Кыргыз Энциклопедия Жана Терминология Борбору - User contributions [ky]

«АК МАКТЫМ»

2025-09-04T10:21:11Z

Temirkan:

'''«АК МАКТЫМ»''' – кыргыздарга арман дастаны катары кеңири тараган уламыш. Анын бир нече варианты көбүнчө түштүк тарапта кеңири жайылган. Белгилүү варианттарга М. Зулпиев, Ю. Бостонов, А Токторбаев, К. Жоошбаев, М. Орозматов, Тоголок Молдо жазып калтырган «Кыз Мактымдын арманы» кирет. Ак Мактым жөнүндөгү уламыштын пайда болгон убагын шарттуу түрдө 15‑кылымга ыйгарса болот. «Мактым кыздын» сюжети (Ю. Бостоновдун варианты боюнча) кара сөз жана ыр аралаш айтылат. Уламышта калмактын Асан пашасы иниси Чинтайчынын кошуну менен Күрөбөскө келип, Мактым сулууну алып кетүүнү көздөшөт. Мактым кыз Телтору атын токуп, шашып качууга камданат. Кыз качып баратканда «кырк кулач чачы» чечилип кетип, атынын туягына оролуп, ат жүгүрө албай чалынып жыгылат да, Мактым калмактардын колуна түшөт. Андан ары окуя Мактым кыздын баатырдык көрсөтүп, эркиндикке чыгышы менен бүтөт. 
[[Категория:1-Том]]

«АВТОМАШРАДИАТОР"

2025-09-04T09:54:26Z

Temirkan:

'''"АВТОМАШРАДИАТОР"''' ‒ жоопкерчилиги чектелген коом (2000). Бишкек шаарында жайгашкан. Ишкана КМШ мамлекеттеринде жана Борбордук Азияда автомобилдик радиаторлорду жана автомобилдик жылыткыч радиаторлорду долбоорлоо жана жасап чыгаруу боюнча алдыӊкы орунда. Акыркы жылдарда ишкананын адистери жаӊы прогрессивдүү конструкцияларды ойлоп табышкан жана аккумуляторлорду өзгөчө инженердик чечилиштердин негизинде жасап чыгарышат.
[[Категория:1-Том]]

БАЙБОЛОВ Кубатбек Калбекович

2025-01-14T09:59:33Z

Temirkan:

'''БАЙБОЛОВ Кубатбек Калбекович''' (2. 1. 1952-жылы туулган, азыркы [[Чүй облусу]], Аламүдүн району, Чоң-Арык айылы) – милициянын генерал-лейтенанты (2010). 2-класстагы мамлекеттик кеңешчи. КМУнун тарых факультетин (1977), СССР Мамлекеттик коопсуздук кызматынын жогорку курсун (1979), СССР Мамлекеттик коопсуздук кызматынын Кызыл Туулуу институтунун Ташкенттеги филиалын (1983), КМУУнун юридикалык факультетин (1998), И. Арабаев атындагы КМПУнун экономика факультетин (2000) бүткөн. 1977–78-жылдары Фрунзе шаарындагы № 64 орто мектебинде тарых сабагынын мугалими, 1978–92-жылдары СССР Мамлекеттик коопсуздук кызматынын органдарында кызматкер, 1983–84-жылдары Афганистандагы терроризмге жана жер астындагы бандиттик түзүлүштөргө каршы күрөшүү боюнча СССР Мамлекеттик маалымат кызматы башкармалыгынын башчысынын кеңешчиси, 1989–91-жылдары СССР Мамлекеттик коопсуздук кызматынын биринчи Башкы башкармалыгынын (тышкы чалгындоо) борбордук аппаратында жооптуу кызматкер, 1991–92-жылдары КРдин Мамлекеттик коопсуздук кызматынын төрагасынын жардамчысы, чалгындоо бөлүмүнүн башчысы, 1992–94-жылдары жеке ишкер, 1995–2007-жылдары КР Жогорку Кеңештин депутаты (1-, 2-, 3-чакырылыштарынын), 2004–05-жылдары КР Жогорку Кеңешинде вице-спикер, 2010-жылы КРдин улуттук коопсуздук мамлекеттик кызматынын төрагасынын биринчи орун басары, ошол эле учурда Жалал-Абад жана Сузак райондорунун, Ош облусунун коменданты, КР Ички иштер министри, 2010–11-жылдары КРдин Генералдык прокурору болуп иштеген. КРдин Кылмыш (1997), Жазык-процесстик (1999) жана Жазык-аткаруу (1999) кодекстеринин башкы иштеп чыгуучусу жана авторлорунун бири. КРдин негизги мыйзамына өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду иштеп чыгуу үчүн түзүлгөн Конституциялык кеңешмесинин мүчөсү (2005). "Кыргыз парламентчилери коррупцияга каршы" коомдук бирикмесинин жетекчиси (2005). "Реформа үчүн!" оппозиция кыймылынын штабынын мүчөсү (2006).
[[Категория:Жаңы макалалар]]

АЖЫБЕКОВА Гүлсара

2025-01-10T10:05:39Z

Temirkan:

'''АЖЫБЕКОВА''' '''Гүлсара''' (27. 3. 1950‑жыл, Нарын облусу, Нарын шаары) – артист, Кыргыз Республикасынын эл артисти (1991). 1972‑жылы Москва шаарындагы А. В. Луначарский атындагы мамлекеттик театр институтунун актёрдук факультетин бүткөн. 1972‑жылдан Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрында артист, 2002–2004‑жылдары Кыргызстан кинематографисттер союзунун төрайымы болуп эмгектенген. Г. Ажыбекова театрда жана кинодо бүткүл инсандык, актёрдук чеберчилиги менен каармандардын образын түзүп, алардын ички сырын, кулк‑мүнөзүн жөнөкөй, жеткиликтүү даражада бере алган. Театрда аткарган негизги ролдору: Елизавета (У.Шекспир, «Ричард III»), Зубаржат (М. Карим, «Ай тутулган түндө»), Гүлжан (Ч. Айтматов, К. Мухамеджанов, «Фудзиямадагы кадыр түн»), Уркуя (Н. Байтемиров, «Уркуя»), Бүбүжан (Ч. Айтматов, «Танабай коммунист»), Комиссар (В. Вишневский, «Оптимисттик трагедия»), Раневская (А. Чехов, «Алчалуу бак»), Кручинина (Островский, «Күнөөсүз күнөөлүүлөр»), Флорелла (Лопе де Вега, «Бий мугалими»), Дудук Катрин (Б. Брехт, «Өлөрман эне жана анын балдары») жана башкалар. Ал кинодо да көптөгөн ролдорду аткарган: Сабира (режиссёру Т. Океев, «Кызыл алма»), Бермет (режиссёру К. Акматалиев, «Толкундар жээкте жоголот»), Чыңгызхандын аялы («Чыңгызхан», АКШ-Италия), Жамийланын энеси («Жамийла», АКШ-ГФР), Дарика (режиссёру Ж. Сооданбек, «Процесс»), Салима (режиссёру К. Акматалиев, «Июндагы үч күн»), Найман эне (режиссёру Б. Карагулов, «Найман эненин кошогу»). Дүйшөмбү шаарында өткөрүлгөн Орто Азия республикаларынын жана Казакстандын «Нооруз‑91» фестивалында «Петрарканын окуусу» кинофильминен (режиссёру Р. Ибрагимбеков) тергөөчү аялдын ролун мыкты аткаргандыгы үчүн лауреат деген наамга ээ болгон. 1998‑жылы «Бир актёрдун театры» менен Россия жана Украинанын шаарларында гастролдо болуп, Еврепиддин «Медея» спектаклин коюшкан. 2006-жылдан «Гульсара» менчик оюн‑зоок кинофирмасын жетектеп келет. Бир нече медалдар менен сыйланган. ''Т. Сатаров.'' [[File:АЖЫБЕКОВА8.png | thumb|none]]
[[File:АЖЫБЕКОВА9.png | thumb|«Найман эненин кошогу» кинофильминдеги Найман эненин ролунда – Гүлсара Ажыбекова.]]
[[Категория:1-Том]]

ГРУЗИЯНЫН тарыхына кошумча.

2025-01-09T09:48:46Z

Temirkan:

2004-жылдагы кезексиз президенттик шайлоодо шайлоочулардын 96,3% М. Саакашвилиге добуш беришкен. 2004-жылы 28-мартта президенттин жарлыгына ылайык парламенттик шайлоо болуп, анда президентти колдогон "Бириккен кыймыл - Демократтар" саясий тобу Грузиянын парламентиндеги 235 орундун 135ин жеңип алып, ийгиликке жетишкен. 2005–06-жылдары Грузияда укук коргоо органдарын бекемдөөгө жана уюшкан кылмыштуулукка каршы турууга багытталган бир катар реформалар жүргүзүлгөн. Грузиянын жаңы өкмөтү АКШ менен саясий жана аскердик кызматташтыкты өркүндөтүү, ошондой эле Грузиянын НАТОго кирүү жолун белгилеген. 2008-жылы август айында Түштүк Осетияда куралдуу кагылышуу болуп, натыйжада Абхазия менен Түштүк Осетия Грузиядан өз алдынча бөлүнүп чыккан. РФ Абхазия менен Түштүк Осетиянын көз карандысыздыгын тааныган. 2013-жылы шайлоодо Саакашвили Гиоргий Маргвелашвилиге утулуп калган. Грузиядагы 2018-жылдын 28-октябрында президенттик шайлоодо Саломе Зурабишвили жеңип чыккан. Грузия дүйнөнүн 180 өлкөсү менен дипломатиялык мамиледе. Эгемендүүлүккө ээ болгондон кийин Грузиянын тышкы саясаты НАТОго жана ЕСке кирүүгө багытталган. 
[[Категория:Жаңы макалалар]]

ГВИНЕЯГА кошумча

2025-01-09T08:01:35Z

Temirkan:

2005-жылы бир нече саясий реформалар жүргүзүлдү: оппозициялык партиялардын ишмердүүлүгү кепилденди, шайлоо комиссиясы түзүлдү. 2008-жылдын 22-декабрында президент Л. Конте каза болгондон кийин капитан М. Д. Камара баштаган аскер адамдарынын тобу өлкөдөгү бийликти басып алган. 2009-жылдын 14-августунда жалпы элдик шайлоого даярдык көрүү үчүн 159 адамдан турган Улуттук өткөөл кеңеш (УӨК) түзүлгөн. Камара 2010-ж. президенттик шайлоого катышуу ниетин билдирип, шайлоо өткөрүүнү убада кылган. Бул билдирүү нааразылык толкунун жараткан. Сентябрда демонстрациялар куралдын күчү менен таркатылкан. 2009-ж. борбор шаары Конакриде 150гө жакын адам каза болгон. Бүткүл Батыш Африканы туруксуздаштыруу коркунучун жараткан Гвинеядагы саясий чыр-чатактарды жөнгө салууга БУУ жана ЕБ катышып, Гвинея бийлигинин аракеттерин айыптаган, Африка Биримдиги (АУ) жана ECOWAS Гвинеяны санкцияларды киргизүү менен коркутушкан. 2009-жылы 3-декабрда Камара ишке ашпай калган кол салуудан жаракат алып, чет өлкөгө дарыланууга жөнөтүлгөн. Генерал С. Конате өлкөнүн президенти болуп калган. 2010-жылы май айында жаңы Конституция кабыл алынган. Ошол эле жылы биринчи демократиялык президенттик шайлоо өткөрүлүп, Гвинея элинин биримдиги партиясынын лидери А.Конде 52,5% добуш менен өлкөнүн президенти болуп шайланган. 2014-жылы февралда өлкөдө Эбола эпидемиясы башталып, миңден ашуун адам каза болгон. 2015-жылдын март айында президент А.Конде Эбола эпидемиясынан улам өлкөдө өзгөчө кырдаал жарыялаган. Гвинеяда коррупция олуттуу көйгөй бойдон калууда. Эл аралык Трансперенси Интернэшнл (Transparency International) уюмунун маалыматына ылайык, Гвинея 2019-жылы коррупция боюнча 180 өлкөнүн тизмесинен 130-орунда турат. 2015-жылдагы президенттик шайлоодо А.Конде өз кызматын сактап калды, болжол менен добуштардын 58%ине ээ болгон. 2020-жылдын март айында Гвинеяда конституциялык референдум жана парламенттик шайлоо өткөн. Президенттин «Гвинея элинин биримдиги» партиясы добуштардын көпчүлүгүн (114 добуштун 79у) алган. Конституцияны өзгөртүү боюнча референдумда шайлоочулардын 91,59% Конституцияга өзгөртүү киргизүүнү колдоп, добушун беришкен, бул азыркы президент Конденин үчүнчү мөөнөткө кайра шайлануусуна мүмкүндүк берет. 
[[Категория:Жаңы макалалар]]

ВЬЕТНАМ мамлекетин кошумча.

2025-01-09T07:35:47Z

Temirkan:

1970-жылдардын аягынан баштап вьетнам-кытай мамилелери курчуган. 1978-жылы жайында Пекин Вьетнамга экономикалык жардамын токтотуп, Вьетнамдагы кытайлык адистерди чакыртып алган. 1978-жылдын декабрь айында Кытай өз аймагы аркылуу Вьетнамга жана Вьетнамдан темир жол аркылуу жүк ташууга тыюу салган. 1979-жылы Кытай ВСРге кол салып, Лангшон жана Каобанг сыяктуу ири шаарларын, чек ара уезддерин басып алган. Совет өкмөтү ВСРге чечкиндүү жардам көрсөткөн жана 1979-жылы 18-февралда ВСРдин аймагынан Кытай аскерлеринин токтоосуз чыгып кетишин талап кылган билдирүү жасаган. Натыйжада 1979-жылы 5-мартта Кытай ВСР аймагынан аскерлерин чыгарып кеткен. Бирок, чыр-чатак туудурган Түштүк Кытай деңизиндеги талаштуу аралдар (Парасель жана Спратли) чечилбеген бойдон калган, аларды эки өлкө тең өзүбүздүн аймак деп эсептешет. 1991-жылы ноябрда Вьетнам КП БКнын Генералдык секретары До Мыой Кытайга тарыхый сапар менен барып, эки өлкөнүн ортосундагы мамилелер нормалдаштырылган. Бул соода-экономикалык байланыштардын тез өнүгүшүнө шарт түзгөн. 1990-жылдан ВСР менен АКШнын ортосундагы мамилелер жакшырган: 2000-жылы июлда эки тараптуу соода келишимине кол коюлган (2001-жылдын декабрь айында күчүнө кирген), ошол эле жылдын ноябрь айында АКШ президенти Уильям Клинтон биринчи жолу СРВга барган. 2016-жылы АКШ президенти Барак Обама Вьетнамга курал жеткирүүгө Американын эмбаргосу алынып салынгандыгын билдирген. 1995-жылы Вьетнам Түштүк-Чыгыш Азия мамлекеттеринин ассоциациясына (АСЕАН), ал эми 2007-жылы Дүйнөлүк соода уюмуна (ДСУ) кошулган.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

ВЕРТИКОВ А. Г.

2025-01-09T07:22:13Z

Temirkan:

А. Г. Вертиков1939-жылдан ата-энеси менен бирге Кыргызстанга көчүп келип, Беловодское айылында жашаган. Ал булгаары заводунда иштеген. 1942-жылы Советтик Армиянын катарына чакырылган. Алматы шаарындагы жаш жоокерлердин курсун бүтүргөн, андан кийин кенже командирлердин артиллериялык мектебинде окуган. 1942-жылдын декабрынан Улуу Ата Мекендик согушка катышып, Борб., Брянск жана 1-Белорус фронтторунда салгылашкан. 1944-жылдын башында 4-гвардиялык атчандар дивизиясынын 11-гвардиялык Кызыл Туулуу атчандар полкунун 45 ''мм '' мылтыктын экипажын башкарган. 1944-жылдын январь айынын аягында Остражанка жана Качуры кыш-тары үчүн болгон салгылашууларда В-дун отряды 2 миномётту, ок-дары менен 3 вагонду, ашкананы жана 20дай душманды замбирек менен жок кылып, Кызыл Жылдыз орденине ээ болгон. 1944-жылдын 27-июлунда Польшанын Владава ш-н бошотууда өз экипажы менен 3 пулемёт жана душмандын 10дон ашык солдатын жарактан чыгарып, аткычтар бөлүктөрүнүн ийгиликтүү алга жылышын камсыздоо менен 3-даражадагы Даңк ордени, 1945-жылдын 27-январында Залесично жериндеги салгылашууда Вертиковдун гвардиясынын экипажы контр чабуулдун мизин кайтарып жатып, 5 атуу пунктун жана душмандын 20дай солдаты менен офицерин жок кылгандыгы үчүн 2-даражадагы Даңк ордени, 1945-жылдын 30-апрелинде Эркнер шаарын алуудагы салгылашууда эрдиги үчүн 1946-жылдын 15-майында 1-даражадагы Даңк ордени менен сыйланган. Ал Жеңиш майрамын Балтика деңизинин жээгинде жайгашкан Германиянын Штральзунд шаарында тосуп алган. 1947-жылы демобилизацияланып, Кыргызстанга кайтып келген. Кара-Балта шаарында, андан кийин Москва районунун Полтавка айылында жашаган.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

ВЕНЕСУЭЛАГА кошумча.

2025-01-09T05:57:11Z

Temirkan:

2009-жылы Венесуэлада өткөн референдумда өлкөнүн конституциясына өзгөртүүлөр кирген. Уго Чавес «венесуэлалык социализмди» куруу, жакырчылыкка, коррупцияга жана кылмыштуулукка каршы күрөшүү, сабатсыздыкты жоюу ж. б. ишке ашыруу үчүн күрөшкөн. Ал өлкөдө антиамерикалык риторикага таянып, өлкөнүн ички саясатын (анын ичинде экономикалык саясат) социалисттик нукка ылайык жүргүзгөн. АКШ Венесуэланын негизги соода өнөктөшү болуп калган. 2013-жылы Уго Чавес көз жумган соң, өлкөнүн президенттигине Николас Мадуро шайланган. 2013-жылы өлкөнүн экономикасы оор кырдаалда турган жана аны негизинен республиканын экспорттун негизги өнүмү болгон мунайга болгон дүйнөлүк баалар көтөрүп турган. Н. Мадуронун бийликке келишинин алдында (2013-жылдын башында) Венесуэланын мамлекеттик карызы ички дүң продукциянын (ИДП) 70%ин түзүп, бюджеттин тартыштыгы 13%ке жеткен. 2013-жылдын аягында өлкөнүн ички дүң продукциясы (ИДП) 1,6% ке өскөнү менен инфляция жогору (56,3%) бойдон калган. Мадуро парламенттен ыйгарым укуктарды алып, "экономикалык чабуул" жарыялаган, башкача айтканда, жеке компаниялардын кирешесинин 30%тик чегин киргизген. Өлкөдө кант, өсүмдүк майы жана даарат кагазы сыяктуу негизги товарлардын тартыштыгы пайда болгон. Ушул учурда Венесуэла өкмөтү коррупция, диверсия жана спекуляция, ошондой эле өлкөгө каршы жүргүзүлүп жаткан "экономикалык согуш" көйгөйлөрдүн келип чыгышына себеп болуп жатат деп ырастаган. Өкмөт "алып-сатарлыкка" каршы күрөшүү программасын ишке ашыра баштаган, же 26-ноябрда бааларды төмөндөтүүдөн баш тарткандыгы үчүн «Daka» соода тармагы улутташтырылган, 30%тик чек менен айрым товарлар сатып алуу баасынан 1000%ке көтөрүлүп кеткен. Товарлар конфискациялангандан кийин соода тармагынын жетекчилиги камакка алынган. 2014-жылы өлкөнүн экономикасына дагы бир сокку урулган: мунай заттын дүйнөлүк баалары кескин түшүп кеткен. Натыйжада, мунай зат экспорттоодон өкмөттүн кирешеси өткөн жылга салыштырмалуу үчтөн бирине кыскарган. Борбордук банк бюджеттин тартыштыгын эмиссиянын эсебинен жабууга аракет кылган, натыйжада 2015-жылдын сентябрь айында инфляция өскөн. Инфляцияны ооздуктоого аракет кылып, өкмөт валютаны алмаштыруунун татаал тутумун киргизген, натыйжада доллардын “расмий курсу” базардагыдан 100 эсе жогору болгон. Мадуро өкмөтүнүн чавизм идеологиясын карманып, азык-түлүк бааларын административдик жол менен чектеши азык-түлүк продуктыларынын жалпы жетишсиздигине алып келген. 2016-жылы Эл аралык валюта фондусу ж. б. уюмдардын маалыматы боюнча ички дүң продукция (ИДП) 18%ке төмөндөп, инфляция 550%ке өскөн, жумушсуздук – 21%, бюджеттин тартыштыгы – ИДПнын 17%ин түзүп, тышкы карыз 130 миллиард доллардан ашкан. Өлкө дефолт (банкрот) босогосуна туш келген. Эл аралык валюта фондунун билдирүүсүнө ылайык, Венесуэлада инфляциянын деңгээли 2018-жылдын аягында 1 000 000% ке жеткен. Венесуэлада экономикалык кризистин негизги себептерин структуралык жана саясий факторлор, анын ичинде импортко болгон жогорку көз карандылык, мунай затына дүйнөлүк баанын төмөндөшү, ошондой эле азык-түлүктү өндүрүүгө жана бөлүштүрүүгө мамлекеттик көзөмөл жүргүзүү деп эсептешет. Венесуэлада 2014-жылдан баштап эле Н. Мадуронун саясатына каршы демонстрациялар жана нааразычылык акциялары башталган. Мадуро демонстрацияларга тыюу салып, демонстранттарды "фашисттик бандалар" деп атаган. 2016-жылдын 2-майында оппозиция өкүлдөрү президент Мадурону бийликтен кетирүү үчүн референдум өткөрүүнү өтүнүшүп, бийликке кайрылышкан. 11-июнда Венесуэланын Президенти Н. Мадуро "референдумду уюштурууга убакыт жоктугуна" байланыштуу кызматтан кетүү боюнча референдум өтпөй тургандыгын жарыялаган. 2017-жылы 30-июлда Мадуронун жарлыгына ылайык, Улуттук Ассамблеяга шайлоо болуп өткөн. Шайлоонун жүрүшү жана анын жыйынтыгы өлкө ичинде, эл аралык аренада нааразычылыктар менен коштолгон. Мөөнөтүнөн мурда президенттик шайлоо 2018-жылдын 20-майында өттү. Оппозиция шайлоону бойкот кылып, экинчисин бурмалоо деп атады. Шайлоодо Н. Мадуро жеңип чыккан. Шайлоо Батыш өлкөлөрүндө жана Латын Америкасында нааразычылыктарды жаратты. Аргентина, Бразилия жана Канада баш болгон он төрт өлкө Каракастагы элчилерин шайлоонун жыйынтыгына нааразычылык билдирүү үчүн чакыртып алышкан. Ушул эле себептен АКШ Венесуэлага кошумча экономикалык санкцияларды киргизген. АКШнын Президенти Дональд Трамп жаңы шайлоолорду өткөрүп, Венесуэлада репрессияларды токтотууга үндөгөн. Россиянын Президенти В. Путин Н. Мадурону кайрадан шайланышы менен куттуктап, ага өлкөнүн социалдык жана экономикалык маселелерин чечүүдө ийгиликтерди каалаган. Шайлоонун жыйынтыгын Россиядан тышкары Сальвадор, Куба жана Кытай мамлекеттери тааныган. 2019-жылдын январь айында узакка созулган саясий кризис кескин курчуп кеткен. Улуттук Ассамблеянын төрагасы Хуан Гуайдо Н. Мадуронун экинчи президенттик мөөнөткө инаугурациясынан кийин башталган миңдеген нааразычылыктардын фонунда өзүн президенттин милдетин аткаруучу деп жарыялады. Н. Мадуро кызмат мөөнөтү 2025-жылы аяктаганга чейин иштей тургандыгын жарыялаган. Венесуэлада курчуп бараткан тирешүү дүйнө коомчулугунун поляризацияланышын шарттаган. Венесуэла Колумбия менен дипломатиялык мамилесин үзгөн.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

ВЕНГРИЯНЫН тарыхына кошумча.

2025-01-09T05:37:16Z

Temirkan:

2002-жылдагы парламенттик шайлоодон кийин Венгрия Социалисттик партиясы (MСП) менен Эркин демократтар союзунун коалициясы бийликке келип, МСПтин лидери П. Медьеши премьер-министр болгон. Анын өкмөтү мамлекеттик сектордо эмгек акы ж. б. социалдык төлөмдөрдү жогорулатуу саясатын жүргүзгөн, бул экономикалык кырдаалдын начарлашына алып келип, өлкөнүн тышкы карызынын кескин өсүшүн шарттаган. 2004-ж. Медьеши кызматтан кетип, ордун Ф. Дьюрчань ээлеген. Экономикалык кризистен чыгуу үчүн Ф. Дьюрчандын өкмөтү чыгымдарды кыскартып жана салыктарды көбөйтүүгө аргасыз болгон. Өлкөдөгү кырдаалды 2008-жылдагы дүйнөлүк экономикалык кризис жана оппозициялык ФИДЕС партиясы демилгелеген мамлекеттик университетттер менен саламаттыкты сактоо тутумундагы акыларды жоюу жөнүндө референдум (2008-жылдын 9-мартында) курчуткан. 2009-жылы Ф. Дьюрчань кызматтан кетип, анын ордуна Д. Байнай дайындалган. 2010-жылдын апрелиндеги парламенттик шайлоо Венгриянын саясий чөйрөсүн түп-тамырынан бери өзгөрттү. 262 парламенттик мандатка ээ болгон «Фидес—ХДНП» оңчул коалициясы жеңишке жетишти. «Фидес» өкүлү Пал Шмит Венгриянын президенттигине, Виктор Орбан премьер-министрликке шайланды. 2012-жылы өлкөдө жаңы конституция кабыл алынган. “Венгрия Республикасы” расмий түрдө “Венгрия” деп аталган. Жаңы конституцияда христиан дининин өлкөнүн турмушундагы өзгөчө ролу баса белгиленип, нике «эркек менен аялдын биримдиги» катары каралган. Президент Пал Шмитт кызматтан кетип, Янош Адер жаңы президент болуп шайланган. Анын талапкерлигин башкаруучу коалициянын парламенттик көпчүлүгү колдоп, ал добуштардын үчтөн экисине ээ болгон. 2013-жылдын март айында Конституцияга бир катар түзөтүүлөр киргизилип, Конституциялык соттун ыйгарым укуктары чектелген. Өнөр жайды жана ишкердикти колдоо чараларынын аркасында В.Орбандын өкмөтү жумушсуздукту азайтып, ИДПнын өсүшүнө жетише алды (2014-жылы 3,5%, ЕБ өлкөлөрүнүн ичинен эң жакшы көрсөткүч). Ошол эле учурда тышкы мамлекеттик карыздын өсүшү уланып, Венгриянын кредиттик рейтингинин төмөндөшүнө алып келген. Кирешелердин теңсиздиги жана жакырлардын саны өскөн.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

БРУНЕЙ.

2025-01-09T03:49:33Z

Temirkan:

Өлкөдө шайлоо болбогондугуна карабастан, 20-кылымдын аягы – 21-кылымдын башында расмий түрдө Бруней Улуттук Бириккен партиясы (БУБП) жана Улуттук өнүгүү партиясы (УӨП, Бруней улуттук партиясынын мурдагы лидерлеринин бири Яссин Аффанди тарабынан 2005-жыл) негизделген. 2013–14-жылдары Бруней бийлиги бир катар өлкөлөрдүн жана эл аралык уюмдардын сынына кабылган шариат нормаларын өлкөнүн мыйзамдарына акырындык менен киргизе баштады.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

БОЛИВИЯ МАМЛЕКЕТИНИН тарыхына кошумча

2025-01-09T03:37:31Z

Temirkan:

2005-жылы Меса кызматтан кетип, жалпы шайлоодо солчул синдикалист Эво Моралес Айма бийликке келген. Ал Боливиянын тарыхында өлкөнүн президенттик кызматын ээлеген биринчи индеец болгон. Боливияда демократиялык жана маданий революция башталып, саясий үстөмдүккө солчул радикалдык индеецтер, синдикалисттер жана "Социализмге карай кыймыл" партиясы ээ болгон. 2006-жылы Моралес өкмөтү мунай жана газ тармагын улутташтырган. 2009-жылы референдумда жаңы Конституция кабыл алынган. Жаңы конституцияга ылайык мамлекет экономиканын негизги тармактарын көзөмөлгө алып, газ ж. б. жаратылыш байлыктары улутташтырылган. Ошондой эле католик дини мамлекттик дин статусунан ажырап, өлкөнүн түпкүлүктүү калкы - индейлердин укуктарын кеңейткен. Испан тилинен тышкары өлкөдөгү индей элдеринин тилдери расмий тил деп жарыяланган. Индей жамааттары өлкөнүн аймактары катары мыйзамдаштырылган. Азыркы учурда Колумбия жана Перу менен катар Боливия дүйнөлүк рынокко негизги кокаин ташуучу болуп эсептелет. БУУнун маалыматы боюнча өлкөдө кокаин плантацияларынын аянты 23 миң гектардан ашык. 2019-жылы шайлоодо Эво Моралес кызматтан кетип, 2020-жылы Боливиядагы жалпы шайлоонун жыйынтыгы менен бийликке Луис Арсе келген.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

БЕГАЛИЕВ Канат

2025-01-08T03:45:20Z

Temirkan:

'''БЕГАЛИЕВ Канат''' (14.02.1984-жылы туулган, Талас облусу, Бакай-Ата району, Өзгөрүш айылы) – спортчу (грек-рим күрөшү), КРдин эмгек сиңирген спорт чебери (2009), Пекин Олимпиялык оюндардын күмүш медалынын ээси (2008). КУУнун экономика факультетин бүтүргөн. Азиянын эки жолку чемпиону (2006, 2007). Өспүрүмдөр арасында Азия чемпиону (Тегеран, 2000), уландардын Азия биринчилигинин эки жолку жеңүүчүсү (Корея, 2001, Тегеран, 2002), Азия чемпионатынын коло медалынын ээси (Нью-Дели, 2003). 2004-жылы Афины олимпиадасынын катышуучусу, студенттер арасында дүйнө чемпионатында коло медалдын (2006), Кытайда өткөн дүйнө чемпионатынын (2006) жана Азия чемпионатынын күмүш медалдарынын (2008) ээси. КРдин көп жолку чемпиону, эл аралык Гран при мелдештеринде көп жолу жеңиштерге жеткен. Машыктыруучулары – О. Шаршекеев, М. Ахметов, Э. Азыкулов. (портрет берилет) .
[[Категория:Жаңы макалалар]]

ЖАЯНБАЕВ

2024-12-05T09:37:15Z

Temirkan:

'''ЖАЯНБАЕВ Камалидин Ишмаматович''' (5. 5. 1957-жылы туулган,) – юрист, юридикалык илимдердин доктору, профессор. Жданов атындагы мамлекеттик университетти, Ломоносов атындагы ММУнун аспирантурасын бүткөн. 1987-97-жылдары КМУУда окутуучу, улук окутуучу, 1997-жылдан доцент, кафедра башчысы, декан, КМЮАда профессордун милдетин аткаруучу. 50дөй илимий эмгектин (анын ичинде 2 монография, 5 окуу куралы) автору.

Эмг.: . Мотивация тяжких насильственных преступлений, 1996; Уголовно-правовые и криминологические проблемы борьбы с тяжкими насильственными преступлениями в Кыргызской Республике, 2009. 
[[Категория:Жаңы макалалар]]

ЖУНУШАЛИЕВ

2024-12-05T09:32:24Z

Temirkan:

'''ЖУНУШАЛИЕВ Кашкар Астаканович''' (8. 4. 1961-жылы туулган, Чүй облусу, Аламүдүн району, Арчалы айылы) – милициянын генерал-майору. СССР ИИМдин Фрунзедеги атайын орто мектебин (1986), КМУУну (1999) бүтүргөн. 1981–84-жылдарда Фрунзе шаардык ички иштер бөлүмүнүн күзөт бөлүмчөсүндө милиционер, суу менен камсыздоочу булактарды кайтаруу боюнча өзүнчө батальондун милиционери, 1986–93-жылдарда Фрунзе шаарынын Октябрь райондук ички иштер бөлүмүндө медициналык соолуктуруучу жайынын инспектору, милициянын участкалык инспектору, улук участкалык инспектор, нөөмөт бөлүмүнүн оперативдүү нөөмөтчүсү, коомдук тартипти сактоонун күзөт бөлүмчөсүндө начальниктин орун басары, начальниги, 1993–98-жылдарда Бишкек шаарынын Биринчи май райондук ички иштер бөлүмүндө коомдук тартипти сактоонун күзөт бөлүмчөсүндө начальниктин орун басары, 1998–2003-жылдарда Бишкек шаардык ички иштер бөлүмүндө коомдук тартипти сактоо бөлүмчөсүнүн начальниги, 2003–07-жылдарда Ысык-Көл облусунун, 2007–08-жылдарда Чүй облусунун, 2008–09-жылдарда Баткен облусунун ички иштер башкармалыктарында начальниктин орун басары, 2009–10-жылдарда КР ИИМде ККББнын начальниги, 2010-жылы КР ИИМде министрдин орун басарынын милдетин аткаруучу, 2010–14-жылдарда министрдин орун басары, 2014-жылдан Бишкек шаардык ички иштер башкармалыгынын начальниги. Медалдар менен сыйланган.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

“КАПИТАЛ”

2024-12-05T07:20:05Z

Temirkan:

'''"КАПИТАЛ"'''—К. Маркстын эң негизги залкар эмгеги. “Капиталды” жазууда ал өзүнөн мурунку улуу экономисттердин эмгектерин окуп чыгып, аларга карата сын-пикирлерин айткан жана ошону менен катар капиталдын өнүгүшүнүн экономикалык закондорун, коомдо үстөмдүк кылып турган мамлекеттин саясатынын принциптерин, жоболорун, капитализмдин рыноктук экономикасынын маани-маңызын жана негиздерин кылдат изилдеп чыгып, каитализмдин кемчиликтерин жана мүчүлүштүктөрүн тапкан, ошондой эле ал системанын принциптерин жана өнүгүү жолдорун негиздеген. К. Маркс “Капиталды” жаратууда 40 жылдан ашык убактысын зарптаган (1843–83). К. Маркстын экономикалык теориясындагы эң эор ачылыш – кошумча нарк жөнүндө теориясы, ал “Капиталдын” тунгуч варианты “Саясий экономикага сын” деген эмгегинде баяндалган. К. Маркс капиталистик эзүүнүн механизмдерин ачып ашкерелеп, анын өндүрүш ыкмасынын ички законуна ылайык нарк законунан чыгуучу, жумушчу табы түзгөн кошумча наркты капиталисттердин эч бир демократияга, адам укутарын сактоо деген принциптерге карабай туруп ээлеп аларын мындан бир кылым мурда эле айтып,көргөзгөн. Ошону менен катар өндүргүч күчтөрдүн өнүгүшү мурдагы коомдук экономикалык формацияларга салыштырганда жогору экендиги жөнүндө тыянак чыгарган. Нарк теориясы менен акча теориясын камтыган “Саясий экономикага сын” деген эмгегинде, ал тарыхты материалисттик көз карашта түшүнүү тууралуу өзүнүн классикалык аныктамасын берген. К. Маркстын 19-кылымдын 50-жылдардагы экономикалык изилдөөсү 1857–60-жылдардагы даярдалган “алты китеп планы” негизинде жүргүзүлөт (“Капитал жөнүндө”, “Жер менчиги”, “Жалданма эмгек”, “Мамлекет”, “Тышкы соода”, ” Дүйнөлүк рынок”). 1866-жылы К. Маркс “Капиталдын” 1-томун басмага даярдоого киришип, ал 1867-жылы жарык көрөт. Бул китебинде мурдагы изилдөөлөрүнүн негизинде капиталисттик өндүрүштү иликтеп, товарды, ошондой эле товарды түзүүчү эмгектин эки жактуулугун талдайт. Мындан тышкары жумушчу табынын экономикалык күрөшүнүн тарыхына байкоо жүргүзүп, анын келип чыгышындагы карама-каршы тенденцияларды ачкан. Эмгек акы категориясынын эки формасын бардык жактан кеңири талдаган. Кийинки жылдары К. Маркс “Капиталдын” 2- жана 3-томдорунун кол жазмаларын карап чыгып бирок аларды басмага даярдоого үлгүрбөй калган. К. Маркс дүйнөдөн кайкандан кийин Ф. Энгельс “Капиталдын” 2- жана 3-томдорун басмага даядап чыгаруу үчүн чоң эмгек жумшаган. 1885-жылы ал 2-томун, 1895-ж. 3-томун жарыкка чыгарган. 1954–61-жылдарда КПСС БКнын Марксизм-ленинизм институту тарабынан даярдалган “Кошумча нарк теориясынын” биринчи нускасы “Капиталдын” 4-тому болуп саналат. Ж. Арзыкулов. 
[[Категория:Жаңы макалалар]]

АБДУКАИМОВ Узакбай

2024-12-05T05:05:22Z

Temirkan:

'''АБДУКАИМОВ''' '''Узакбай''' (1909-жыл, Жалал-Абад облусу, Сузак району, Багыш айылы – 12. 9. 1963-жыл, Бишкек шаары) – жазуучу, котормочу. Ташкент шаарындагы балдар үйүнө (1923) кабыл алынып, кийин Казак-кыргыз агартуу институтунда (1924–1925) окуган. Кыргыз педагогикалык техникумун бүткөн (1929). Москва шаарындагы СССР элдеринин Борбордук басмасынын кыргыз бөлүмүндө редактор (1930–1931), тил, адабият жанa тарых институтунун илимий кызматкери (1933–1937), Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу (1942–1945), Кыргыз мамлекеттик басмасында редактор (1946), Кыргызстан жазуучулар союзунда адабий консультант (1947–1949) болуп иштеген. 1927-жылы «Жаңы маданият жолунда» журналында «Таң» аттуу алгачкы новелласы жарык көргөн. 1933-жылы 3-класс, 7-класс үчүн адабият боюнча хрестоматия түзгөн. «Студент менен студенткага» поэмасын (1934), «Кыздын таалайы» (1939–1940) повестин жазган. Абдукаимов Узакбай – чебер котормочу катары кыргыз көркөм[[File:АБДУКАИМОВ29.png | thumb|none]]
котормосуна негиз салгандардын бири. А. С. Пушкиндин «Борис Годунов», «Полтава» поэмаларын жaна жомокторун, лирикалык ырларын, Н. В. Гоголдун «Текшерүүчү», Л. Леоновдун «Чабуул», Н. А. Островскийдин «Күнөөсүз күнөөлүүлөр», Мольердин «Жорж Данден, же акмак болгон күйөө» пьесаларын, М. Горькийдин «Көрүнгөндүн колунда» повестин, К. Чуковскийдин «Бибигон» жомогун, А. А. Фадеевдин «Жаш гвардия» романын которгон. «Айдар жана Айша» операсынын либреттосун (1948), «Ашык жар», «Эмгек маршы», «Пионерлер ыры» сыяктуу элге кеңири тараган ырларды жазган. 1950-жылдын аягы 1960-жылдын башында У. Абдукаимовдун чыгармачылык өнөрүндө кескин бурулуш жасалган. «Майдан» романынын жарыкка чыгышы (1-китеп, 1961), көп жылдык көркөм котормочулук тажрыйбасы, дүйнөлүк классикадан алган сабактары, ички даярдыгына кошумча сырткы шарттардын түзүлө калышы (И. Сталиндин сындалышы), чыныгы согуш майданын кан кечип жүрүп, өз көзү менен көрүшү – табиятынан таланттуу калемгерге Европа тибиндеги анык реалисттик кесипкөй романдын жаңы үлгүсүн жаратууга өбөлгө түздү. «Майдан» романы орус тилине которулган (1972). Ал бир нече адабий макала менен очерктерди жазган. «Кызыл Жылдыз» ордени жанa медалдар менен сыйланган. Чыг.: Майдан. Ф., 1966; Битва (перевод с кыргызского ''В. Рослякова,'' с предисловием ''Ч. Айтматова).'' М., 1972. Ад.: Кыргыз адабиятынын тарыхы. Б., 2003.
[[Категория:1-Том]]

АБЫЛОВ Күмөндөр Мукулович

2024-11-15T03:14:36Z

Temirkan:

'''АБЫЛОВ''' '''Күмөндөр Мукулович''' (30. 8. 1958-жыл, Нарын облусу, Нарын району, Учкун айылы) – театр жана кино артисти, куудул, обончу, акын. Кыргыз Республикасынын эл артисти (2017), Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти (1993).
[[Файл:Абылов Күмөндөр.jpg|left|thumb]]
Ал Токмок шаарындагы маданият окуу жайынын үйлөмө аспаптар бөлүмүн, Ташкент шаарындагы А. Н. Островский атындагы театр институтунун театр жана кино актёру бөлүмүн бүтүргөн (1989). Эмгек жолун Тянь-Шань райондук маданият үйүнөн баштаган (1978–1979), Нарын облустук М. Рыскулов атындагы музыкалык драма театрынын аккордеонисти жана артисти болуп эмгектенген (1979–1990), кийин «Күмөндөрдүн күлкүсү» деген куудулдук жана концерттик топ түзүп, аны элге тартуулаган. 2000-жылдан баштап Т. Абдумомунов атындагы Кыргыз улуттук академиялык драма театрында актёр катары эмгектенүүдө. 1982-жылы Т. Абдумомуновдун "Борбаш" комедиясы боюнча коюлган "Борбаштын досу Камгакпай" спекталинде уй фермери Мамырдын ролун аткарып, театр чөйрөсүндө артист гана эмес, куудул катары да тааныла баштаган. В. Шекспирдин «Король Лир» спектаклинде Освальддын, М. Байжиевдин «Антоний менен Клеопатра» спектаклинде дарыгердин, А. Шницлердин «Сүйүү айлантмасы» - министрдин, Ж. Садыковдун «Ормон хан» - Тынаалы тыңчынын, С. Ахмаддын «Күйөө бала» - күйөө жолдош Жоробайдын, ошондой эле киноактёр катары да «Ак илбирстин тукуму» тасмасында Эр сайышка түшкөн жигиттин, «Жаралуу үчүн курман болуудагы» Бекнияздын жигитинин, «Кербез» тасмасындагы Арзыматтын, «Айыл Өкмөтү», «Юридикалык консультация» тасмаларындагы Айыл Өкмөт башчысынын, «Белгисиз маршруттагы» милиционердин жана башка ушул сыяктуу образдарды жараткан. Мындан сырткары К. Абылов 40тан ашык интермедия-монологдорду жазган, төрт спектаклдин музыкалык жасалгасынын автору. Ошол эле учурда акын катары «Сапарлашыма», «Энекеме», «Алтын апакеме», «Туулган жерим», «Атакем», «Балажаным», «Жайлоо таңы» жана башка 50гө жакын ырлардын, обондордун автору.

М. Молдалиева.
[[Категория:1-Том]]

АБДУМОМУНОВ Токтоболот

2024-11-15T03:12:05Z

Temirkan:

'''АБДУМОМУНОВ''' '''Токтоболот''' (15. 8. 1922-жыл, Чүй облусу, Кемин району, Жаңы-Алыш айылы – 26. 12. 1989-жыл, Бишкек шаары) – улуттук драматургиянын негиз салуучуларынын бири, классик драматург. Кыргыз ССРинин эл жазуучусу (1966), Кыргыз ССРинин искусствого эмгек сиңирген ишмери (1972), Кыргыз ССРинин Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгынын алгачкы лауреаты (1967).

1938-жылы Фрунзе шаарындагы медициналык техникумун бүткөн. Эмгек жолун Алай районундагы Гүлчө айылында фельдшердик кызмат менен баштап, кийин журналисттик кесипке өткөн. 1941–1959-жылдары аралыгында Кыргыз республикалык радиокомитетинде редактор, Ош облусунун «Ленин жолу» гезитинде котормочу, «Советтик Кыргызстан» журналында бөлүм башчы болуп иштеген. 1959-жылы Кыргызстан жазуучулар союзунун биринчи катчысы, 1974-жылы Кыргыз Республикасынын театр коомунун төрагасы болуп шайланган. Кыргыз драматургиясынын өсүп-өнүгүшү, бүгүнкү күндөгү жетишкен деңгээли Т. Абдумомуновдун аты менен ажырагыс байланышта. Ал көбүнчө моралдык-этикалык темаларга кайрылып, аларды драматургиянын «стилинде» баяндаган. Психологиялык жактан ишенимдүү, жекече мүнөзгө ээ, типтештирилген каармандар тобун жараткан. 1944-жылы анын «Борбаш» аттуу комедиясы Кыргыз мамлекеттик драма театрында коюлган. 1947-жылы нефть изилдөөчүлөрдүн татаал турмушуна арналган «Кумдуу чөл» пьесасын, кийин «Замандаштар» (1948), «Курман» (1950) жана башка пьесаларын жазган. «Тар капчыгай», «Атабектин кызы», «Ашырбай» пьесалары автордун дүйнөлүк драматургия өнөрүнүн жетишкендиктерин өздөштүргөнүн айкындап турат. «Абийир кечирбейт» (1962) Москва жана бир катар башка шаарларда көрсөтүлүп, 1977-жылы анын 400 жолу коюлушу салтанаттуу майрамдалган. «Каркыралар кайтканда» (1965), «Сүйүү жана үмүт», «Бюро жүрүп жатат» (1969), «Жыгылган оогонго күлөт» (1968), «Жарыктык карыларым» (1980) жана башка пьесаларында моралдык актуалдуу маселелер көтөрүлгөн. «Жүкөш» (1940, 1959, 1974), «Сүйүү жана үмүт» (1966), «Тандалган чыгармалар» (1973), «Ашырбай», «Пьесалар» (1982) аттуу китептери жарыкка чыккан. Т. Абдумомунов комедия жанрынын да чебери. Анын калеминен «Эч кимге айтпа», «Маашырбек үйлөнөт», «Алдар көсөө» жана башка комедиялар жаралган. «Атабектин кызы» [[File:АБДУМОМУНОВ34.png | thumb|alt=Сүрөт|left]]
драмасында инсандын моралдык-этикалык жактан жетилиши, адеп-ахлагынын жеке калыптанышы сүрөттөлгөн. «Атабектин кызынын» жарыкка келиши кыргыз драматургиясында тарыхый көркөм өнүгүүнүн бийиктөөсүнүн мыйзам ченемдүүлүгүн мүнөздөгөн. Драматургдун «Таалай гүлдестеси» пьесасы (1970) Вьетнам элинин баатырдык күрөшүн чагылдырган. Кыргыз адабиятынын маселелерине байланышкан бир катар публицистикалык жана сын макалалардын автору. Ал СССР Жогорку Советинин жана Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты болгон. Үч жолу Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган. Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрына жана Бишкек шаарынын бир көчөсүнө анын ысымы берилген. Ад.: ''Артыкбаев'' К. XX кылымдагы кыргыз адабиятынын тарыхы. Б., 2004; ''Садыков'' А. Токтоболот Абдумомунов (чыгармачылык өнөркана сыры). Б., 2002; ''А.Садыков'' 
[[Категория:1-Том]]

БАЕТОВ кыштагы

2024-03-29T10:04:52Z

Temirkan:

'''БАЕТОВ ('''1930‒1981-жылдарда Д ө р б ө л ж ү н) ‒ Нарын облусундагы кыштак. Ак-Талаа районунун жана Баетов айыл аймагынын борбору. Терек-Суу суусунун сол өйүзүндө, деӊиз деӊгээлинен 2020 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Облустун борбору Нарын шаарынан 120 ''км'' батыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 310 ''км.'' 1928-жылы орун алган. Калкы 9 666 (2022). Кыштакта темир-бетон буюмдар, сүт, нан заводдору иштейт. Эки орто мектеп, кесиптик-техникалык окуу жайы, китепкана, АТС, дарыкана, үй-бүлөлүк дарыгерлер тобу, борборлоштурулган оорукана, 2 мончо, клуб, кинотеатр, маданият үйү, көптөгөн соода уюмдары бар. Кыштакта КРдин эл артисти К. Эралиева туулган. Кыштак Кыргыз Республикасынын эл артисти Муса ''Баетовдун'' ысмынан аталган.

БАГРАТИОН Петр Иванович

2024-03-29T09:20:27Z

Temirkan:

'''БАГРАТИОН''' '''Пётр Иванович''' (1765‒1812) ‒ князь, орус генералы (1809), француз-орус согушунун (1812) баатыры. Кизляр шаарында грузиндин эзелки княздар уруусунан чыккан полковниктин үй-бүлөсүндө туулган. 1782-жылдан аскер кызматында. Орус-түрк (1787‒91) жана Польша согушуна (1793‒94) катышкан. А. В. Суворовдун 1799-жылдагы Италия, Швейцария жортуулунда генерал-майор чининде алдынкы отрядга командалык кылып, Франция менен согушта (1805‒07) орус армиясынын арьергардын башкарган, орус-швед согушуна (1808‒09) катышып, Аланд аралдарын ээлеген. Орус-түрк согушунда (1806‒12) армияларга командалык кылган. 2-Батыш армиясына, Бородино салгылашында орус аскерлеринин сол тарабына командачылык кылып, туруктуулуктун жана эр жүрөктүүлүктүн үлгүсүн көрсөткөн. Ошол согушта курман болуп, сөөгү Сима кыштагына коюлган. 1839-жылы ал жерден Бородино талаасына алып келип көмүлгөн.

БАГЛАНОВА Роза

2024-03-29T09:18:10Z

Temirkan:

'''БАГЛАНОВА''' '''Роза''' (1. 1. 1922-жыл, Кызыл-Ордо облусу, Казалы шаары ‒ 8. 2. 2011-жыл, Алма-Ата шаары) ‒ опера (сопрано) жана эстрада ырчысы, Казак ССР эл артисти (1955), СССР эл артисти (1967). 1939‒1941-жылдары Кызыл-Ордо педагогикалык институтунда окуган. Өнөр жолун Ташкент филармониясынын ыр-бий ансамблинде ырчы болуп баштаган. Ошол ансамбль менен Улуу Ата Мекендик согуш жылдары фронттогу жоокерлерди эрдикке шыктандырган ырларын тартуулап, 1945-жылы 9-майда Берлиндеги жеӊиш концертине катышкан. 1947‒49-жылджарда Казак опера жана балет театрынын, 1949‒60-жылдарда Казак филармониясынын,1960-жылдан Казак концерттин ырчысы. Р. Багланова казактын элдик жана композиторлордун ырларын, чет элдик (венгр, өзбек, кыргыз, тажик, украин, грузин, азербайжан, корей, кытай, орус, индия, моӊгол ж. б.) ырларды, эстрадалык чыгармаларды чебер аткарган. Ал 1946-жылы Москвада өткөн Бүткүл союздук эстрада ырчыларынын 2-конкурсунун, 1949-жылы Бухарестте өткөн Бүткүл дүйнөлүк жаштар менен студенттердин фестивалынын лауреаты. Чет өлкөлөрдө (Польша, Германия, Бельгия, Венгрия, Австрия, Чехословакия ж. б.) гастролдо болгон. Композиторлор Э. Есбаев, Б. Байкадамов, Ш. Калдаяков, Б. Жамакаевдин ырларынын аткаруучусу. Ленин, Эмгек Кызыл Туу, Эл Достугу ордендери ж-а бир нече медалдар менен сыйланган.
[[File:БАГЛАНОВА105.png | thumb|none]]

БИКБУЛАТОВА Аниса Рифовна

2024-03-28T03:32:09Z

Temirkan:

'''БИКБУЛАТОВА''' '''Аниса Рифовна''' (9. 5. 1969-жылы туулган, азыркы Чүй облусу, Ысык-Ата району, Кант ш.) – тарыхчы, тарых илимдеринин доктору. 1991-жылы Ж. Баласагын атындагы КУУнун тарых факультетин бүтүргөн. 1993–2000-жылдары КР Өкмөтүнө караштуу "Манас-1000" мамлекеттик дирекциясынын илимий иштер боюнча бөлүм башчысы, 2000–2007-жылдары КР УИАсынын Тарых жана маданий мурас институтунда илимий кызматкер, 2007–2016-жылдары Ж. Баласагын атындагы КМУнун тарых жана чөлкөм таануу факультетинде археология жана этнология кафедрасынын башчысы, 2016-жылдан профессору. 50дөн ашуун илимий макалалардын, анын ичинде 2 монографиянын автору. «Манас-1000» медалы менен сыйланган.

БЕЛОЦКИЙ Морис Львович

2024-03-28T03:30:58Z

Temirkan:

'''БЕЛОЦКИЙ''' '''(ЧЁРНЫЙ)''' '''Морис Львович''' [1895, Липовец, Киев губерниясы (азыркы Винница обл.) – 1944, Вышний Волочёк, Калинин облусу, РСФСР] – советтик- партиялык ишмер. ВКП (б) Кыргыз обкомунун биринчи секретары (1933–37). 1921–23-жылдары М. В. Фрунзе атындагы Аскер Академиясын бүткөн. 1932-жылы ВКП (б) БКнын алдындагы марксизм-ленинизм курсунда окуган. 1916–17-жылдары анархисттерге кошулган. 1918-жылдан РКП (б) нын мүчөсү. Ошол эле жылдан Литвада ревкомдун төрагасы, 1919–20-жылдары Украинада партиянын уезддик комитетинин секретары, 1920-жылдан Жумушчу-Дыйкан Кызыл Армиясында, 1-Атчандар армиясынын саясий бөлүмүнүн башчысынын орун басары, андан кийин 11-Атчандар дивизиясынын аскер комиссары. Ал генерал Врангель менен болгон салгылашта, советтик-поляк согушунда, 1921-жылы мартта Кронштадт козголоңунда өзүнүн талантын көрсөткөн. Ал үчүн эки жолу Кызыл Туу ордени менен сыйланган (30-июль 1921-жыл жана 23-март 1921-жыл). 1923-жылы Кызыл Армиянын Аскердик академиясында окутуучу, ошол эле учурда академиянын аскер комиссарынын жардамчысы. 1924-жылдын июнь айынан Бухара Элдик Советтик Республикасынын Термез шаарындагы СССРдин Башкы консулу, 1925-жылдан ВКП (б) нын Скопинский райкомунун биринчи секретары, ВКП (б) Түндүк Кавказ обкомунун инструктору, 1929–30-жылдары ВКП (б) Донецк облусунун парткомунун жооптуу секретары, 1930–32-жылдары ВКП (б) Түндүк Осетин обкомунун жооптуу секретары, 1932-жылы СССР Осоавиахимдин төрагасынын биринчи орун басары, 1933-жылдын сентябрынан 1937-жылдын 23-мартына чейин ВКП (б) нын Кыргыз обкомунун биринчи секретары болуп иштеген. 1937-жылы 9-июлда ВКП (б) нын катарынан чыгарылып, эл душманы катары айыпталып, камакка алынган. СССР БАКнын 1937-жылдын 27-ноябрдагы токтому менен бардык сыйлыктарынан ажыратылган.1944-жылы Калинин (азыркы Тверь) облусунун Вышний Волочёк шаарынын түрмөсүндө көз жумган. ВКП (б) нын X, XV, XVII съезддеринин делегаты. 7-чакырылыштагы СССР БАКтын мүчөсү. 1955-жылдын 28-сентябрдагы СССР Жогорку сотунун Аскер коллегиясынын аныктамасы менен акталып, СССР Жогорку Советинин Президиуму тарабынан бардык сыйлыктары кайтарылган (26. 4. 1967).

БАЙЛАНЫ-КАТЫШ

2024-03-28T02:28:46Z

Temirkan: Temirkan moved page БАЙЛАНЫ-КАТЫШ to БАЙЛАНЫШ-КАТЫШ

#REDIRECT [[БАЙЛАНЫШ-КАТЫШ]]

БАЙЛАНЫШ-КАТЫШ

2024-03-28T02:28:41Z

Temirkan: Temirkan moved page БАЙЛАНЫ-КАТЫШ to БАЙЛАНЫШ-КАТЫШ

'''БАЙЛАНЫШ-КАТЫШ''' (Communication-Коммуникации)-кээде маалыматтарды жиберүү деп аталып, стандарттуу телефон линияларын же радио байланыш каналдарын пайдаланып, берилиштер жана маалыматтар менен компьютерлер ортосунда алмашуу. [[File:БАЙЛАНЫШКАТЫШ.jpg | thumb | none]]

БАЙЛАНЫШ-КАТЫШ

2024-03-28T02:28:21Z

Temirkan:

БАЗАРБАЕВА Айша

2024-03-28T02:25:12Z

Temirkan:

'''БАЗАРБАЕВА''' '''Айша''' (1950-жылы туулган, Кемин району, Тегирменти айылы) – комузчу, темир ооз комузчу, Кыргыз Республикасынын эл артисти (2023), Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти(1994).
[[Файл:Базарбаева.jpg|left|thumb]]
[[Файл:Бульварым.jpg|thumb]]
Токтогул Сатылганов атындагы Кыргыз улуттук филармониясынын Карамолдо Орозов атындагы академиялык эл аспаптар оркестринин артисти Айша Базарбаева алтымышынчы жылдардын этегинде «Бульварым» аттуу ырды аткарып, кыргыз элине таанымал болгон.

· 1968-жылы Кыргыз мамлекеттик М. Күрөңкеев атындагы музыкалык-хореографиялык окуу жайынын эл аспаптар бөлүмүн бүтүргөн.

· 1966-жылы Кыргыз мамлекеттик филармониясынын К. Орозов атындагы академиялык эл аспаптар оркестринде комуз черткен.
[[Файл:Ооз комуз.jpg|alt=с|thumb|120x120px]]
· Кезинде темир комузчулар ансамблин жетектеген, обончулардын, кыргыз, орус композиторлорунун ырларын аткарган.

· Ч. Кожомжаров уюштурган алгачкы кыргыз эстрада ансамблинде ырдаган.

Белгилүү обончу С. Жумалиевдин «Дзержинский гүлбагым», В. Шаинскийдин «Мени менен бирге бол» жана башка лирикалык ырларды аткарган.

· К. Орозов атындагы академиялык эл аспапгар оркестри менен Көз карандысыз Мамлекеттердин Шериктештиги өлкөлөрүндө, Монголияда, Швейцарияда, Мозамбикте, Лаосто, Эфиопияда, Францияда, Исландияда, Пакистанда, Кореяда гастролдо болгон.

· 1970-ж.ылы «Эмгектеги артыкчылыгы үчүн» медалы, 1987-жылы Кыргыз ССР Жогорку Кеңешинин Ардак грамотасы менен сыйланган.

БАА

2024-03-28T02:09:40Z

Temirkan:

'''БАА --''' ''товар наркынын'' акчалай туюнтмасы. Товар баасынын өлчөмү төмөнкүчө белгиленет: 1) товардын өздүк наркы; 2) акча материалынын (алтын) наркы; 3) суроо-талап менен ''сунуштун'' өз ара катышы; алтындын баасы канчалык жогору болсо, товарлардын баасы ошончолук төмөн болот. Талап сунуштан көп болсо, Баа өлчөмү нарктан жогору болот, ал эми сунуш көбөйсө Баа нарктан төмөндөйт. Талап менен сунуш барабар болгон учурда теӊ салмактуу баа коюлат. Баа базасында аймактар, ''тармактар'' жана ''ишканалар'' ортосунда товар алмашуу жүрөт. Баа өлчөмү экономикалык мыйзамдардын, биринчи кезекте нарк мыйзамынын таасири астында аныкталат. Баа макроэкономикалык пропорцияларды, ''өндүрүштүн натыйжалуулугун,'' продукциянын өндүрүүчүлөрү менен кардарларынын экономикалык кызыкчылыгынын баланстуулугун контролдоодо, пландоодо жана талдоодо пайдаланылат. Баа ''калктын жашоо деӊгээлинин'' абалын жана динамикасын мүнөздөөчү маанилүү ''көрсөткүчтөрдүн'' бири болуп саналат.

Авар хандыгы

2024-03-28T02:04:26Z

Temirkan:

'''АВАР ХАНДЫГЫ''' (нуцалдыгы) – Дагестандык борбордук бөлүгүндө жайгашкан феодалдык ээлик (XII–XIX к.). Борбору Хунзах шаары болгон. Мурунку (VI–XII) Сарир хандыгынын ордун ээлеп, түндүк жана түндүк-батышынан алан жана хазар уруулары, түштүгүндө Койсуу суусу менен чектелген. XVIII к. күч-кубаттуу хандыкка айланып, Кубан, Дербент хандыктары жана грузин падышасы салык төлөп турган. Умма хандын (1774–1802) тушунда ээликтери дагы кеңейип, 1803-жылы Россия империясынын карамагына өткөн. 1864-жылы Авар хандыгы биротоло жоюлуп, Дагестан облусуна караштуу Авар округу түзүлгөн.

Абдылда-хан

2024-03-28T02:03:30Z

Temirkan:

'''АБДЫЛДА (АБДАЛЛАХ)-ХАН''' (туулган жылы белгисиз – 30. 10. 1675-ж. өлгөн) – Моголстандын ханы (1638–1668), ''Абд ар-Рахим-хандын'' (1560–1635) уулу, ''Султан Саид Баба-хандын'' (1628/29–1680) бир тууганы. Чагатай тукумунан. Атасынын ордуна отурар менен Аксуну (1635), Кашкар жана Котонду (1636) алып, Бадахшан менен Болорду караткандан кийин (1641-1642) анын ээлигинин батышы азыркы Нуристан, Фергана – чыгышы азыркы Кытай Эл Республикасындагы Сучжоуго чейин жеткен. 1668-жылы уулу Жолборс менен хандык талашып, Индияга кетүүгө аргасыз болуп, ошол жакта көз жумган.

Ад.: ''Шах Махмуд Чурас, О. А. Акимушкин.'' Хроника. СПб., 2010.

Абд ар-Рашид-хан II

2024-03-28T02:02:02Z

Temirkan:

'''Абд ар-Рашид-хан II''' (туулган жылы белгисиз – 1694-ж. өлгөн) – ''Моголстан'' (Жаркент) ханы (1680–1682), Султан Саид Баба (1628–1680) хандын уулу, Абд ар-Рахим (1560–1635) хандын небереси. Өмүрүнүн аяк ченинде Чыгыш Түркстандагы Комул жана Чалышты (Карашар) бийлеген. 1680-жылы жунгар ханы (1671–1697) Галдан-Бошоктунун жардамы менен менен ''актоолук'' кожолор Жаркент менен Кашкарды алып, такка Абд ар-Рашидди отургузушат. 1682-жылы Галдан-Бошокту Жаркентти кайрадан каратып, бийликти ''Аппак-кожого'' (1626–1693/94) берген.

АШЫРКУЛОВ

2024-03-26T11:14:08Z

Temirkan:

'''АШЫРКУЛОВ Мисир''' (8. 1. 1946-жылы туулган, Чүй облусу, Жайыл району, Эркин-Сай айылы) ‒ генерал-лейтенант (2002). 1969-жылы Ленинграддагы (Санкт-Петербург) так механика жана оптика институ тун бүткөн. 1963‒64-жылдары Ленинград заводунун слесары, 1969‒72-жылдары КМУнун лаборанты, электроника боюнча инженери, начальниги, 1972‒76-жылдары Ленинграддагы С. М. Киров атындагы текстиль жана жеӊил өнөр жай институтунун аспирантурасын бүтүп, республикалык эсептөө борборунун бөлүм башчысы, 1976‒78-жылдары ФПИнин окутуучусу, 1978‒86-жылдары республикалык ЖОЖ аралык эсептөө борборунун бөлүм башчысы, директордун орун басары,
[[File:АШЫРКУЛОВ82.png | thumb|none]]
1986‒88-жылдары ФПИнин кафедра башчысы, 1988‒92-жылдары республикалык ЖОЖ аралык эсептөө борборунун директорунун орун басары, 1992‒97-жылдары Бишкек эл аралык менеджмент жана бизнес мектебинин ректору, президент-ректору, 1996‒2004-жылдары КРдин Улуттук коопсуздук министринин 1-орун басары, министри, КРдин Президентинин Администрациясынын жетекчисинин милдетин аткаруучу, КРдин Коопсуздук кеӊешинин катчысы болуп иштеген.

АШУБАЕВА Зина Жекшеновна

2024-03-26T11:12:07Z

Temirkan:

'''АШУБАЕВА''' '''Зина Жекшеновна''' (1935-жылы туулган, Чүй облусу, Сокулук району, Кызыл-Туу айылы) ‒ химия илимдеринин доктору (1982), профессор (1989). Москва текстиль институтун бүтүргөн (1958). Кыргыз ССР ИАнын химия институтунда илимий кызматкер, лаборатория башчы, 1994-жылдан КР УИАнын химия жана химиялык технология институтунда башкы илимий кызматкер. 150 илимий эмгектин, анын ичинде 8 монографиянын, 30дай автордук күбөлүктүн автору. Алар негизинен пектин заттарынын химиясы жана технологиясына арналган. Ойлоп табуучулардын эл аралык уюмунун (Женева) алтын медалы менен сыйланган (2004).

Эмг.: Химические реакции пектиновых веществ . Ф., 1984; Применение петиновых веществ в медицине (в соавторстве). Б., 1989; Металлокомплексные производные пектинов и их применение (в соавторстве). Б., 1991.

АШУБАЕВ Жекшен

2024-03-26T11:10:53Z

Temirkan:

'''АШУБАЕ́В''' '''Жекшен''' (1912-жыл, Ысык-Көл облусу, Ак-Суу району, Маман айылы ‒ 1943-жыл, Ростов-на-Дону шаары) ‒ жазуучу, акын жана драматург. 1925‒1931-жылдары Түптөгү айыл чарба техникумунда окуган. «Кочкор», «Оргочор» совхоздорунун саясий бөлүмүндө (1931‒1936), Каракол райком комсомолунун секретары, Кыргызстан ЛКСМ обком комсомолунун секретары (1936‒1937), Кыргызстан жазуучулар союзунун жана «Советтик адабият жана искусство» журналынын аппаратында, Чүй райондук эл агартуу бөлүмүндө (1937‒1941) иштеген. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгон. Ал адабият майданына 1939-жылы келген. Балдарга арналган «Кайырдуу достор» поэмасы (1940), кыргыз интеллигенциясынын турмушун чагылдырган «Тереӊ кечүү» повести (1941), «Мөмөлөрүм» (1940) пьесасы жана башка чыгармалары бар. «Достук» аӊгемеси, «Коштошуу» драмасы согуш темасына арналган. Аты туулуп-өскөн айылындагы орто мектепке берилген.

АШМАРИН Николай Иванович

2024-03-26T11:09:00Z

Temirkan:

'''АШМАРИН''' '''Николай Иванович''' [22.9 (4. 10). 1870, Ядрин шаары, Казань губерниясы (азыркы Чувашия) ‒ 26. 8. 1933, Казань шаары] ‒ тилчи, түрколог. СССР ИАнын корреспондент-мүчөсү (1929). Москвадагы Лазарев институтун бүтүргөн (1896). Ошол эле жылдан Казань университетинде окутуучу, кийин Казань, Симбирск, Баку (Азербайжан университети) жогорку окуу жайларынын профессору болгон (1919‒31). Н. Ашмарин чуваш тилинин лексикасы, диалектилери жана говору, этнографиясы жана тарыхы жөнүндөгү баалуу маалыматтарга бай «Чуваш тилинин сөздүгү» аттуу 17 томдук эмгеги менен атагы чыккан. Түркологияга, чуваш тилине байланыштуу 30га жакын эмгек, анын ичинде «Чуваш тилин изилдөө үчүн материалдар» (1897‒99), «Чуваш тилинин синтаксисин изилдөө маселелери» (1-бөлүк, 1903; 2-бөлүк, 1923) ж. б. жазган. Ад.: Н. И. Ашмарин ‒ основоположник чувашского языкознания. Чебоксары, 1971; ''Федотов М. Р''. Н. И. Ашмарин: Краткий очерк жизни и деятельности. Чебоксары, 1995.

АШИРБАЕВА Айжаркын Жоробековна

2024-03-26T11:07:59Z

Temirkan:

'''АШИРБАЕВА''' '''Айжаркын Жоробековна''' (1967-жылы туулган, Ош облусу, Өзгөн району, Кызыл-Тоо айылы) – физика-математика илимдеринин доктору (2014). КМУну бүтүргөн (1990). Эмгек жолун КР ИАнын Математика институтунда илимий кызматкер болуп иштеп баштаган. Ошол эле жерде улук илимий кызматкер, ОшТУда окутуучу, доцент, кафедра башчысы; ОшМУда улук окутуучу, доцент'''''.'''''

''Эмг.'': Исследование решений нелинейных интегро-дифференциальных уравнений высшего порядка типа Уизема// Исследования по интегро-дифференциальным уравнениям. Б.,Илим. 1999.-Вып. 28.–С.159-165.

АШИРБАЕВ Токтосун

2024-03-26T11:06:55Z

Temirkan:

'''АШИРБАЕВ''' '''Токтосун''' (15. 1. 1948, Ош облусу, Өзгөн району, Ана-Кызыл айылы ‒ 3. 4. 2006, Бишкек шаары) ‒ тилчи, филология илимдеринин доктору (2001), профессор (2005). КРдин мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (2004). Ош мамлекеттик педагогикалык институтунун (азыркы Ош мамлекеттик университетинин) филология факультетин бүтүргөн (1974). Кийин анда улук окутуучу, доцент, декан (1979‒2001), 2001-жылдан кафедра башчысы болгон. 100дөн ашуун илимий эмгектери, анын ичинде орто мектептер жана ЖОЖдор үчүн окуу китептери, окуу куралдары жарык көргөн. Анын эмгектеринде тил илимине, кыргыз тилинин стилистикасына тиешелүү маселелер иликтөөгө алынган. Эмг.: Тилдик бирдиктердин стилистикалык табияты. Б., 2000; Кыргыз тилинин стилистикасы: Стилистиканын жалпы маселелери, 1-китеп. Б., 2000; Кыргыз тилинин стилистикасы: Фонетикалык, сөз жасоо жана лексикалык стилистика, 2-китеп. Б., 2000; Кыргыз тилинин стилистикасы: Морфологиялык жана синтаксистик стилистика, 3-китеп. Б., 2001; Кыргыз тилинин стилистикасы: Функционалдык стилдер, 4-китеп. Б., 2004. ''М. Молдалиева.''

АШИМОВ Камиль Сатарович

2024-03-26T11:04:04Z

Temirkan:

'''АШИМОВ Камиль Сатарович''' (1958-жылы туулган, Жалал-Абад облусу, Базар-Коргон району, Кызыл-Ай айылы) – биология илимдеринин доктору (2007), профессор (2012). Москва токой техникалык институтун бүтүргөн (1981). Эмгек жолун Жалал-Абад облусундагы Кызыл-Үңкүр токой чарбасында инженер болуп иштеп баштаган. Кыргыз ССР ИАнын Түштүк-Кыргызстан токой-мөмө тажрыйба станциясында улук инженер; кенже илимий кызматкер, аспирант, кенже илимий кызматкер, улук илимий кызматкер, директор; КР УИАнын ТБнүн биосфера институтунда директор, улук илимий кызматкер; КРдин Токой мамлекеттик агенттигинин башкармалыгынын начальниги, КИРЛЕС долбоорунун координатору; К.И. Скрябин атындагы КУАУда кафедра башчы, профессор КР Өкмөтүндө башкармалыктын начальниги; ЖАМУда профессор. Анын 97 илимий эмгектери, анын ичинде 5 монографиясы жарык көргөн.

Эмг.: Дендрофильные насекомые орехово-плодовых лесов Юго-Западного Тянь-Шаня, – Б., 2005. –254 с.

АШИМОВ

2024-03-26T11:00:24Z

Temirkan:

'''АШИМОВ''' '''Исабек''' (1953-жылы туулган, Баткен облусу, Лейлек району, Кара-Даван кыштагы) ‒ хирург, медицина илимдеринин доктору (1995) жана философия илимдеринин доктору (2000), профессор (1997), КР УИАнын корреспондент мүчөсү (2006), академиги (2021). КММИни (1976), ошол жерде ординатураны (1982) бүтүргөн. Лейлек райондук оорукананын бөлүм башчысы, КММИнин ассистенти, доценти. 1998-жылдан УХБунун лаборатория башчысы, Кыргыз Республикасынын УИАда аттестация бөлүмүнүн башчысы, ошол эле жерде улук илимий секретарь, КМКД жана КЖИде врачтарлдын билимин жогорулатуу факультетинин хирургия кафедрасында профессор. Клиникалык жана эксперименттик хирургия, патфизиология, философия боюнча адис. КРдин эмгек сиӊирген врачы (1995). 324төн ашык илимий эмгектери, анын ичинде 38 монографиясы, 33 ойлоп табуусу бар.

АШЕРАЛИЕВ Мухтар Есенжанович

2024-03-26T10:55:30Z

Temirkan:

'''АШЕРАЛИЕВ''' '''Мухтар Есенжанович''' (1957-жылы туулган, Фрунзе шаары) – медицина илимдеринин доктору (2011). КММИни бүтүргөн (1980). Эмгек жолун КР Саламат сактоо министрлигинин Энени жана баланы коргоо улуттук борборунда клиникалык ординатор болуп иштеп баштаган. Ошол эле жерде кенже илимий кызматкер, илимий кызматкер, улук илимий кызматкер, аллергология бөлүмүнүн башчысы. Анын 82 илимий эмгеги, анын ичинен 3 монография, 2 окуу китептери, ойлоп табуунун 2 патенти жарык көргөн.

Эмг.: Пути повышения эффективности терапии и качества жизни детей, больных бронхиальной астмой.– Б., 2009.–190с.

АХУНДОВ Мирза Фатали

2024-03-26T10:51:09Z

Temirkan:

'''АХУНДОВ''' '''Мирза Фатали''' [30. 6 (12.7). 1812-жыл, Шеки, азыркы Нуха шаары ‒ 26. 2(10.3), 1878-жыл, Тифлис шаары] ‒ азербайжан адабиятынын классиги, агартуучу, философ-материалист. Нухада орус-азербайжан окуу жайын бүткөн. Араб, фарс жана орус тилдерин билген. М. Ахундовдун адабий ишмердиги 19-кылымдын 30-жылдары башталган. Сын макалаларында адабияттагы реалисттик багытты жактаган. «Пушкиндин өлүмүнө» аттуу кошок поэмасы 1837-жылы орус тилине которулуп, жарык көргөн. Анын
[[File:АХУНДОВ73.png | thumb|none]]
«Молдо Ибрагим Халил, алхимик» (1850), «Мусье Жордан, ботаник» (1851), «Ажы Кара» (1852) комедияларында, «Алданган жылдыздар» (1857) повестинде азербайжан элинин 19-кылымдын 1-жарымындагы турмушу реалдуу көрсөтүлгөн, коомго жат көрүнүштөр ашкереленген. М. Ахундов «Алданган жылдыздар» (1857) аттуу сатиралык повести менен азербайжан адабиятында проза жанрын баштаган. «Инди принци Кемал-уд-Довленин Персия принци Жалал-уд-Довлеге жазган үч каты…» деген философиялык трактатында, «Философ Юмга жооп» деген макаласында жана башка эмгектеринде материалисттик идеяны өнүктүрүү менен илимди жана философияны динден бөлүп, жаратылышты үйрөнүүгө чакырган. Анын аӊдап билүү теориясы боюнча материалисттик сенсуализм позициясында турган. Бирок таанып-билүүнүн сезүү жана рационалдык баскычтарынын диалектикасын ача алган эмес. Социалдык эзүүгө жана Чыгыш аялдарынын укуксуздугуна каршы чыгуу менен эзүүчүлөрдү күч колдонуп гана жоготууга болот деген жыйынтыкка келген. Ал кийинки муундарды патриоттук духта тарбиялоону, диний ишенимдерден арылтууну максат кылган; алардын билимге, эстетикалык таалимге жетишине зор маани берген. М. Ахундовдун эмгектери азербайжан элинин жана Жакынкы Чыгыш элдеринин адабияттары менен коомдук ой-пикирлеринин өнүгүшүнө чоӊ таасир тийгизген. Анын чыгармалары англис, фарс, француз, немец жана башка тилдерге которулган.

АХУНБАБАЕВ Юлдаш

2024-03-26T10:47:12Z

Temirkan:

'''АХУНБАБАЕВ''' '''Юлдаш''' [1(13).7.1885, Өзбекстан, Фергана облусу, Маргалаӊ району, Жойбазар айылы ‒ 28. 2. 1943] ‒ мамлекеттик ишмер. Башталгыч мектепте (мусулман) окуган. 1920‒21-жылдарда Маргалаӊда кедейлер союзунун, 1921‒25-жылдарда «Кошчу» союзунун төрагасы. 1925‒38-жылдарда Өзбек ССР Советтеринин БАКтын төрагасы, 1938‒43-жылдарда Өзбек ССР Жогорку Советинин Президиумунун төрагасы, СССР Жогорку Советинин Президиумунун төрагасынын орун басары. Ленин, эки Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган.

АХМЕТОВ ЗАКИ

2024-03-26T10:00:43Z

Temirkan:

'''АХМЕТОВ Заки''' (4. 5. 1928-жыл, Чыгыш Казакстан облусу, Улан району, Узун-Булак айылы ‒ 17. 12. 2002-жыл, Алматы шаары) ‒ адабиятчы, филология илимдеринин доктору (1965), профессор (1966). Казакстан Илимдер академиясынын корреспондент-мүчөсү (1975), академик (1983), Казакстан Республикасынын илимге эмгек сиңирген ишмери (1978), Казакстан мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1996), Казакстан Илимдер академиясынын Ч. Валиханов атындагы сыйлыгынын лауреаты (1980). Казак мамлекеттик университетин бүтүргөн. Ленинград шаарындагы Чыгыш таануу институтунда аспирант (1948‒1951), Казакстан кыздар мамлекеттик педагогикалык институтунда кафедра башчысы (1951‒1975), Казакстан Илимдер академиясынын М. О. Ауэзов атындагы Адабият жана өнөр институтунда директордун орун басары, директор, Казакстан Илимдер академиясынын окумуштуу секретары (1975‒1984), вице-президенти (1984‒1986), Казакстан Республикасынын Жогорку Кеӊешинин депутаты (1985). Фундаменталдуу илимий-изилдөөлөрү казак адабиятынын тарыхы менен теориясына, азыркы адабият таануудагы жаӊычылдык, көркөмдүк, чеберчилик, поэтикалык адабий байланыштар проблемаларына арналган. Абай таануу, Ауэзов таануу маселелери боюнча илимий монографияларды жазган. Абайдын толук чыгармалар жыйнагын (1954, 1957, 1970, 1995) даярдоого катышкан. Анын редакциясы астында «Адабият таануу терминдеринин сөздүгү» (1996) жарык көргөн. «Өлөӊ сөздүн теориясы» деген монографиясы 1992-жылы Кытайда жарык көргөн. Кыргыз илимпоз кадрларын даярдоодо да зор эмгеги бар. Чыг.: Современное развитие и традиции казахской литературы. А.-А. 1978; Поэтика эпопеи «Путь Абая» в свете истории его создания. А.-А., 1984; Роман-эпопея Мухтара Ауэзова. А. 1997. ''Ж. Медералиева.''

АХМАТОВ Медет Кенжебаевич

2024-03-26T09:58:12Z

Temirkan:

'''АХМАТОВ''' '''Медет Кенжебаевич''' (1960-жылы туулган, Бишкек) – биология илимдеринин доктору (2019). СССРдин 50-жылдыгы атындагы КМУну (1983), КР ИАнын аспирантурасын бүтүргөн. Эмгек жолун ошол эле жерде кичи илимий кызматкерден лаборатория башчысына чейин көтөрүлгөн. Кыргыз ССР ИАнын Ботаника багында лобарант болуп иштеген. 1995–2005-жылдада КР УИАнын Э. З. Гареев атындагы. Ботаника багында өсүмдүк физиологиясы лабораториясынын башчысы, 2016–17-жылдарда ботаникалык бактын директорунун милдетин аткаруучу, учурда И. Арабаев атындагы университетте профессор. Ал 153 илимий эмгектин, анын ичинен 1 монографиянын, 1 лекциялар жыйнагынын, 6 окуу-усулдук колдонмонун жана 1 сунуштун автору.

Эмг.: Өсүмдүктөрдөгү суу алмашууну изилдөө методикасы/ Окуу куралы. (аторлош), Б., ОсОО “Олл колорс”, 2009.- 105 б.

АХМАТОВ Кенжебай

2024-03-26T09:57:27Z

Temirkan:

'''АХМАТОВ''' '''Кенжебай''' (15. 8. 1932, Ысык-Көл облусу, Жети-Өгүз району, Чырак айылы ‒ 1995, Бишкек) ‒ ботаник, биология илимдеринин доктору (1980). КМУну (1954), Кыргыз ССР УИАнын аспирантурасын (1957) бүтүргөн. 1971-жылдан Кыргыз ССР ИАнын Ботананика багынын директорунун орун басары, 1975-жылдан директору, 1984-жылдан лаборатория башчысы болуп иштеген. Ал дарак өсүмдүктөрүнүн экологиясын жана өсүмдүк физиологиясын изилдеген. 60тан ашуун илимий эмгектин, анын ичинде 3 монографиянын, 5 методикалык көрсөтмөнүн автору.

''Эмг.'': Адаптация древесных растений к засухе. Ф., 1978; Зимостойкость деревьев и кустарников интродуцированных в поясе еловых лесов Терской Ала-Тоо. Ф., 1960; Методы определения зимостойкости древесных растений. Ф., 1968; Кыргызстандын токойлоруна саякат. Ф., 1978; Устойчивость цветочно-декоративных растений в высокогорных условиях Кыргызской Республики. Б., 1995.

АХМАТБЕКОВ Мусакун

2024-03-26T09:55:59Z

Temirkan:

'''АХМАТБЕКОВ''' '''Мусакун''' (22. 11. 1947, Нарын облусу, Тянь-Шань (Нарын) району, Калинин айылы) – агрохимия боюнча адис, айыл чарба илимдеринин доктору (2000), профессор (2002). КАЧИни жана Тимирязев атындагы Москва айыл чарба академиясын (1968), КАЧИнин аспирантурасын бүтүргөн. Эмгек жолун Кыргызстан дыйканчылык ИИИде тармактык тажрыйба станцияларында улук илимий кызматкер болуп иштеп баштаган. 1972–75-жылдары КАЧИде доцент, кафедра башчысы. Учурда КУАУнун топурак таануу, агрохимия жана дыйканчылык кафедрасынын башчысы. Анын илим изилдөөлөрү өсүмдүктөрдүн азыктануусу, топурактын, азык элементтердин, жер семирткичтердин, макро (NPK) жана микроэлементтердин (В, Zn, Mn) агрохимиясы, айыл чарба өсүмдүктөрүнүн азыктануу системасы, экологиялык агрохимия жана агрохимимиялык изилдөөнүн методикалары боюнча. Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Ардак грамотасы менен сыйланган. Анын 50дөн ашык илимий эмгектери, анын ичинде 1 монографиясы бар.

Эмг.: Система удобрения культур свекловичного севооборота на сероземно-луговых почвах Киргизской ССР (рекомендации, в соавт.). Изд. МСХ Кирг. ССР, 1984; Удобрения и продуктивность озимой пшеницы. – Б.: 1999.

АУБАКИРОВ Маанаф

2024-03-26T09:49:28Z

Temirkan: Temirkan moved page АУБАКИРОВ Маанаф to АУБАКИРОВ Маннаф

#REDIRECT [[АУБАКИРОВ Маннаф]]

АУБАКИРОВ Маннаф

2024-03-26T09:49:27Z

Temirkan: Temirkan moved page АУБАКИРОВ Маанаф to АУБАКИРОВ Маннаф

'''АУБАКИРОВ Маннаф''' (1925, Чыгыш Казакстан облусу, Зайсан шаары‒ 1945, Германия) ‒ Даӊк орденинин толук кавалери. Советтик Армияга 1943-жылы мартта Кыргыз ССРинин Кочкор райондук аскер комиссариаты тарабынан чакырылып, Улуу Ата Мекендик согушка Степной, 1-Беларус жана 2-Прибалтика фронтторунун курамында замбиректин командири болуп катышкан.
[[File:АУБАКИРОВ43.png | thumb|none]]
Курск салгылашуусунда, Пулавск плацдармында жана душмандын Варшава ‒ Радомск топторун талкалоодогу эрдиги үчүн 3-даражадагы (25. 8. 1944), Нова-Валя кыштагын бошотуудагы эрдиги үчүн 2-даражадагы (17. 2. 1945) Даӊк орденин алган. 1945-жылы Берлин операциясына катышып, Лебус шаарына (Германия) жакын жердеги урушта курман болгон. Ошондогу каармандыгы үчүн кийин 1-даражадагы Даӊк ордени менен сыйланган (15. 5. 1946). Баатыр жоокердин сөөгү Франкфурт-на-Одердеги Шторков шаарынын четине коюлган.

АТЫШОВ Боронбай

2024-03-26T09:47:00Z

Temirkan:

'''АТЫШЕВ''' '''Боронбай''' (1930, Ош облусу, Ноокат району, Ата-Мерек кыштагы ‒ 7. 4. 1984, ошол эле жерде) ‒ тамеки өстүрүүчү, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1966). Эмгек жолун 1946-жылы Ош облусунун Ноокат районундагы «Россия» колхозунда катардагы колхозчу болуп иштөөдөн баштаган. 1956-жылдан тамеки өстүрүүчү бригаданын бригадири. Ал жетектеген бригада тамеки өстүрүүдө мыкты ийгиликтерге жетишип, 1965-жылы 29''га'' жердеги тамекинин ар гектарынан 33,9 ''ц'' түшүм алган. 1967‒71-жылдары Кыргыз
[[File:АТЫШОВ 142.png | thumb|none]]
ССР Жогорку Советинин депутаты. Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери менен сыйланган.