бүктөлүүсүнөн пайда болгон. Батыш ж-а ортонку бөлүктөрүнөн тоого жарыш жаткан, чыгышынан түштүктөн түндүккө багытталган тектон. жаракалар өтөт. Тоонун геол. түзүлүшү өтө татаал: батыш ж-а ортонку бөлүктөрү силур, девон ж-а карбондун калыӊдыгы 1500‒3000 ''м''ге чейинки кумдук, кремнийлүү ж-а көмүрлүү сланец, гнейс, доломит, алевролит, акиташ, порфирит, туф, диабаз, полимиктүү ж-а акиташ тектүү конгломерат; чыгышы юранын калыӊдыгы 3300 ''м''ге чейин жеткен конгломерат, гравелит, аргиллит тектеринен турат. Аларды айрым жерлерде (Кичи Алай, Кайыӊды тоолору) гранит, гранит-диорит, сиенит интрузиялары жиреп чыккан. Тоо этектери (адырлар ж-а бөксө тоолор ‒ Папан, Отуз-Адыр, Катыраӊ-Тоо ж. б.) ж-а өрөөндөрдүн тамандары палеоген, неоген ж-а антропоген мезгилдеринин калыӊдыгы 200 ''м''ге чейинки чөкмө тектери (чопо, кум, мергель, майда таш, шагыл) ж-а мөӊгү шилендилери м-н капталган. А. к-нда сымап, сурьма, темир, боксит, вольфрам, висмут, полиметалл, мышьяк, көмүр ж. б-нын кендери бар. Алардын айрымдары өнөр жайлык мааниге ээ. Тоонун климаты ж-а ландшафты бийиктик алкактуулук мыйзам ченемине ылайык өзгөрөт. Климаты негизинен континенттүү келип, жапыз тоолуу бөлүгүндө июль айынын орт. темп-расы 20‒23°С, январдыкы ‒3°С... ‒5°С; орто бийиктиктеги бөлүгүндө июлдуку 14‒16°С, январдыкы ‒5°С...‒7°С; бийик тоолуу бөлүгүндө июлдуку 9‒10°С, январдыкы ‒16°С... ‒18°С. Жылдык жаан-чачыны 300‒400 ''мм. ''Ири суулары: Сох, Исфайрам-Сай, Араван-Сай, Ак-Буура, Гүлчө, Алай-Куу-Тар (түн. капталында), Кызыл-Суунун куймалары (түштүгүндө). А. к-нун түн. капталына кургак талаа ж-а талаа (2000‒2200 ''м ''бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа ж-а бийик чөптүү шалбаа (2600‒2800 ''м''ге чейин), жыш өскөн арча, токойлуу шалбаа ж-а бадал аралашкан сейрек токой, шалбаалуу талаа (2900‒3100 ''м''ге чейин), субальп, альп шалбаа ж-а сейрек бетегелүү талаа (3500‒3600 ''м''ге чейин), андан жогору бийик тоо тундралуу талаа ж-а нивалдык-гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Түштүк бетинде бийик тоолуу кургак талаа ж-а шалбаалуу талаа ландшафты басымдуу. А. к-нун чарбачылыкта мааниси зор: ири мөӊгүлөрү ж-а түбөлүк кар алкагы ''Фергана'' ж-а ''Алай'' өрөөндөрүнө карай аккан сууларды толуктап турат; тоо тармактары ж-а капчыгай-өрөөндөрү малга жайыт катары пайдаланылат. Ашуулары: Талдык (3615 ''м''), Карагушхана (3903 ''м ''бийиктикте), Жаӊы-Даван (4379 ''м''), Кара-Казык (4495 ''м''), Кайыӊды (3997 ''м''), Теӊизбай (2627 ''м''), Теке-Салды (4072 ''м''), Жиптик (4175 ''м), ''Шарт-Даван (3954 ''м''). Талдык ашуусу аркылуу эл аралык маанидеги Ош ‒ Хорог автомобиль жолу өтөт. Алай деген аттын келип чыгышы ж-дө к.<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'' </del>Ала.<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'' </del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Булак (4039 ''м''), Алайкуу (4733 ''м'') ж. б. тоо тармактары бар. А. к. генезистик тиби б-ча горст-антиклиналь; герцин бүктөлүүсүнөн пайда болгон. Батыш ж-а ортонку бөлүктөрүнөн тоого жарыш жаткан, чыгышынан түштүктөн түндүккө багытталган тектон. жаракалар өтөт. Тоонун геол. түзүлүшү өтө татаал: батыш ж-а ортонку бөлүктөрү силур, девон ж-а карбондун калыӊдыгы 1500‒3000 ''м''ге чейинки кумдук, кремнийлүү ж-а көмүрлүү сланец, гнейс, доломит, алевролит, акиташ, порфирит, туф, диабаз, полимиктүү ж-а акиташ тектүү конгломерат; чыгышы юранын калыӊдыгы 3300 ''м''ге чейин жеткен конгломерат, гравелит, аргиллит тектеринен турат. Аларды айрым жерлерде (Кичи Алай, Кайыӊды тоолору) гранит, гранит-диорит, сиенит интрузиялары жиреп чыккан. Тоо этектери (адырлар ж-а бөксө тоолор ‒ Папан, Отуз-Адыр, Катыраӊ-Тоо ж. б.) ж-а өрөөндөрдүн тамандары палеоген, неоген ж-а антропоген мезгилдеринин калыӊдыгы 200 ''м''ге чейинки чөкмө тектери (чопо, кум, мергель, майда таш, шагыл) ж-а мөӊгү шилендилери м-н капталган. А. к<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. т</ins>-нда сымап, сурьма, темир, боксит, вольфрам, висмут, полиметалл, мышьяк, көмүр ж. б-нын кендери бар. Алардын айрымдары өнөр жайлык мааниге ээ. Тоонун климаты ж-а ландшафты бийиктик алкактуулук мыйзам ченемине ылайык өзгөрөт. Климаты негизинен континенттүү келип, жапыз тоолуу бөлүгүндө июль айынын орт. темп-расы 20‒23°С, январдыкы ‒3°С... ‒5°С; орто бийиктиктеги бөлүгүндө июлдуку 14‒16°С, январдыкы ‒5°С...‒7°С; бийик тоолуу бөлүгүндө июлдуку 9‒10°С, январдыкы ‒16°С... ‒18°С. Жылдык жаан-чачыны 300‒400 ''мм. ''Ири суулары: Сох, Исфайрам-Сай, Араван-Сай, Ак-Буура, Гүлчө, Алай-Куу-Тар (түн. капталында), Кызыл-Суунун куймалары (түштүгүндө). А. к<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. т</ins>-нун түн. капталына кургак талаа ж-а талаа (2000‒2200 ''м ''бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа ж-а бийик чөптүү шалбаа (2600‒2800 ''м''ге чейин), жыш өскөн арча, токойлуу шалбаа ж-а бадал аралашкан сейрек токой, шалбаалуу талаа (2900‒3100 ''м''ге чейин), субальп, альп шалбаа ж-а сейрек бетегелүү талаа (3500‒3600 ''м''ге чейин), андан жогору бийик тоо тундралуу талаа ж-а нивалдык-гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Түштүк бетинде бийик тоолуу кургак талаа ж-а шалбаалуу талаа ландшафты басымдуу. А. к<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. т</ins>-нун чарбачылыкта мааниси зор: ири мөӊгүлөрү ж-а түбөлүк кар алкагы ''Фергана'' ж-а ''Алай'' өрөөндөрүнө карай аккан сууларды толуктап турат; тоо тармактары ж-а капчыгай-өрөөндөрү малга жайыт катары пайдаланылат. Ашуулары: Талдык (3615 ''м''), Карагушхана (3903 ''м ''бийиктикте), Жаӊы-Даван (4379 ''м''), Кара-Казык (4495 ''м''), Кайыӊды (3997 ''м''), Теӊизбай (2627 ''м''), Теке-Салды (4072 ''м''), Жиптик (4175 ''м), ''Шарт-Даван (3954 ''м''). Талдык ашуусу аркылуу эл аралык маанидеги Ош ‒ Хорог автомобиль жолу өтөт. Алай деген аттын келип чыгышы ж-дө к. Ала. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'' К. Матикеев .''<br></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'' К. Матикеев .''<br></div></td></tr>
</table>Rozahttp://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%9A%D0%90_%D0%A2%D0%9E%D0%9E%D0%A1%D0%A3&diff=26855&oldid=prevRoza, 05:47, 7 -октябрь (Тогуздун айы) 2022 карата2022-10-07T05:47:56Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку версиясы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">05:47, 7 -октябрь (Тогуздун айы) 2022 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 -сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 -сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> Алай‒Түркстан тоо системасына кирет. Кеӊдик багытта 350 ''км''ге созулуп жатат. Орт. жазылыгы 70‒80 ''км'' (Фергана өрөөнүнө чейин), эӊ бийик жери 5539 ''м'' (батышында Тамдыкул чокусу). Тоо орографиялык жактан кескин айырмаланган 3 бөлүктөн турат. Б а т ы ш б и й и к б ө л ү г ү н д ө тоонун түн. капталы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">КРна </del>карап, негизинен Сох д-нын алабын камтыйт; мында бийик чокулуу мөӊгүлөр арбын. Кыры аска-зоокалуу келип, 4500‒5000 ''м'' бийиктиктен жогору жатат. Тоонун түн. капталы жазы (60‒70 ''км''), тереӊ капчыгайлуу өрөөндөр (Кожо-Ашкан, Сох ж.б.) м-н тилмеленип, Жети-Көл (бийик чокусу ‒ 4079''м''), Коргон (5100 ''м''), Кулдук-Тоо (5016 ''м''), Курук-Сай (5147 ''м''), Тескей (3690 ''м'') тоо тармактарынан турат. О р т о н к у б ө л ү г ү Исфайрам-Сай, Ак-Буура, Талдык (түн.), Кызыл-Суу (түш.) сууларынын алабын камтып, ири мөӊгүлөр (Егоров, Дугов, Ливинский, Федченко, Гезарт, Агарт, Сары-Могол, Кайыӊды) жайгашкан. Кыры аскалуу, негизинен 4300‒4600 ''м'' бийиктикте жатат. Тоонун түн. капталы (жазылыгы 70‒80 ''км'') Фергана өрөөнүнө жантайыӊкы, баш жагында тереӊ капчыгайлуу кенен өрөөндөр (Кичи Алай, Сурма-Таш, Исфайрам-Сай, Шаймерден ж. б.) арбын. Түндүгүндөгү тоо тармактары: Коллектор (эӊ бийик жери ‒5259 ''м''), Кичи Алай (4933 ''м''), Ак-Төр (4501 ''м''), Жоо-Жатты (4048''м''), Гаузан (3273 ''м''), Ярунтуз (3670 ''м''), Олокон-Тоо (4629 ''м''), Талдык (4237 ''м''), Теке-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Секи рик</del>-Бел (2913 ''м'') ж. б. Түш. капталы Алай өрөөнүн карай тик түшөт, кыска (10‒15 ''км''); кокту-колоттор, майда капчыгайлар, Текелик (эӊ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">би</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''АЛАЙ КЫРКА ТООСУ''' </ins>Алай‒Түркстан тоо системасына кирет. Кеӊдик багытта 350 ''км''ге созулуп жатат. Орт. жазылыгы 70‒80 ''км'' (Фергана өрөөнүнө чейин), эӊ бийик жери 5539 ''м'' (батышында Тамдыкул чокусу). Тоо орографиялык жактан кескин айырмаланган 3 бөлүктөн турат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>Б а т ы ш <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>б и й и к <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>б ө л ү г ү н д ө тоонун түн. капталы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">КРга </ins>карап, негизинен Сох д-нын алабын камтыйт; мында бийик чокулуу мөӊгүлөр арбын. Кыры аска-зоокалуу келип, 4500‒5000 ''м'' бийиктиктен жогору жатат. Тоонун түн. капталы жазы (60‒70 ''км''), тереӊ капчыгайлуу өрөөндөр (Кожо-Ашкан, Сох ж.б.) м-н тилмеленип, Жети-Көл (бийик чокусу ‒ 4079''м''), Коргон (5100 ''м''), Кулдук-Тоо (5016 ''м''), Курук-Сай (5147 ''м''), Тескей (3690 ''м'') тоо тармактарынан турат. О р т о н к у <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>б ө л ү г ү Исфайрам-Сай, Ак-Буура, Талдык (түн.), Кызыл-Суу (түш.) сууларынын алабын камтып, ири мөӊгүлөр (Егоров, Дугов, Ливинский, Федченко, Гезарт, Агарт, Сары-Могол, Кайыӊды) жайгашкан. Кыры аскалуу, негизинен 4300‒4600 ''м'' бийиктикте жатат. Тоонун түн. капталы (жазылыгы 70‒80 ''км'') Фергана өрөөнүнө жантайыӊкы, баш жагында тереӊ капчыгайлуу кенен өрөөндөр (Кичи Алай, Сурма-Таш, Исфайрам-Сай, Шаймерден ж. б.) арбын. Түндүгүндөгү тоо тармактары: Коллектор (эӊ бийик жери ‒5259 ''м''), Кичи Алай (4933 ''м''), Ак-Төр (4501 ''м''), Жоо-Жатты (4048''м''), Гаузан (3273 ''м''), Ярунтуз (3670 ''м''), Олокон-Тоо (4629 ''м''), Талдык (4237 ''м''), Теке-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Секирик</ins>-Бел (2913 ''м'') ж. б. Түш. капталы Алай өрөөнүн карай тик түшөт, кыска (10‒15 ''км''); кокту-колоттор, майда капчыгайлар, Текелик (эӊ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бийик </ins>жери 5727 ''м''), Кара-Тепе (3794 ''м'') сыяктуу тармактары бар. Ч ы г ы ш ж а п ы з <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>б ө л ү г ү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Куршап</ins>, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу‒Тар сууларынын алаптарын ээлейт. Мында мөӊгүлөр азайып, чокулары жапыздайт да, түн.-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чыгышта Какшаал - Фергана </ins>тоо тоомдоруна такалат. Кыры 3900‒4300'' м'' бийиктикте жатып, капталдары тик; кыска ж-а тереӊ капчыгайлуу ири өрөөндөрү [Гүлчө, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу ж. б.], Терек-Тоо (эӊ бийик жери 4767 ''м''), Көк-</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">йик </del>жери 5727 ''м''), Кара-Тепе (3794 ''м'') сыяктуу тармактары бар. Ч ы г ы ш ж а п ы з б ө л ү г ү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Куршаб</del>, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу‒Тар сууларынын алаптарын ээлейт. Мында мөӊгүлөр азайып, чокулары жапыздайт да, түн.-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чыгыш та Какшаал‒Фергана </del>тоо тоомдоруна такалат. Кыры 3900‒4300'' м'' бийиктикте жатып, капталдары тик; кыска ж-а тереӊ капчыгайлуу ири өрөөндөрү [Гүлчө, Көк-Суу (Чыгыш), Алайкуу ж. б.], Терек-Тоо (эӊ бийик жери 4767 ''м''), Көк-</div></td><td colspan="2"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ КЫРКА ТООСУ22.png | thumb | none]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АЛАЙ КЫРКА ТООСУ22.png | thumb | none]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Булак (4039 ''м''), Алайкуу (4733 ''м'') ж. б. тоо тармактары бар. А. к. генезистик тиби б-ча горст-антиклиналь; герцин бүктөлүүсүнөн пайда болгон. Батыш ж-а ортонку бөлүктөрүнөн тоого жарыш жаткан, чыгышынан түштүктөн түндүккө багытталган тектон. жаракалар өтөт. Тоонун геол. түзүлүшү өтө татаал: батыш ж-а ортонку бөлүктөрү силур, девон ж-а карбондун калыӊдыгы 1500‒3000 ''м''ге чейинки кумдук, кремнийлүү ж-а көмүрлүү сланец, гнейс, доломит, алевролит, акиташ, порфирит, туф, диабаз, полимиктүү ж-а акиташ тектүү конгломерат; чыгышы юранын калыӊдыгы 3300 ''м''ге чейин жеткен конгломерат, гравелит, аргиллит тектеринен турат. Аларды айрым жерлерде (Кичи Алай, Кайыӊды тоолору) гранит, гранит-диорит, сиенит интрузиялары жиреп чыккан. Тоо этектери (адырлар ж-а бөксө тоолор ‒ Папан, Отуз-Адыр, Катыраӊ-Тоо ж. б.) ж-а өрөөндөрдүн тамандары палеоген, неоген ж-а антропоген мезгилдеринин калыӊдыгы 200 ''м''ге чейинки чөкмө тектери (чопо, кум, мергель, майда таш, шагыл) ж-а мөӊгү шилендилери м-н капталган. А. к-нда сымап, сурьма, темир, боксит, вольфрам, висмут, полиметалл, мышьяк, көмүр ж. б-нын кендери бар. Алардын айрымдары өнөр жайлык мааниге ээ. Тоонун климаты ж-а ландшафты бийиктик алкактуулук мыйзам ченемине ылайык өзгөрөт. Климаты негизинен <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">континент түү </del>келип, жапыз тоолуу бөлүгүндө июль айынын орт. темп-расы 20‒23°С, январдыкы ‒3°С... ‒5°С; орто бийиктиктеги бөлүгүндө июлдуку 14‒16°С, январдыкы ‒5°С...‒7°С; бийик тоолуу бөлүгүндө июлдуку 9‒10°С, январдыкы ‒16°С... ‒18°С. Жылдык жаан-чачыны 300‒400 ''мм. ''Ири суулары: Сох, Исфайрам-Сай, Араван-Сай, Ак-Буура, Гүлчө, Алай-Куу-Тар (түн. капталында),</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Булак (4039 ''м''), Алайкуу (4733 ''м'') ж. б. тоо тармактары бар. А. к. генезистик тиби б-ча горст-антиклиналь; герцин бүктөлүүсүнөн пайда болгон. Батыш ж-а ортонку бөлүктөрүнөн тоого жарыш жаткан, чыгышынан түштүктөн түндүккө багытталган тектон. жаракалар өтөт. Тоонун геол. түзүлүшү өтө татаал: батыш ж-а ортонку бөлүктөрү силур, девон ж-а карбондун калыӊдыгы 1500‒3000 ''м''ге чейинки кумдук, кремнийлүү ж-а көмүрлүү сланец, гнейс, доломит, алевролит, акиташ, порфирит, туф, диабаз, полимиктүү ж-а акиташ тектүү конгломерат; чыгышы юранын калыӊдыгы 3300 ''м''ге чейин жеткен конгломерат, гравелит, аргиллит тектеринен турат. Аларды айрым жерлерде (Кичи Алай, Кайыӊды тоолору) гранит, гранит-диорит, сиенит интрузиялары жиреп чыккан. Тоо этектери (адырлар ж-а бөксө тоолор ‒ Папан, Отуз-Адыр, Катыраӊ-Тоо ж. б.) ж-а өрөөндөрдүн тамандары палеоген, неоген ж-а антропоген мезгилдеринин калыӊдыгы 200 ''м''ге чейинки чөкмө тектери (чопо, кум, мергель, майда таш, шагыл) ж-а мөӊгү шилендилери м-н капталган. А. к-нда сымап, сурьма, темир, боксит, вольфрам, висмут, полиметалл, мышьяк, көмүр ж. б-нын кендери бар. Алардын айрымдары өнөр жайлык мааниге ээ. Тоонун климаты ж-а ландшафты бийиктик алкактуулук мыйзам ченемине ылайык өзгөрөт. Климаты негизинен <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">континенттүү </ins>келип, жапыз тоолуу бөлүгүндө июль айынын орт. темп-расы 20‒23°С, январдыкы ‒3°С... ‒5°С; орто бийиктиктеги бөлүгүндө июлдуку 14‒16°С, январдыкы ‒5°С...‒7°С; бийик тоолуу бөлүгүндө июлдуку 9‒10°С, январдыкы ‒16°С... ‒18°С. Жылдык жаан-чачыны 300‒400 ''мм. ''Ири суулары: Сох, Исфайрам-Сай, Араван-Сай, Ак-Буура, Гүлчө, Алай-Куу-Тар (түн. капталында), Кызыл-Суунун куймалары (түштүгүндө). А. к-нун түн. капталына кургак талаа ж-а талаа (2000‒2200 <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>''м ''бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа ж-а бийик чөптүү шалбаа (2600‒2800 ''м''ге чейин), жыш өскөн арча, токойлуу шалбаа ж-а бадал аралашкан сейрек токой, шалбаалуу талаа (2900‒3100 ''м''ге чейин), субальп, альп шалбаа ж-а сейрек бетегелүү талаа (3500‒3600 ''м''ге чейин), андан жогору бийик тоо тундралуу талаа ж-а нивалдык-гляциалдык ландшафт <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">алкактары </ins>мүнөздүү. Түштүк бетинде бийик тоолуу кургак талаа ж-а шалбаалуу талаа ландшафты басымдуу. А. к-нун чарбачылыкта мааниси зор: ири мөӊгүлөрү ж-а түбөлүк кар алкагы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>''Фергана'' ж-а ''Алай'' өрөөндөрүнө карай аккан сууларды толуктап турат; тоо тармактары ж-а капчыгай-өрөөндөрү малга жайыт катары пайдаланылат. Ашуулары: Талдык (3615 ''м''), Карагушхана (3903 ''м ''бийиктикте), Жаӊы-Даван (4379 ''м''), Кара-Казык (4495 ''м''), Кайыӊды (3997 ''м''), Теӊизбай (2627 ''м''), Теке-Салды (4072 ''м''), Жиптик (4175 ''м), ''Шарт-Даван (3954 ''м''). Талдык ашуусу аркылуу эл аралык маанидеги Ош ‒ Хорог автомобиль жолу өтөт. Алай деген аттын келип чыгышы ж-дө к.'' Ала.'' </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Кызыл-Суунун куймалары (түштүгүндө). А. к-нун түн. капталына кургак талаа ж-а талаа (2000‒2200 ''м ''бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа ж-а бийик чөптүү шалбаа (2600‒2800 ''м''ге чейин), жыш өскөн арча, токойлуу шалбаа ж-а бадал аралашкан сейрек токой, шалбаалуу талаа (2900‒3100 ''м''ге чейин), субальп, альп шалбаа ж-а сейрек бетегелүү талаа (3500‒3600 ''м''ге чейин), андан жогору бийик тоо тундралуу талаа ж-а нивалдык-гляциалдык ландшафт <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ал</del></div></td><td colspan="2"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кактары </del>мүнөздүү. Түштүк бетинде бийик тоолуу кургак талаа ж-а шалбаалуу талаа ландшафты басымдуу. А. к-нун чарбачылыкта мааниси зор: ири мөӊгүлөрү ж-а түбөлүк кар алкагы ''Фергана'' ж-а ''Алай'' өрөөндөрүнө карай аккан сууларды толуктап турат; тоо тармактары ж-а капчыгай-өрөөндөрү малга жайыт катары пайдаланылат. Ашуулары: Талдык (3615 ''м''), Карагушхана (3903 ''м ''бийиктикте), Жаӊы-Даван (4379 ''м''), Кара-Казык (4495 ''м''), Кайыӊды (3997 ''м''), Теӊизбай (2627 ''м''), Теке-Салды (4072 ''м''), Жиптик (4175 ''м), ''Шарт-Даван (3954 ''м''). Талдык ашуусу аркылуу эл аралык маанидеги Ош ‒ Хорог автомобиль жолу өтөт. Алай деген аттын келип чыгышы ж-дө к.'' Ала<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. К. Матикеев </del>.''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><br></del></div></td><td colspan="2"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td colspan="2"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'' К. Матикеев .''<br></ins></div></td></tr>
</table>Rozahttp://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%99_%D0%9A%D0%AB%D0%A0%D0%9A%D0%90_%D0%A2%D0%9E%D0%9E%D0%A1%D0%A3&diff=3166&oldid=prevKadyrm: 1 revision imported2022-01-25T15:27:49Z<p>1 revision imported</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку версиясы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">15:27, 25 Январь (Үчтүн айы) 2022 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrm