http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Roza 2026-06-02T01:33:43Z User contributions MediaWiki 1.36.2 http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%A3_%D0%94%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A4%D0%98&diff=33208 2022-12-15T06:00:56Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АБУ ДУЛАФ''' Мисьяр ибн аль-Мухальхиль – аль-Хазражи Янбу-и – 10-к-дагы араб саякатчысы, географ &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; акын. Ал Арабиянын түштүгүндө төрөлгөн. Алдынкы Азияны кыдырып, О. Азияга келген &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; самани Эмир Насыр IIнин (914–943) тушунда Бухарадагы хан сарайында кызмат өтөгөн. А. Д. 942-ж. Бухарага келген Кытай өкүлүгүн коштоп, О. Азия, Чыгыш Түркстан, Тибет, Кытай, Индияны басып өтүп, Седжестан аркылуу «Ислам өлкөсүнө» кайтып келген. А. Д-тын «Рисала ал аввал» («Алгачкы кыскача кат»), «Рисала ал ухра» («Экинчи кыскача кат») геогр.-этногр. мазмундагы саякат баянын жазган. Караханиддер кагандыгынын алгачкы мезгилдеги тарыхын, мамлекеттин чыгыш бөлүгүндөгү аймактардын тарыхый-геогр. абалын &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; ал жактагы уруулардын саясий-этникалык турмушун изилдөөдө анын эмгектери эң баалуу булактардан. Караханиддердин курамына кирген чигил, гуз, карлук &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; кыргыздар ж-дө кызыктуу маалыматтар учурайт. А. Д. 942-ж. бир катар уруулардын ээликтерин кыдырып чыккан. Чигилдердин конуштарын кырк күн бою саякаттап, алардын али мусулман боло электигин, өз алдынча мамлекети жок &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; аларды коңшу уруулар талап-тоноп, баш ийдиргенге аракет кыларын жазган. Кыргыздар тууралуу баяндап, алар тарууну, күрүчтү тамак-аш катары колдонорун &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; төө этинен башка мал этинин баарын жей тургандыгын жазган. Алардын сыйынуучу үйү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; өз жазмасы бар, токтоолугу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; сактыгы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; айырмаланышат, шам өзү өчмөйүнчө өчүрүшпөйт. Сыйынганда колдонуучу өзгөчө ыраат &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; сүйлөнүүчү тили бар. Асабасы жашыл түстө... падышасы элдин камын көрөт, калкы да аны урматташат. Падышалык такка жашы кырктан ашкан адам гана отура алат - деп, баяндаган. Акыркы маалыматтар 10-к-дагы Чыгыш Теңир-Тоонун &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Чыгыш Түркстан аймактарын жердеген кыргыздарга карата айтылган. А. Д-тын саякаты тууралуу үзүндүлөр Йакуттун «География сөздүгүндө» (10-к.) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Казвининин космографиясында эскерилген. Автордук кол жазманын толук жыйнагы 1923-ж. Мешхед ш-нан табылган.&lt;br&gt; Ад.: ''Бартольд В. В.'' Кыргыз жана Кыргызстан тарыхы боюнча тандалма эмгектер. Б., 1996; ''Караев О.'' Арабские и персидские источники IX-XII вв. О киргизах и Киргизии. Ф., 1968; ''Караев О.'' История Караханидского каганата (X нач. XIII вв.) . Ф., 1983. <br /> <br /> ''Т. Асанов.'' &lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%98%D0%A1%D0%A1%D0%90%D0%9B%D0%AC&diff=33202 2022-12-15T05:44:57Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АБИССАЛЬ''' (фр. abyssal, лат. abyssus – түпсүз), абиссаль зонасы – океан--деңиз түбүнүн эң терең (2 ''км''ден төмөн) зонасы. Аянты 305 млн ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'' (Дүйнөлүк океандын 85%, Жер шарынын 60% аянтын ээлейт). Океан таманынын 6000 ''м''ден терең жерлери ультраабиссаль зоналары катары бөлүнөт. Таманынын басымдуу бөлүгүн жайпак же дөбөлүү ''абиссаль туздуктөру,'' о. эле океан ортолук кырка тоолор, платолор, жанар тоо курулуштары түзөт. А. зонасында суу тынчыраак абалда, суусунун темп-расы 0,7–2°С болуп, туздуулугу (34,8±0,2%) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; тыгыздыгы дайыма туруктуу. Күн нуру жетишпей, басымы тереңдикке жараша (2–11) –10&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt; ''Па, ''кычкылтектин орт. өлчөмү 1 ''л''де 4–6 ''см&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'' болот. Деңиздин мындай түпкүрүн органогендүү же минералдуу заттардан пайда болгон тунма ылай каптап жатат (к. ''Абиссаль чөкмөлөру).'' Фотосинтездөөчү организмдер А. зонасында болбойт; микроорганизмдерден гетеротрофтуу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; хемосинтездөөчү бактериялар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; козу карындар учурайт. Жогорку басымга &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; азык ресурстарынын аздыгына байланыштуу фаунага жарды. Жаныбарлар 2500–3000 ''м'' терендикте гидротерм суулары чыккан жерлерде («тиричилик оазиси») арбын жашайт. Тереңдикте ысык булактарга жакын ысыкка чыдамдуу организмдер жашап, алар 113°С темп-рада көбөйө алат. Деңиз өсүмдүктөр дүйнөсүнө бактериялардын айрым түрлөрү, сапрофит балырлары, сабактуу лилия, голотурия, моллюска ж. б. кирет. Жаныбарлары сокур же көздөрү өтө чоң болот. Алардын көбү өздөрүнөн нур чыгарып, жаркырап жүрүшөт.&lt;br&gt;<br /> Ад.: ''Богданов Ю. А, Каплин П. А, Николаев С. Д. ''Происхождение и развитие океана. М., 1978; Физи ческая география Мирового океана / отв. ред. ''К. К. Мар кова,'' Л., 1980; ''Ананьев Г. С., Леонтьев О. К.'' Гео морфология материков и океанов. М., 1987; ''Залогин Б. С., Косарев А Н.'' Моря. М., 1999.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%97%D0%90%D0%A0-%D0%9A%D0%9E%D0%A0%D0%93%D0%9E%D0%9D_%D0%A0%D0%90%D0%99%D0%9E%D0%9D%D0%A3&diff=33063 2022-12-14T09:27:59Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''БАЗАР-- КОРГОН РАЙОНУ''' Жалал-Абат обл-ндагы адм. бирдик. 1934-ж. чейин анын курамында Масы р-ну да болгон. 1937‒78-жылдардын аралыгында Масы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Базар-Коргон р-ндору эки жолу биригип, кийин Ленин р-ну аталган. 1978-жылдан өзүнчө район. Батышынан Ноокен, түндүгүнөн Токтогул, түн.-чыгышынан Тогуз-Торо, чыгышынан &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; түштүгүнөн Cузак р-ндору, түш.-батышынан Өзбекстан &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; чектешет. Аянты 2,0 миӊ ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Калкы 158,8 миӊ (2015). Райондо 9 айыл аймагы, 55 кыштак бар. Борбору ‒ Базар-Коргон шаары.&lt;br&gt;<br /> Райондун аймагы негизинен ''Кара-Үӊкүр өрөөнүн'' &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; аны курчап турган ''Бабаш-Ата кырка тоосунун'' түш.-чыгыш, Кеӊкол, Фергана тоолорунун түш. капталдарын, о. эле Фергана өрөөнүнүн түн.-чыгыш өндүрүнүн бир аз бөлүгүн ээлейт. Райондун табигый байлыгынын негизин Арстанбап, Кызыл-Үӊкүр, Каба, Ачы жапайы жаӊгак-жемиш токой массивдери, курулуш материалдары, минералдуу суулары түзөт. Климаты мелүүн континенттик, жер ортолук деӊиз климатына окшош. Кышы мелүүн суук, январдын орт. темп-расы ‒3...‒10&amp;nbsp;°C; жайы кургакчыл, ысык, тоолуу бөлүгүндө салкын, июлдун орт. темп-расы 10‒20&amp;nbsp;°C. Жылдык жаан-чачындын өлчөмү түзөӊ бөлүгүндө 300‒400 ''мм'', тоолуу<br /> [[File:БАЗАР-КОРГОН РАЙОНУ113.png | thumb|none]]<br /> бөлүгүндө 1100 ''мм''ге чейин. Райондун аймагынан Кара-Үүӊкүр суусу агат; ал Фергана &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Бабаш-Ата тоолорунан башталып, Кызыл-Үӊкүр, Жазы-Кечүү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Арстанбап сууларынын кошулушунан түзүлөт. Көлдөрүнөн Кеӊкол, Кутман-Көл, Каракол сыяктуу ж. б. чакан көлдөрү бар. Жери негизинен боз, кара күрөӊ &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; күрөӊ-тоо топурактуу. Б.-К. р-нун аймагында Түш. Кырг-ндагы жапайы жаӊгак-жемиш токоюнун эӊ жыш массивдери (Арстанбап, Кызыл-Үӊкүр) жайгашкан. Ал массивдер ‒ дүйнөдөгү эӊ кооз жерлердин бири. Кооздукту жыш өскөн жапайы жаӊгак-жемиш токою түзөт. Жаӊгакка аралаш алча, алмурут, карагат, кайналы, айвансари, алма ж. б. мөмө-жемиштер, о. эле шилби, ит мурун, аса-муса, кара март, ыргай, четин өсөт. Токой арасындагы ачык аянттарды бийик өскөн шалбаа өсүмдүктөрү ээлейт. Cуу боюнда терек, тал, чычырканак ж. б. өсөт. Жаӊгак токоюнун жогорку чегинде карагай, ак чечек, кайыӊ, шилби, табылгы кездешет.&lt;br&gt;Райондун калкы көп улуттуу; көбү кыргыздар, андан сырткары орус, өзбек, уйгур, тажик, украин, корей, башкырт, татар ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын орт. жыштыгы республиканын жалпы жыштыгынан жогору, 1 ''км''&lt;sup&gt;2 &lt;/sup&gt;жерге 64 киши. Райондун экономикасынын негизин а. ч. түзөт. А. ч-нын негизги багыты пахтачылык, дан чарбасы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; тамекичилик. Район б-ча чарбалык субъект иштеп, &lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; үй бүлөлүк, фермердик, дыйкан &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; 4 үрөнчүлүк чарбасы болгон. А. ч-га жарактуу жери 104,7 миӊ ''га'', анын 13,8 миӊ ''га''сы сугат жер, 5543 ''га''сы чабынды, 78,3 миӊ ''га''сы жайыт, 791 ''га''сы көп жылдык бак-дарактар. Айдоо жерлерине буудай, пахта, тамеки, картөшкө, мөмө-жемиш, жашылча, мал чарбасы үчүн тоют айдалат. О. эле май алынчу өсүмдүктөр өстүрүлөт. Шалы да эгилет. Райондо кой-эчки, бодо мал, жылкы асыралат. Үй кушу багылат. &lt;br&gt;<br /> Райондун экономикасында өнөр жайдын үлүшү да кыйла маанилүү. Райондо өнөр жай ишканаларынан пахтаны кайра иштеп чыгуучу «Актилек-А», «Алтынкемер» ишканалары, «Кыргыз ‒ Түрк Этем Озсой» з-ду, жаӊгак жыгачынан үй буюмдарына керектүү материалдарды жасап чыгаруучу Кыргыз-Түрк Вуд Индастри ишканасы иштейт. Ал эми Кыргыз-Америкалык «Дюбек холдинг» тамеки ферменттөөчү, Кыргыз-Корей жибек өндүрүүчү биргелешкен ишканалары өз продукцияларын чет өлкөлөргө сунуш кылууда. О. эле райондо «Байлык», «Кенч», «Айыл курулушу», «Кара-Үӊкүр» акционердик коомдору, сүт, нан з-ддору, 138 тегирмен, 58 май тегирмен, 31 ак жуаз чакан ишканалары иштейт. Базар-Коргон ш-нда жеке менчик 8 базар бар.&lt;br&gt;<br /> Райондогу транспорт каттамынын негизги түрү ‒ автомобиль жолу. Андагы жолдордун жалпы уз. 194 ''км'', анын асфальтталганы 147 ''км''. Базар-Коргон ш. ‒ жолдор тоому. Ал аркылуу Бишкек ‒ Жалал-Абат ‒ Ош автомобиль жолу өтөт. Андан сырткары Базар-Коргон ‒ Арстанбап, Базар-Коргон ‒ Кызыл-Үӊкүр ж. б. автомобиль жолдору бар.&lt;br&gt;<br /> Райондо 2 кесиптик лицей (Базар-Коргон ш-нда, Кажырабат кыш-нда), 56 жалпы билим берүүчү мектеп, 13 бала бакча, райондук спорт &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; муз. мектептер , гимназия жатак мектеби, 4 гимназия багытындагы мектеп, балдар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; өспүрүмдөрдүн «Жаш талант» чыгармачыл борбору иштейт. Арстанбап, Кызыл-Үӊкүр аймактарында окуучулар жайында эс алуучу жайлар бар. Райондо борборлоштурулган китепкана (китеп фондусу 25,2 миӊ нуска), 27 айылдык китепкана, 8 маданий-социал. комплекс, 13 мад-т үйү, борборлоштурулган оорукана, 6 айылдык оорукана, бейтапкана, учук оорулар диспансери, 16 үй-бүлөлүк дарыгерлер тобу, 17 ФАП, санитария-эпидемиологиялык станция, балдар санаторийи болгон. Райондо тарыхый жерлер да арбын, алар ‒ Арстанбап-Ата, Актайлак-Ата, Көлкупан-Ата тарыхый эстеликтери ж. б. көптөгөн мазарлар. Райондук «Арстанбап таӊы» гезити чыгат.&lt;br&gt; ''Ө. Бараталиев.''&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%97%D0%90%D0%A0-%D0%9A%D0%9E%D0%A0%D0%93%D0%9E%D0%9D&diff=33062 2022-12-14T09:17:21Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''БАЗАР-КОРГОН''' ‒ Жалал-Абад обл-ндагы шаар. Базар-Коргон р-нунун &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; айыл аймагынын борбору. Кара-Үӊкүр суусунун боюнда, деӊиз деӊг. 735 ''м'' бийиктикте, Бишкек ‒ Ош автомобиль жолунун жээгинде жайгашкан. Облустун борбору &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; темир жол бекети Жалал-Абад ш-нан 33 ''км'' батыш тарапта. 1950-ж. негизделген. Калкы 32 137 (2009). Кыштакта 2 тех. сервис, 3 пахта, май, нан, тамеки з-ддору, лимонад чыгаруучу цех, жыгаччылык, кийим тигүү ишканалары, медресе, 2 базар, ашкана, чайкана, кафе, ресторан иштейт. Кесиптик-тех. окуу жайы, 7 орто, муз., спорт мектептери, 3 мад-т үйү, 6 бала бакча, китепкана, сүт азык ашканасы, борборлоштурулган оорукана, 2 бейтапкана, 2 мечит, автобекет, 2 почта, байланыш бөлүмү ж. б. бар. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган. Кыштакта Соц. Эмг. Баатыры ''А. Худайбердиев'' туулган.</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%97%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%A2&diff=33061 2022-12-14T09:12:52Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''БАЗАЛЬТ''' [лат. basaltes, гр. basanos ‒ сыналуучу таш, эфиоп. basal ‒ тамырлуу таш] ‒ агылып чыккан жанар тоо теги. ''Эффузив тоо тектеринен'' жер бетине эӊ эле көп таралганы (алардын ичинен Б. сапаты б-ча кургактыкта 40%, океан таманынын 90%ин ээлейт). Курамынын негизги бөлүгү плагиоклаздан (лабрадор, битовнит же анортит), авгиттен &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; оливинден турат. Адатта кошумча иретинде пироксен, магнетит, ильменит ж. б. кездешет. Тоо тек, кээде тыгыз же абдан майда бүртүкчөлүү массадан, кээде оливин, негизги плагиоклаз &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; базальттык роговой обманкалуу авгиттин порфирдик бөлүкчөлөрүнөн турат. Б. Жерде гана эмес, жер тобуна тийешелүү планеталарда, Айда эӊ кеӊири таралган тектерден болуп эсептелет. Алардын кеӊири таралган түрү '''‒ толлеит''' Б-тары нормалдуу же начар жегичтиги &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; башка жегичтик &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; кремнийге кедей Б-тардан айырмаланып, океандардагы дээрлик бардык аралдарда, суу алдындагы жанар тоо курулмаларында, материктердеги платформалар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; рифтерде таралышы мүнөздүү. Б-тарда жез, никель, платина ж. б. кендери учурайт. Б. ‒ эӊ жакшы курулуш материалы.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%97%D0%90%D0%A0-%D0%91%D0%90%D0%A8%D0%AB&diff=33060 2022-12-14T09:06:59Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div> '''БАЗАР-БАШЫ''' ‒ Баткен р-ндагы кыштак. Кара-Булак айыл аймагына караштуу. Райондун борбору Баткен ш-нан 2 ''км'' түн. тарапта. Исфара темир жол бекетинен (Тажикстан) 20 ''км''. Деӊиз деӊг. 996 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Калкы 2147 (2009); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Негизги мектеп, китепкана, бала бакча, ашкана, наавайкана бар.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%95%D0%A2%D0%9E%D0%92_%D0%BA%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%B3%D1%8B&diff=33059 2022-12-14T09:03:10Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''БАЕТОВ ('''1930‒1981-ж. Д ө р б ө л ж ү н) ‒ Нарын обл-ндагы кыштак. Ак-Талаа р-нун &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Баетов айыл аймагынын борбору. Терек-Суу суусунун сол өйүзүндө, деӊиз деӊг. 2020 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Облустун борбору Нарын ш-нан 120 ''км'' батыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 310 ''км.'' 1928-ж. орун алган. Калкы 7479 (2009). Кыштакта темир-бетон буюмдар, сүт, нан з-ддору иштейт. Эки орто мектеп, кесиптик-тех. окуу жайы, китепкана, АТС, дарыкана, үй-бүлөлүк дарыгерлер тобу, борборлоштурулган оорукана, 2 мончо, клуб, кинотеатр, мад-т үйү, көптөгөн соода уюмдары бар. Кыштакта КРдин эл артисти К Эралиева туулган. Кыштак КРдин эл артисти. Муса ''Баетовдун'' ысмынан аталган.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%93%D0%9B%D0%90%D0%9D&diff=33058 2022-12-14T08:36:53Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''БАГЛАН''' ‒ Ош обл-нун Ноокат р-ндагы кыштак. Кулатов айыл аймагына караштуу. Райондун борбору Ноокат ш-нан 49 ''км'' батыш тарапта. Кызыл-Кыя темир жол бекетинен 10 ''км''. Деӊиз деӊг. 1275 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Калкы 2587 (2009); негизинен тамеки өстүрүүдө &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt;<br /> мал чарбасында эмгектенет. Негизги мектеп, оорукана бар.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%93%D0%94%D0%90%D0%94&diff=33057 2022-12-14T08:34:11Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''БАГДАД''' ‒ Ирак Респ-нын борбор шаары. Багдад мухафазасынын (адм.-айм. бирдик) адм. борбору. Калкы 6,1 млн (2011; шаар айланасы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; 6,5 млн). Месопотамия ойдуӊунда, Тигр д-на Дияла д. куйган жерге жакын жайгашкан. Өлкөнүн негизги транспорт түйүнү. Дарыя порту. Эл аралык аэропорту бар.&lt;br&gt;<br /> Археол. маалыматтар б-ча Б. орун алган жерде алгачкы турак-жайлар б. з. ч. 19‒18-к-да эле курулган. Азыркы Б-га жакын аймактардан шумер-аккад, вавилон, парфия мад-ттарына таандык эстеликтер табылган. Б. аталышы байыркы перстердин «бага» ‒ алла &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; «дад» ‒ берген, б. а. «алланын бергени» (тартуусу) деген сөздөрүнөн келип чыккан деген маалымат кеӊири таралган. Азыркы Б. 762-ж. Мадинат ас-Салам (араб. дүйнөнүн шаары) деген аталышта ''Аббасилер'' династиясынын 2-халифи аль-Мансур тарабынан негизделген &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; ''Халифаттын'' борбору болуп калган. Шаардын Жер Ортолук деӊизди, Борб. &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Түш. Азияны, Чыгыш Африканы бириктирген соода жолдорунун тоомунда<br /> жайгашуусу анын өнүгүүсүнө шарт түзгөн. Б-дын гүлдөгөн учуру халифтер Харун ар-Рашид (786‒809) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Момун (813‒833) башкарган мезгилге туура келет. Бул мезгилде Б. о. кылымдык ''араб-мусулман маданиятынын'' , илимдин ири очогуна айланган. Б-дын атагы алыска тарап, «Миӊ бир түн» жомогунда даӊкталган. Абассилер бийлиги начарлагандан кийин Б. акырындык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; өзүнүн саясий маанисин жоготкон. 836‒839-ж. халифтер Самарда жашашып, Б-ды гулямдардын гвардиясына башкарууга беришкен. 945-жылдан шаар Ирандын Буилер династиясынын бийлигине өткөн, ал эми 1055-ж. селжуктар басып алган. 9‒13-к-да кайрадан илим &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; мад-ттын борборуна айланган. 1258-ж. Аббасилер халифаты Хулагу баштаган монгол аскерлери тарабынан кыйратылып, Б. талап-тонолгон. 14‒15-к-дын чегинде Б. эки жолу (1392‒93, 1401‒05) Тимур тарабынан басып алынып, бүлүндүрүлгөн. 1508-ж. шаар Сефевилер державасынын курамына кирген. 16‒17-к-дар аралыгында Осмон империясы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Ирандын ортосунда Б. үчүн согуштар болуп өткөн. 1534-ж. түрктөр ээлесе, 1623-ж. ирандыктарга өткөн. 1638-ж. биротоло Осмон империясына кошулуп, 19-к-дын ортосуна чейин Багдад пашалыгынын (кийин Багдад вилайети) борбору болгон. Биринчи дүйнөлүк согуш учурунда англичандар басып алып, 1920‒21-ж. Улуу Британиянын мандат &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; башкарылуучу аймагынын адм., 1921-жылдан Ирак королдугунун борбору, 1958-ж. Б-да рев-я жеӊип чыгып, Ирак Респ-нын түзүлгөндүгү жарыяланган. Ошол кезден анын борбору. 1990‒91-ж. Кувейт кризисинин учурунда Б. антиирактык коалициянын бомбалоосунан өтө жапа чеккен. 2003-ж. АКШ &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; анын союздаштарынын аскерлеринин киргизилиши учурунда Б.шаары аткылоого &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; бомбалоого дуушарланган.&lt;br&gt;<br /> Нефть ажыратуу (Уд-Даурдагы ири з-д), нефть-хим., тамак-аш‒татымал, текстиль, булгаары, цемент, эмерек өнөр жайлары, кирпич з-ду, ири кол өнөрчүлүк промыселдери, борб. Ирак банкы иштейт. 12‒13-к-дагы араб арх-расынын эстеликтери, исламга мүнөздүү зодчийлик, Аббасиддер сарайы (12-к-дын аягы, 13-к-дын башы, 1935-жылдан музей, 20-к-да реставрацияланган), Зубайда мавзолейи (13-к-дын башы), Мааруфа аль-Кархи (1215, кайра курулган), аль-<br /> [[File:БАГДАД104.png | thumb|Рамадан мечити &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Белгисиз жоокерге эстелик.]]<br /> Мустансария медресеси (1227‒33, 1823-ж.; кайра курулган), Сук аль-Газаль (1279), медресе ал-Маржания (1356; 1786-ж. жаӊыртылган, хан Маржан кербен-сарайы, 1358‒59; 1937-жылдан музей), Муса аль-Кадимдин Алтын мечити, мавзолейи (1515-ж. салынган; 17‒20-к-да оӊдолгон) сакталган. Жаӊы Б. кайра конструкцияланып, курулууда. Көчөлөр көрктөндүрүлүп, кеӊейтилген. Банк, дүкөндөр, соода борборлору, «14-июлдагы революция» аттуу монумент, Белгисиз солдаттын эстелиги, Тигр д-нын батыш жээгиндеги ар-Рабат сарайы, аэропорт курулган. Парламенттин жаӊы имараты, отел, кинотеатрлар, мечиттер, көп кабаттуу үйлөр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; коомдук жайлар курулууда.&lt;br&gt;<br /> Б-да Ирак академиясы (1997-жылдан), Ирак мед. коому (1920), ил.-из. мекемелери (1963), а. ч. &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; суу ресурстарын изилдөөчү борбор (1980), араб ад-ты &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; чоӊдорго билим берүү (1966), француз маданий борбору (1950) ж. б., ун-ттер (Багдад, 1957; Аль-Мустансария, 1963; технология, 1975) бар. Китепканалар, Ирак музейи (1934-жылдан), Улуттук (1961), Багдад ун-тинин алдындагы (1960), этногр. (1941-жылдан; учурда сүрөт галереясы), Мадаин (исламга чейин мад-т) музейлери, улуттук театр иштейт.&lt;br&gt;<br /> Ад.: ''Ковтунович О. В., Ходжаш С. И.'' Багдад. М., 1971; ''Герасимов О. Г.'' Ирак. М., 1984; ''Михайлов И. Б.'' Средневековый Багдад. М., 1990.&lt;br&gt; ''Р. Карачалова, А. Орозов, Н. Жылдызова.''&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%93%D0%90%D0%9C%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB,_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%B3&diff=33056 2022-12-14T08:19:32Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''БАГАМА АРАЛДАРЫ''' ‒ Атлантика океанындагы архипелаг, Вест-Индияда. Флорида ж.а-нан түн.-батыштан түш.-чыгышка карай Куба &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Гаити а-на чейин 1500 ''км'' аралыкта созулуп жатат. Флоридадан Флорида кысыгы, Кубадан Эски Багама кысыгы аркылуу бөлүнөт. 700гө жакын аралдан, 2300дөн ашык шуру рифтеринен &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; аскалардан турат. Эӊ ири аралдары: Андрос (4,1 миӊ ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;), Чоӊ Абако (2 миӊ ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;), Чоӊ Багама (1,1 миӊ ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;). 20 аралында гана эл отурукташкан.. Б. а-нын бири Сан-Сальвадор ‒ Х. Колумб Жаӊы Дүйнөдөн алгачкы ачкан (1492-ж. 12-октябрда) кургактык. Мында ''Багама аралдары'' мамлекети жайгашкан.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%93%D0%90%D0%9C%D0%90_%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AB,_%D0%BC%D0%B0%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82&diff=33055 2022-12-14T08:12:48Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''БАГАМА АРАЛДАРЫ''', Б а г а м а А р а л д а р ы Ы н т ы м а к т ы г ы ‒ Вест-Индиядагы арал мамлекет. Флорида ж. а-нан түш.-чыгышта, Куба а-нан түн.-чыгышта жайгашкан. Багама аралдар архипелагынын көп бөлүгүн (700дөй арал) ээлейт. Аянты 13,87 миӊ ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Калкы 307,6 миӊ (2010); калкынын 70%тен ашыгы Нью-Провиденс, 15%тен ашыгы Чоӊ Багама а-нда жашайт. Борбору ‒ Нассау ш. (Нью-Провиденс а-нда). Шаар калкы 84%. Ири шаарлары: Нассау, Нью-Провиденс, Фрипорт.<br /> Акча бирдиги ‒ багама доллары.<br /> Б. а. ‒ БУУнун (1973), Америка мамлекеттери уюмунун (1982), Эл аралык валюта фондунун (1973) мүчөсү.<br /> Б. а. ‒ Шериктештикке кирет. Конституциясы 10. 7. 1973-ж. кабыл алынган. Башкаруунун формасы ‒ конституциялык монархия.<br /> [[File:БАГАМА АРАЛДАРЫ100.png | thumb|none]]<br /> Мамл. башчысы ‒ британиялык монарх, анын жерг. өкүлү генерал-губернатор. Закон чыгаруучу жогорку органы ‒ Эки палаталуу (сенаттар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; чогулуш палатасы) парламент. Саясий партиялары: Прогрессивдүү либералдык, Эркин демократиялык улуттук кыймыл, 2002-жылдан Прогрессивдүү либералдык партия.&lt;br&gt;Жери түздүктүү, бийикт. 60 ''м''ге чейин, карсттык рельеф кеӊири таралган. Климаты тропиктик пассаттык. Айлык орт. темп-расы 21‒24°Сден 32°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны 1000‒1600 ''мм''. Туздуу көлдөр көп. Таза суу карст кудуктарынан алынат. Катуу шамал тез-тез болуп турат. Тикенектүү дайыма жашыл бадал, Андрос &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Чоӊ Абако а-нда жалбырагы күбүлмө &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; дайыма жашыл токой өсөт.&lt;br&gt;Калкынын 85%ке жакынын багама креолдору (негр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; мулат) түзөт. О. эле негр (гаитилик), АКШлык америкалыктар, англоканадалыктар, италяндар, гректер, еврейлер ж. б. улуттар жашайт. Калкынын жашынын орт. узактыгы: эркектериники ‒ 73,5, аялдарыныкы ‒ 79,5 жаш. Христиан [95%; &lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; 19% католик, 76% протестант (&lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; 32% баптистер, 20% англикандар , 6% методисттер ж. б.)] динин тутат.&lt;br&gt;1492-ж. Х. Колумб аралды ачканга чейин аравактар жердешкен. Испандар аз убакыт ичинде индейлерди кырып, калгандарын Американын башка ээликтерине (кара жумушка) алып кетишкен. Ээн калган арал англичандардын көӊүлүн буруп, 1629-ж. алгачкы кыштактар пайда болгон. 17-к-да диний-саясий куугунтуктоодон качып келген англичандар тарабынан кеӊейген. Испания деӊиз каракчыларынан жабырланып келишкен. 1720-ж. капитан В. Рожерс каракчыларга сокку берген. 1782-ж. арал испандыктарга берилип, бирок ''Версаль тынчтык келишими'' б-ча 1783-ж. Улуу Британияга өткөн. 1838-ж. кулчулук жоюлган. 19-к-дын аягына чейин экономикасы деградацияга учураган. Кийинчерээк курорт-турист бизнеси өнүгүп, аралдын өнүгүүсүнө шарт түзүлгөн. 1973-жылдын 10-июлунан көз карандысыз мамлекет.&lt;br&gt; Ички дүӊ продукциясынын көлөмү 7,4 млрд доллар (АКШ, 2009), аны киши башына бөлүштүргөндө 21,7 миӊ доллардан туура келет. Ички дүӊ продукциясынын 90%и тейлөө чөйрөсүнө, 7%и өнөр жайына, 3%и а. ч-на таандык. Экономикасынын негизин чет элдик туризм, офшор финансы кызматы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; деӊиз кемелерин каттоо түзөт. Эл аралык аэропорт, ири отелдер, жаӊы курорт райондору курулган. Б. а. ‒ кооз пляждары, тропик өсүмдүктөрү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; дүйнөгө белгилүү; «Бейиш аралы» (Парадайз Айленд; Нассау ш-нын гаванында жайгашкан) деп да аталат. О. эле туристтерди кызыктырган «деӊиз бакчасы», Шарлотта (1789), Финкасл (1793) форттору, «Адастра Гарднз» ботан. багы бар. 2004-ж. 4,4 млн турист келип, андан түшкөн киреше 1,5 млрд долларды түзгөн. Туризмдин негизги түрлөрү: дайвинг, яхтинг, сёрфинг, виндсёрфинг. Б. а. дүйнөдөгү алдынкы финансы борборлордун бири. Көптөгөн финансы компанияларынын 430дан ашык офшор банктары (36 өлкөнүн) бар. Алар салыктан жеӊилдетилген. Өнөр жай райондору Чоӊ Багама а-нда жайгашкан. 1980-жылдан оор өнөр жайлары жабылган. Тамак-аш («Бакорди» рому), текстиль, тигүү өнөр жайлары иштейт. Чоӊ Инагуа &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Лонг-Айленд а-нда туз, Сэнди-Ки а-на жакын арагонит (жылына 1 миӊ ''т'') казылып алынат. 2007-ж. 2 млрд ''кВт.с'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Аймагынын 1%тен азыраагы иштетилет, 84%ин токой ээлейт. Чоӊ Абако, Чоӊ Багама а-нда цитрус өсүмдүктөрү (лимон, грейпфрут), Эльютер, Чоӊ Абако а-нда тропик жемиштери (папайя, банан, ананас), эрте бышчу жашылчалар (бадыраӊ, калемпир, томат, негизинен Чоӊ Абакодо), гүлдөр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; кооз дарактар (АКШга экспорттолот) өстүрүлөт. А. ч. начар өнүгүп, азык-түлүк сырттан ташылат. Бал камыш плантациялары да кескин кыскарган. Мал чар<br /> [[File:БАГАМА АРАЛДАРЫ102.png | thumb|none]]<br /> басынын негизги тармагы ‒ үй кушун багуу . Деӊиз жээктеринен балык, омар, таш бака кармалат. Туризмдин өнүгүшүнө байланыштуу салт болуп калган кол өнөрчүлүк (сизаль, таштуу үлүлдөр, таш баканын чопкутунан жасалган буюмдар) өнүккөн. Автомобиль жолунун уз. 2,5 миӊ ''км'' (&lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; 1,45 миӊ ''км'' асфальтталган). Ири деӊиз порттору: Нассау, Фрипорт (круизге чыккан кемелерди кабыл алат), Матью-Таун (Чоӊ Инагуа а-нда). Сыртка ром, рак чыгарылат. Сырттан машина &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; анын жабдууларын, азык-түлүк алат. Негизги сырткы соода шериктери: АКШ, Германия, Испания, Франция.&lt;br&gt;Англиянын ээлиги болгондон баштап шаарлар пайда болгон. Монтегю (1741) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Шарлотта (1780) фортторунун дубалдары, колониалык стилдеги арх-ра сакталган. Өкмөт үйү (1803‒06), Ыйык Матвей англикан (1800‒04), Ыйык Андрей пресвитериан (1810) чиркөөлөрү бар. Улуттук фестивал «Жанкану» өткөрүлүп турат. Вест-Индия ун-тинин филиалы (1965), коллеж (1974), жалпы элдик китепкана (1837-ж.), Жамби-Виллипс (1975), Помпей (1992, улуттук иск-во), Лукай индейлеринин тарыхы, тарых музейлери бар.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%90%D0%9B%D0%AC%D0%91%D0%95%D0%9A&diff=33054 2022-12-14T05:03:30Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''БААЛЬБЕК -''' Ливандын түн.-чыгышындагы шаар. Калкы 30,9 миӊ (2005). Антиливан кырка тоолорунун этегинде, деӊиз деӊг. 1117 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Алгач б. з. ч. 14-к-да эскерилет. Баал кудайына (Финикия, Палестина, Сирия, кийин Египет, Грекияга ж. б. тараган түшүмдүүлүктүн, суунун, согуштун кудайы) тайынуу борбору катары белгилүү. Птоломейдин тушунда шаар күн кудайы Гелиостун атынан Гелиполь, 16-к-дан Юлий Август Феликс Гелиополитан Колониясы деп аталган. 1898‒1905-ж. О. Пухштейн жетектеген немис экспедициясы археол. казууларды жүргүзгөн. Театр, ипподром, храмдардын комплексинин калдыктары табылган, &lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; өзгөчө Вакх храмы жакшы сакталган. О. эле Венера, Юпитер ж. б. храмдары бар. 637-ж. Б. арабдар тарабынан басылып алынган. 13-к-да ал аймак чепке айландырылып, чыгыш тарабына мечит &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; мунара салынган. 1956-жылдан ал шаарда Эл аралык муз.-театр фестивалы өткөрүлүп турат. Б. туризм борборлорунун бири. Шаар ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине катталган..&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%82&diff=33053 2022-12-14T04:56:48Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АЗИМУТ''' (ар. ас&amp;#8209;сумут – жол, багыт) – байкоо чекитинин меридиан тегиздиги &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м&amp;#8209;н'&gt;менен&lt;/span&gt; ошол че­кит &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж&amp;#8209;а'&gt;жана&lt;/span&gt; байкалып жаткан пункт аркылуу өткөн тик тегиздиктин аралыгындагы бурч (к. сүрөт). Эгер ал геогр. меридиандан эсептел-<br /> [[File:Азимут30.png | thumb|О – байкоо жүргүзүү чекити, S – түштүк чекити, N ­түндүк чекити, Z – байкоочунун төбөсүндөгү (асман­дагы) эң бийик чекит (зенит), Е – асмандагы байкалган жарык чыгаруучу нерсе, ZEKO – асмандагы жарык чыгаруучу (Е) же жердеги нерсе аркылуу өтүүчү тик тегиздик, NK – өлчөнө турган азимут, С – жер­бетинде байкалган нерсе.]]<br /> се – чыныгы же астр., ал эми магниттик меридиандан эсептелсе, магниттик азимут деп ата­лат. А. саат жебесинин айлануу багыты б&amp;#8209;ча 0°тан 360°ка чейин (астрономияда түштүктөн батышка, геодезияда түндүктөн чыгышка карай) эсептелет. А. бурч өлчөгүч аспаптар ''(теодолит, компас'' ж. б.) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м&amp;#8209;н'&gt;менен&lt;/span&gt; өлчөнөт.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%AF%D0%97&diff=33052 2022-12-14T04:14:52Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АЯЗ''' ‒ кыш мезгилиндеги ат&lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;м-н&quot;&gt;м-н&lt;/span&gt;ын төмөнкү<br /> темп-радагы абалы. Кар түшкөндөн кийин болот. А. убагында чыкыроондоп, абанын темп-расы төмөндөп, карандай суук өкүм сүрөт. А. айрыкча Жер шарынын уюлдарга жакын жерлерине &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; бийик тоолуу аймактарына мүнөздүү. Кыргызвтандын бийик тоолуу аймактарында (Ак-Сай, Арпа, Суусамыр, Чаткал, Алай ж. б.) А. катуу болот. Кыргыздар мурда А-ды абанын темп-расына жараша темир А., мүйүз А., кийиз А. деп бөлгөн.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%AE%D0%A3%D0%94%D0%90%D0%93&diff=33051 2022-12-14T04:09:43Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АЮУДАГ''', А ю у - Т о о ‒ Крымдын түш. жээгиндеги тоо массиви &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; тумшук. Уз. 3 ''км''дей, бийикт. 572 ''м''ге чейин. Капталында дарак-бадал өсүмдүктөрү өсөт. Түш.-батыш этегинде климаттык «Артек» эс алып, дарылануучу жай (мурда Артек пионер лагери) жайгашкан.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%AE%D0%A3-%D0%A2%D0%90%D0%9F%D0%90%D0%9D&diff=33050 2022-12-14T04:07:04Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div> '''АЮУ-ТАПАН --''' Ош обл-нун Алай р-ндагы кыштак. Жошолу айыл аймагына караштуу. Жошолу суусунун боюнда, деӊиз деӊг. 1920 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Гүлчө кыш-нан 30 ''км'' чыгыш тарапта, Ош темир жол бекетинен 130 ''км''. Калкы 1114 (2009); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, ФАП бар.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A8%D0%A3%D0%A3&diff=33049 2022-12-14T03:56:58Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АШУУ''' ‒ тоолордун кыр бөлүктөрүндөгү жапызыраак, ашып өтүүгө ыӊгайлуу кайкы жери; адатта эки өрөөндү байланыштырып турат. Айрым А-лар кар-мөӊгүлүү зонада жатат. Пайда болушу б-ча тектон., эрозиялык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; мөӊгүнүн аракетинен жаралган А-лар болуп бөлүнөт. А-лардан өткөн жолдор жыл бою (мис., Төө-Ашуу) ачык болот, айрымдары гана кар көп түшүп, же кар, көчкү басып, кышында жабылып калат. Кырг-ндагы маанилүү ашуулар: Төө-Ашуу, Долон, Ала-Бел, Талдык, Кызыл-Арт, Чапчыма, Торугарт ж. б. А. ''бел, дабан, өтмөк, арт'' &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; ажык деп да аталат.&lt;br&gt;<br /> ''Table 1: Кыргызстандагы маанилүү ашуулар ''<br /> {| style=&quot;border-spacing:0;width:6.9667in;&quot;<br /> |- style=&quot;background-color:transparent;border-top:2pt solid #000000;border-bottom:0.75pt solid #000000;border-left:none;border-right:none;padding:0in;&quot;<br /> | style=&quot;color:#000000;&quot; | '''Ашуунун аты'''<br /> | style=&quot;color:#000000;&quot; | '''Деӊиз деӊг.бийиктиги (м)'''<br /> | style=&quot;color:#000000;&quot; | '''Жайгашкан орду'''<br /> | style=&quot;color:#000000;&quot; | '''Ашуулардан өтүүчү маанилүү авт. жолдору'''<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 1<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 2<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 3<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 4<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Ак-Бейит<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 3286<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Ат-Башы кырка тоосунун батыш учу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Арпанын Ала-Тоосунда<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Бишкек ‒ Торугарт<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Ала-Бел<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 3184<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Талас Ала-Тоосу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Суусамыр кырка тоосунун кошулган жеринде<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Бишкек ‒ Ош<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Барскон<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 3756<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Тескей Ала-Тоонун борб. бөлүгүндө<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Ысык-Көл ‒ Кум-Төр <br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Беш-Таш<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 3578<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Талас Ала-Тоосунун түн.-чыгышында<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Талас ‒ Кетмен-Төбө <br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Долон<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 3030<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Байдулу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Соӊкөл тоолорунун кесилишинде<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Бишкек ‒ Торугарт <br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Кара-Буура<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 3305<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Талас Ала-Тоосунда (Кара-Буура &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Кара-Касмак сууларынын башында)<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Талас ‒ Чаткал<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Карагөө<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 2800<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Молдо-Тоодо<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Бишкек ‒ Тогуз-Торо<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Катынарт<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 3514<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Алай кырка тоосунда<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Ош ‒ Хорог<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Көгарт<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 3319<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Фергана тоо тизмегинде (Көгарт суусунун башында)<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Көгарт ‒ Тогуз-Торо <br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Кубакы<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 2350<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Кыргыз Ала-Тоосунун чыгышында<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Боом ‒ Орто-Токой<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Кызарт<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 2664<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Сандык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Кызарт тоолорунун аралыгында<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Кочкор ‒ Жумгал<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Кызыларт<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 4280<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Чоӊ Алай тоосунда (Кызыларт суусунун башында) <br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Ош ‒ Хорог<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Кызыл-Бел-Чар<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 2600<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Нарын кырка тоосу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Ала-Мышык тоосунун тутумдашкан жеринде<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Бишкек ‒ Торугарт<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Өтмөк<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 3330<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Талас Ала-Тоосунун чыгыш бөлүгүндө<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Талас ‒ Суусамыр <br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Талдык<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 3615<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Алай кырка тоосунда<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Ош ‒ Хорог<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Тоӊ-Мурун<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 3536<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Алай &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Чоӊ Алай кырка тоолорунун аралыгындагы белбаскакта<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Улуу Жибек жолунун бир тармагы өткөн<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Торугарт<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 3752<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Торугарт кырка тоосунун чыгыш жагында<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Нарын ‒ Кашкар <br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Тосор<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 3893<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Тескей Ала-Тоодо (Тосор &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Үч-Эмчек сууларынынбашталышында)<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Ысык-Көл ‒ Сырт<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Төө-Ашуу<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 3586<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Кыргыз Ала-Тоосунун борб. бөлүгүндө<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Бишкек ‒ Ош <br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Чанач<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 3408<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Чаткал кырка тоосунун орто бөлүгүндө<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Фергана ‒ Чаткал<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Чапчыма<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 2841<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Чаткал кырка тоосунун борб. бөлүгүндө<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Касан-Сай ‒ Чаткал <br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Чоӊ Ашуу<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 3822<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Тескей Ала-Тоонун чыгыш бөлүгүндө<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Ысык-Көл ‒ Сары-Жаз<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Чыйырчык<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 2402<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Алай кырка тоосунда<br /> | style=&quot;background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Ош ‒ Хорог<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border-top:0.75pt solid #999999;border-bottom:2pt solid #000000;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Чытты<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border-top:0.75pt solid #999999;border-bottom:2pt solid #000000;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 3572<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border-top:0.75pt solid #999999;border-bottom:2pt solid #000000;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Фергана тоо тизмегинде (Чытты &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Бычан сууларынын башында)<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border-top:0.75pt solid #999999;border-bottom:2pt solid #000000;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Фергана ‒ Арпа<br /> |-<br /> |}</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A8%D0%9C%D0%90%D0%A0%D0%90&diff=33048 2022-12-14T03:32:07Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АШМАРА,''' А с п а р а ‒ Панфилов р-ну (Кыргызстан) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Мерке р-нун (Казакстан) чек арасы аркылуу аккан суу. Чүй өрөөнүндөгү Курагатты суусунун оӊ куймасы. Уз. 108 ''км,'' алабынын аянты 1210 ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Кыргыз Ала-Тоосунун түн. капталынан башталат. Чүй өрөөнүнө чыкканда нугу кеӊейип, тайыздайт. Ири куймалары: Махан, Аршалы ж. б. Жылдык орт. чыгымы 3,31 ''м''&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;''/сек ;'' эӊ көбү 9,66 ''м''&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;''/сек,'' эӊ азы 1,02 ''м''&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;''/сек.'' Май айында кирип, сентябрда тартылат. Алабында жалпы аянты 17,8 ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; келген 34 чакан мөӊгү бар. Сугатка пайдаланылат. Боюнда Чалдыбар, Ровный, Гранитогорск ж. б. кыш. жайгашкан.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A8%D0%93%D0%90%D0%91%D0%90%D0%A2_%D0%9E%D0%91%D0%9B%D0%A3%D0%A1%D0%A3&diff=33047 2022-12-14T03:24:54Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>А х а л в е л а я т ы (1992-жылдан) Түркмөн Респ-нын түштүгүндө жайгашкан. Аянты 97,2 миӊ ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Калкы 939,7 миӊ (2005), шаар калкы 62%. Облуста 9 этрап (адм.-айм. бирдик), 5 шаар, 12 шаарча бар. Борбору ‒ Аннау (мурда Ашгабат ш.).&lt;br&gt;<br /> Облустун аймагынын түзөӊ бөлүгүн ''Кара-Кум'' чөлү ээлейт; түштүгүндө Копетдаг тоосу (бийикт. 2942 ''м''ге чейин) орун алган. Климаты кескин континенттик. Январдын орт. темп-расы 4°С, июлдуку 29°С. Жылдык жаан-чачыны 80‒100 ''мм'', тоо этегинде 285 ''мм''ге чейин. Кыртышы боз топурактуу. Чөп өсүмдүктөрү басымдуу келип, бадал өсөт. Негизги өнөр жай ишканалары: машина куруу (&lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; нефть, өнөр жай үчүн жабдуу электр-тех.), металл иштетүү, жеӊил (кебез-кездеме, жибек , килем токуу, ж. б.), текстиль, бут кийим, тамак-аш (&lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; шарап чыгаруу), курулуш материалдар (цемент, айнек) ж. б. Сугат дыйканчылыгы (Кара-Кум каналы аркылуу), дан эгиндери, пахта, жашылча-бакча өсүмдүктөрү, жемиш багын өстүрүү,. жүзүмчүлүк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жибекчилик өнүккөн. Кой (&lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; кара көл кою), уй, жылкы (негизинен ахалтеке), төө, чочко асыралат. Фирюза, Арчман курорттору иштейт. &lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A8%D0%93%D0%90%D0%91%D0%90%D0%A2_%D1%88%D0%B0%D0%B0%D1%80%D1%8B&diff=33046 2022-12-14T03:15:58Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АШГАБАТ''' (ар. ''ашк'' ‒ ашык, иранча ''абад'' ‒ шаар) ‒ Түркмөн Респ-нын борбор шаары. Өзүнчө адм. бирдикти ‒ вилаятты түзөт. Калкы 1,2 млн (2019). Копетдаг тоосунун этегиндеги түздүктө, Ахальск оазисинде, деӊиз деӊг. 214‒240 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Шаардын түндүгүнөн Кара-Кум каналы өтөт. Машина куруу, металл иштетүү, электр-тех., айнек, жеӊил (трикотаж, кебез-кездеме, жибек жиби, килем), тамак-аш өнөр жайы, курулуш материалдар өндүрүшү бар. Темир жол бекети. Эл аралык аэропорту бар.&lt;br&gt;<br /> Асхабад аскер чеби катары 1881-ж. негизделген. 1919‒27-ж. Полторацк (революциячы П. Г. Полторацкийдин ысымынан) аталган. 1924-жылдан Түркмөнстандын борбору. Шаар бир нече жолу (1893, 1895, 1929, 1948) жер титирөөгө дуушар болуп, 1948-жылкы жер титирөөдөн дээрлик кыйрап, 1949-, 1959-жылкы генплан б-ча кайра курулган. Улуу Ата мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузул<br /> <br /> ган. 1990-жылдан жаӊы шаар куруу программасы ишке ашууда. Түркмөнстан, Түркия, Франция ж. б. өлкөлөрдүн адистеринин катышуусунда өкмөт үйүнүн ансамбли (&lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; президент, конгресс ак сарайлары), мемориалдык курулуштар (Бейтараптык аркасы, жер титирөөдө курман болгондорго эстелик, 1948), фонтан, скульптуралуу салтанат эспланадасы, «Олимпияда» стадиону ж. б. курулган. Туран аянтында Кара-Кум курулуш башкармасынын имараты &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; курулуш ансамбли (1967), Азади атн. китепкана (1969‒74), тарыхый-маданий коругу, ИА (1951), 10дон ашык ЖОЖ (&lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; ун-т), сүрөт галереясы (1990), Түркмөн килем (1994), Улуттук (1998; археол. табылгалар) музейлери бар. Орус драма театры (1926), акад. театр (1929), улуттук муз.-драма театры, мамл. театр, куурчак театры, «Түркмөнфильм» кинокомпаниясы (1926), цирк, мамл. филармония (1938), симф. оркестр (1998) иштейт.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A7%D0%AB%D0%9A-%D0%A2%D0%90%D0%A8_%D0%9C%D3%A8%D2%A2%D0%93%D2%AE%D0%A1%D2%AE&diff=33045 2022-12-13T11:05:31Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div> '''АЧЫК-ТАШ МӨҢГҮСҮ''' Чоӊ Алай кырка тоосунун түн. капталында, Ленин атн. чокунун түн.-чыгыш тарабынан орун алган. Уз. 5,5 ''км,'' аянты 5,8 ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Абляциясынын аянты 3,5 ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, көлөмү 0,2 ''км''&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;. Мөӊгүнүн башы деӊиз деӊг. 4880 ''м,'' этеги 4100 ''м'' бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4200 ''м.'' Фирн обл. чокунун түн.-чыгышындагы тармагынын Ленин мөӊгүсүн караган батыш бетинде жатат. Жакынкы мезгилде эле Ленин мөӊгүсүнүн бир айрыгы болгон. Чегинүүнүн натыйжасында өзүнчө бөлүнгөн. Алардын этек мореналары бир тилкеде жатат. Мөӊгүдөн агып чыккан суу Кызыл-Суунун сол куймасы ‒ Ачык-Таш суусуна куят.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A7%D0%AB%D0%9A-%D0%A2%D0%90%D0%A8_%D0%9A%D2%AE%D0%9A%D2%AE%D0%A0%D0%A2_%D0%9A%D0%9E%D0%9B%D0%A7%D0%95%D0%94%D0%90%D0%9D_%D0%9A%D0%95%D0%9D%D0%98&diff=33044 2022-12-13T11:01:21Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АЧЫК-ТАШ КХКҮРТ КОЛЧЕДАН КЕНИ''' ‒ Талас р-нунда, Талас ш-нан 28 ''км'' түн.-батышта, деӊиз деӊг. 1800‒2000 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Жерг. эл илгертен эле кенден алынган күкүрттөн дары жасаган. 1945‒55-ж. СССР хим. өнөр жай министирлигинин «Средазгеохим разведка» трести чалгындоо ишин жүргүзгөн. Кен аймагы протерозойдун өтө метаморфизмделген кристаллдуу сланецтеринен түзүлгөн. Кенде колчедандын (пириттин) калыӊдыгы 400 ''м'' &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; уз. 2 ''км'' болгон 2 зонасы бөлүнгөн. Кенташта (рудада) пириттин өлчөмү 30‒95%. Кенташтан күкүрт к-тасын алууга болот. Бекитилген күкүрттүн запасы: В категориясы б-ча 493 миӊ ''т,'' С&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;‒ 1729 миӊ ''т,'' С&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ‒ 976 миӊ ''т''.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A7%D0%AB%D0%9A-%D0%A2%D0%90%D0%A8-%D0%A1%D0%A3%D0%A3_%D0%9C%D3%A8%D2%A2%D0%93%D2%AE%D0%9B%D3%A8%D0%A0%D2%AE&diff=33043 2022-12-13T10:56:47Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АЧЫК-ТАШ-СУУ МӨҢГҮСҮ''' Борбордук Теӊир-Тоодогу өрөөн тибиндеги үч ири мөӊгү (Чыгыш, Ортонку &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Батыш). Сары-Жаз кырка тоосунун түн. капталында, Адыр-Төр суусунун алабында жайгашкан. Ч ы г ы ш ы н д а г ы м ө ӊ г ү н ү н уз. 7,3 ''км,'' аянты 9,1 ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;; башы деӊиз деӊг. 5580 ''м,'' этеги 3460 ''м'' бийиктикте жатат; кар чегинин бийикт. 3980 ''м;'' абляциясынын аянты 4,0 ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. О р т о н к у с у н у н уз. 5,4 ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, аянты 5,7 ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, башы деӊиз деӊг. 5360 ''м,'' этеги 3420 ''м'' бийиктикте жатат; кар чегинин бийикт. 3920 ''м,'' абляциясынын аянты 2,3 ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Б а т ы ш ы н д а г ы с ы артылма өрөөн мөӊгүлөрүнүн тибине кирет; уз. 4,2 ''км,'' аянты 5,6 ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, башы 4800 ''м,'' этеги 3580 ''м'' бийиктикте жатат; кар чегинин бийикт. 3950 ''м,'' абляциясынын аянты 2,2 ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Мөӊгүдөн башталган суулар кошулуп, Адыр-Төргө куят.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A7%D0%AB%D0%9A-%D0%A1%D0%A3%D0%A3_%D0%9C%D3%A8%D2%A2%D0%93%D2%AE%D0%A1%D2%AE&diff=33042 2022-12-13T09:59:11Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АЧЫК-СУУ МӨҢГҮСҮ''' Чоӊ Алай кырка тоосунун түн. капталында. Кызыл-Суунун сол куймасы Ачык-Суунун алабынан орун алган. Уз. 8,3 ''км,'' аянты 10 ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, абляциясынын аянты 4,1 ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Мөӊгүнүн башы деӊиз деӊг. 5680 ''м,'' этеги 3700 ''м'' бийиктикте жатат. Кар чегинин бийикт. 4100 ''м.'' Тик капталдарда жаткан фирн &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; кар массасы ылдый карай жайык мульдага жылып түшүп, андан мөӊгү агымы түн.-чыгышка карай жылат. Этегинин 4,1 ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; аянты мореналар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; капталган. Мөӊгүдөн аты уйкаш суу агып чыгып, Кызыл-Сууга сол тараптан куят.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A7%D0%AB%D0%9A-%D0%A1%D0%A3%D0%A3&diff=33041 2022-12-13T09:54:48Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div> '''АЧЫК-СУУ''' ‒ Ош обл-нун Чоӊ Алай р-ндагы кыштак. Кашка-Суу айыл аймагына караштуу. Райондун борбору Дароот-Коргон кыш-нан 35 ''км'', Ош темир жол бекетинен 300 ''км''. Деӊиз деӊг. 3035 ''м'' бийиктикте. Калкы 1826 (2009); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, клуб, амбулатория, төрөт үйү бар.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A7%D0%AB&diff=33040 2022-12-13T09:47:53Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АЧЫ''' ‒ Ош обл-нун Араван р-ндагы кыштак. Алля Анаров айыл аймагына караштуу. Ош ‒ Араван автомобиль жолунун боюнда, Кыз-Коргон &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Чил-Устун тоолорунун аралыгында, деӊиз деӊг. 770 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Араван кыш-нан 7 ''км'' чыгыш тарапта. Ош темир жол бекетинен 22 ''км''. 1929-ж. негизделген. Калкы 1583 (2009); негизинен пахтачылыкта эмгектенет. Орто мектеп, ФАП бар. Кыштакта Соц. Эмг. Баатырлары Айтбай ''Анаров,'' Алля ''Анаров'' &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; П. Т''. Слюсаренко'' туулган.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A7%D0%90-%D0%9A%D0%90%D0%99%D0%AB%D2%A2%D0%94%D0%AB&diff=33039 2022-12-13T09:44:46Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АЧА-КАЙЫҢДЫ,''' О й т е р с к е н ‒ Нарын обл-нун Ат-Башы р-ндагы кыштак. Ача-Кайыӊды айыл аймагынын борбору. Ат-Башы суусунун куймасы, Ача-Кайыӊды суусунун боюнда жайгашкан. Райондун борбору Ат-Башы кыш-нан 3 ''км'' түш. тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 230 ''км''. 1932-ж. отурукташкан. Деӊиз деӊг. 2094 ''м'' бийиктикте. Калкы 3570 (2009); негизинен мал чарбасында &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; тоют камдоодо эмгектенет. Орто мектеп, бала бакча, ФАП, клуб, китепкана, байланыш бөлүмү бар.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A7_%D0%A2%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%90&diff=33038 2022-12-13T09:40:10Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АЧ ТАЛАА,''' Т ү ш т ү к А ч т а л а а ‒ О. Азиядагы түздүк, Сыр-Дарыянын Фергана өрөөнүнөн чыга бериштеги сол жээк тарабы. Түштүгүнөн Түркстан кырка тоосунун этектери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; чектешет; түндүгү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; түн.-батышында Кызыл-Кум чөлүнө кошулат. Аянты 10 миӊ ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;дей. Бийикт. 385 ''м''ге чейин. Негизинен лёсс сымал кумай &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; кумдуу топурактан турат. Жеринин көп бөлүгү сугарылат (Түн. каналы, Борб., Түш. Ач талаа каналдары ж. б.).&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A5%D0%92%D0%90%D0%97_%D0%9D%D0%95%D0%A4%D0%A2%D0%AC_%D0%9A%D0%95%D0%9D%D0%98&diff=33037 2022-12-13T08:36:29Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АХВАЗ НЕФТЬ КЕНИ --''' нефтинин дүйнөдөгү ири кендеринин бири. Ирандагы Ахваз ш-на жакын жайгашкан. 1958-ж. ачылып, ошондон бери казылып алынууда. Кен ''Перс булуӊу нефть-газ бассейнине'' кирет. Нефть-газдуу аймактын аянты 400 ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;ден ашат. Нефть-газ антиклиналдык <br /> бүктөлүүдөгү олигоцен ‒ төмөнкү миоцендин кумдук &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жогорку бордун акиташ тегине топтолгон. Алар 2485‒3660 ''м'' тереӊдикте жатат. Нефть &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; газ негизинен калыӊдыгы 200 ''м'' келген кумдуктан казып алынат. Нефтилүү тоо тектер тегиз эмес кабат түрүндө жайгашып, анын үстүнө газ топтолгон. Нефтинин тыгыздыгы 865‒901 ''кг/м''&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, күкүрт 1,5%. Нефтинин баштапкы чыгарып алуу запасы 2400 млн ''т'', газдыкы 311млрд ''м''&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A5%D0%90%D0%93%D0%93%D0%90%D0%A0_%D0%9C%D0%90%D0%A1%D0%A1%D0%98%D0%92%D0%98&diff=33036 2022-12-13T08:33:46Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АХАГГАР МАССИВИ,''' Х о г г а р ‒ Борб. Сахарадагы тайпак тоо, Алжирде. Чокулары тайпак, тектирлүү кырка тоолор (орт. бийикт. 800 ''м'') базальттуу платолор (орт. бийикт. 2000 ''м'') &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; аяктайт. Мында айрым жанар тоо конустары бар. Бийикт. 3003 ''м''ге (Тахат чокусу) чейин. Платина, алмаз, уран ж. б. кендери бар. Негизинен тоолуу чөл ландшафты басымдуу. Көчмөн мал чарбасы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; оазис дыйканчылыгы мүнөздүү.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A4%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90_%D0%9F%D0%9B%D0%90%D0%A2%D0%A4%D0%9E%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%A1%D0%AB&diff=33035 2022-12-13T08:31:19Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АФРИКА ПЛАТФОРМАСЫ''', А ф р и к а - А р а б п л а т ф о р м а с ы ‒ Африка континентин (Атлас &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Кап тоолорун кошпогондо), Араб ж. а-нын (Оман тоосунан башкасы) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Мадагаскар, Сейшель а-дарын кучагына алган, кембрийге чейинки мезгилде пайда болгон байыркы ''платформа.'' Геол. түзүлүшүн &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; пайдалуу кендерин к. ''Африка, Азия''.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A4%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90&diff=33034 2022-12-13T08:26:53Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АФРИКА'''‒ дүйнөдө чоӊдугу б-ча Евразиядан кийинки 2- материк, дүйнө бөлүгү. Аянты 29,2 млн ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (аралдары &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; 30,3 млн ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;). Калкы 1,1 млрд (2013). Батышынан Атлантика океаны, түндүгүнөн Жер Ортолук деӊиз, чыгышынан &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; түн.-чыгышынан Инди океаны &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Кызыл деӊизи &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; чулганат. Суэц мойногу аркылуу Азия &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; туташып, кууш (13 ''км'') Гибралтар кысыгы аны Европадан бөлөт. А-нын эӊ түн. учу ‒ Эль-Абьяд тумшугу, түш. чети ‒ Ийне тумшугу, батышы ‒ Жашыл Тумшук жарым аралындагы Альмади тумшугу, чыгышы ‒ Сомали жарым аралындагы Рас-Хафун тумшугу. Жээктери көбүнчө тоолуу, ыӊгайлуу булуӊ-буйтка аз; эӊ чоӊ булуӊдары ‒ Гвинея, Сидра. Эӊ ири жарым аралы ‒ Сомали. А-га (дүйнө бөлүгү катары) таандык аралдар: чыгышында ‒ Мадагаскар, Комор, Маскарен, Амирант, Сейшель, Пемба, Мафия, Занзибар, Сокотра; батышында ‒ Мадейра, Канария, Жашыл Тумшук, Аннобан, Пагалу, Сан-Томе, Принсипи, Фернандо, По, Биоко, алыскы аралдары ‒ Вознесение, Ыйык Елена, Тристан-да-Кунья.&lt;br&gt;Геол. түзүлүшү б-ча А.‒ негизинен кембрийге чейинки платформа. Анын фундаменти Нубия-Араб, Ахаггар, Регибат ж. б. калкандарда жер бетине чыгып жатат. А-нын түн.-батышындагы Атлас тоолорунун ички бөлүгү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; материктик түштүгүндөгү Кап тоолору герцин, ал эми Атлас тоолорунун түн. тармактары альп бүктөлүүлөрүнө таандык. Дүйнөлүк маанидеги кен байлыктары: алмаз (Түш. &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Батыш А.), алтын, уран (Түш. А.), темир, алюминий (Батыш А.), жез, кобальт, бериллий, литий (негизинен Түш. А.) рудалары, фосфорит, нефть, табигый газ (Түн. &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Батыш А.).&lt;br&gt;Рельефинде түздүктөр, платолор &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; бөксө тоолор үстөмдүк кылат, ал эми ойдуӊдар материктин аймагынын 9,8% аянтын гана ээлейт, алар негизинен жээк бөлүктөрүндө жайгашкан. Деӊиз деӊг. орт. бийиктиги (750 ''м'') б-ча Антарктидадан &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Евразиядан кийинки 3-материк; эӊ бийик жери Чыгыш Африка бөксө тоосундагы Килиманжаро жанар тоосу, 5895 ''м''. Африканы экватордон түндүктү карай дээрлик бүт ''Сахара, Судан'' түздүктөрү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; платолору ээлейт. Сахаранын борб. бөлүндө Ахаггар, Тибести тайпак тоолору (эӊ бийик жери ‒ Эмми-Куси чокусу, 3415 ''м''), Суданда ‒ Дарфур платосу (3088 ''м''), Сахаранын түн-батышында Атлас тоолору (4165 ''м'', Тубкаль чокусу) көтөрүлөт. Кызыл деӊизди бойлой Этбай кырка тоосу созулуп жатат (2259 ''м'', Ода чокусу). Судан түздүгү түндүгүнөн Түн. Гвинея дөӊсөөсү (Бинтимани чокусу, 1948 ''м'') &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Азанде бөксө тоосу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; чектешет. Чыгышында гы ''Эфиопия тайпак тоосу'' (Рас-Дашан чокусу, 4620 ''м'') Афар ойдуӊун карай тик түшөт; Афар ойдуӊунда Африканын эӊ чуӊкур жери орун алган (андагы Ассаль көлүнүн бети деӊиз деӊг. 150 ''м'' төмөн жайгашкан). Азанденин түштүгүндө жайгашкан Конго ойдуӊу батышынан Түш. Гвинея дөӊсөөсү, түштүгүнөн Луанда-Катанга бөксө тоосу, чыгышынан Чыгыш Африка бөксө тоосу (Килиманжаро тоосу, 5895 ''м;'' Рувензору чокусу, 5109 ''м'') &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; чектешет. Түш. Африкада жай<br /> [[File:АФРИКА60.png | thumb|Килиманжаро чокусу.]]<br /> гашкан бийик ''Калахари'' түздүгү батышынан бөксө тоолор, чыгышынан ''Ажыдаар тоолору'' (3482 ''м'') &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; чектешет. Материктин түш. четинде орто бийиктеги (2326 ''м''ге чейин) ''Кап тоолору'' созулуп жатат.&lt;br&gt;Материкте түзөӊ рельефтин басымдуу болушу анын платформалык структурасына байланыштуу. Африканын түн.-батышында платформанын фундаменти тереӊ жатып, үстүн чөкмө тектер калыӊ жаап, басымдуу бийикт. 1000 ''м''ге чейин болгондуктан Ж а п ы з А ф р и к а, ал эми түш.-батышында байыркы фундамент айрым жерлеринде жер бетине чыгып, бийикт. 1000 ''м''ден ашкандыктан ал Б и й и к А ф р и к а деп аталат. Африка платформасынын төмөн ийилген жерлери ири ойдундарга (Калахари, Конго, Чад ж. б.), жогору көтөрүлгөн жерлери тоолорго туура келет. Африканын чыгыш чет жакасы платформанын эӊ активдүү кыймылдуу бөлүгү болгондуктан көтөрүӊкү (бийик Эфиопия тайпак тоосу, Чыгыш Африка бөксө тоосу жайгашкан) &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; өтө тилмеленген; анда Чыгыш Африка тектон. жаракаларынын татаал системасы созулуп жатат (к. ''Чыгыш Африка жаракалар зонасы'' макаласын).&lt;br&gt;Африканын басымдуу бөлүгүнүн тропик алкактарынын аралыгында жайгашуусу &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; суммардык күн радиациясынын жогорулугу (180‒200 ''ккал/см''&lt;sup&gt; 2&lt;/sup&gt;) анын климатын аныктайт. Ошого байланыштуу Африканын басымдуу бөлүгүндө жогорку темп-ра үстөмдүк кылып, дүйнөдөгү эӊ ысык материк деп эсептелинет. Гвинея булуӊунун түн. жээгинде &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; Конго ойдуӊунда абанын жылдык орт. темп-расы 25‒26°С болот. Судандын түндүгүндө &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; Сахарада жайында өтө ысык (орт. темп-расы 30‒32°С), батышында 38°Сге чейин; Эль-Азизия (Ливияда) Жер шарындагы эӊ ысык жер, анда 58°С катталган. Субтропик кеӊдиктеринде 16‒22°С. Кыш мезгилин деги абанын орт. темп-расы 20°түн. жана түш. кеӊдиктеринде 16°С, субтропиктерде 10°С. Африканын чыгыш жээгин экватордон түштүктү карай чулгап турган Мозамбик &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; Ийне тумшук жылуу агымдары материктин жээгинин темп-расын көтөрүп, бир калыпта кармап турат; Канар &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; Бенгал муздак агымдары темп-раны төмөндөтүп, Африканын тропик алкактарын дагы батыш жээктеринде кургактыкты күчөтөт. Түн. жарым шарда кургактык зор аймакты ээлегендигине &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; Азиянын жакын жайгашкандыгына байланыштуу климаттын континент түүлүгү өтө жогору. Түш. жарым шарда Ажыдаар тоолорунун айдарым капталдарында &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; Мадагаскарда жаан-чачын мол жаайт.&lt;br&gt;Африканын үстүндөгү негизги циркуляциялык процесс ‒ тропиктик абанын пассатар &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;м-н&quot;&gt;менен&lt;/span&gt; кириши. Пассаттык тропиктик аба ички тропиктик конвергенциянын түн. &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; түш. зоналарында экватордук аба &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;м-н&quot;&gt;менен&lt;/span&gt; беттешип, циклондук депрессия пайда болот да нөшөрлөгөн жаан-чачын алып келет. Пассаттык циркуляция муссондук циркуляция &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;м-н&quot;&gt;менен&lt;/span&gt; татаалдашат. Муссондук циркуляция айрыкча Гвинея булуӊунун түн. жээгине &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; Африканын чыгыш чет жакасына мүнөздүү.&lt;br&gt;Атм. циркуляциянын, темп-ранын &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; жааган жаан-чачындын сезондук өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу Гвинея булуӊунун жээктеринде &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; Конго ойдуӊунда дайыма нымдуу, ысык ''экватордук климат'' (5‒7° түн. кендиктер &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;м-н&quot;&gt;менен&lt;/span&gt; 2‒[[File:АФРИКА61.png | thumb|Илгери үмүт тумшугу.]]<br /> 3° түш. кендиктердин аралыгында) түзүлөт. Камерун тоосунун этегинде жайгашкан Дебунжада жылына 9655 ''мм'' жаан-чачын жаайт (Африканын эӊ жаанчыл жери). Экватордук климат түндүктү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; түштүктү карай акырындап ''субэкватордук (экватордук муссондук ) климатка'' өтөт; мында жайы жаанчыл, кышы кургакчыл болот. Кургакчыл кышкы сезондун узактыгы 2 айдан 10 айга чейин созулат; ал эми жылдык жаан-чачындын өлчөмү 1800 ''мм''ден 300 ''мм''ге чейин азаят. 20° түн. кеӊдиктен түндүктү, 18°<br /> [[File:АФРИКА62.png | thumb|none]]<br /> [[File:АФРИКА63.png | thumb|none]]<br /> түш. кендиктен түштүктү карай ''тропиктик климат'' өкүм сүрөт; Түн. жарым шарда чөлдүү, өтө кургакчыл; Сахарада жылдык жаан-чачындын өлчөмү 100 ''мм'' &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; андан аз; Чыгыш Сахара Африканын эӊ кургакчыл жери, мында жылына 10‒20 ''мм'' гана жаан-чачын жаайт. Чыгышын жээктей климаты океандык чөлдүү, абанын салыштырмалуу нымдуулугу жогору. Түш. жарым шардын тропиктик алкагында климаттын 3 сектору түзүлөт: батышы ‒ океандык чөлдүү; борб. бөлүгүндө ‒ мелүүн континенттик кургакчыл &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; кургакчыл, чыгышында ‒ деӊиздик пассаттык, жайы жаанчыл.&lt;br&gt;Африканын түн. &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; түш. чет жакалары ''субтропиктик климаттык алкактарда'' жайгашкан. Африканын түндүгүндө жер ортолук деӊиздик ‒ Атлас тоолорунун айдарым капталдарына накта, анын ички аймактарына, Ливиянын &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Египеттин жээктерине жарым чөлдүү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; чөлдүү жер ортолук деӊиз климаты мүнөздүү. Түш. жарым шарда накта жер ортолук деӊиздик климат Кап тоолорунун түш.-батыш айдарым капталдарында байкалат; жаан-чачын максимуму жайында болгон муссондук субтропик климаты ‒ түш.-чыгыш чет жакасына, жарым чөлдүү ж‑а чөлдүү климат ‒ ички аймактарына мүнөздүү.&lt;br&gt;Африка жылдык агымынын өлчөмү (5390 ''км''&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;) б-ча Азия &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Түш. Америкадан кийинки 3-материк. Дарыялары экватордук климаттык алкакта жыш, ал эми чөлдөрдө &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Калахаринин кумдуу түздүктөрүндө дээрлик жок. Континент тик суу бөлгүч Афиканын чыгыш көтөрүӊкү бөлүгү аркылууу өтөт. Ошондуктан Атлантиканын алабына Африканын аянтынын 36,05%, Инди океанынын алабына 18,48%, Жер Ортолук деӊиздин алабына 14,88% таандык. Ири дарыялары: Конго, Нил, Нигер, Замбези, Оранж. Алардын ичинен Конго жылдык агымынын өлчөмү б-ча (1230 ''км''&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;) дүйнөдө Амазонкадан кийинки 2-ири дарыя, ал эми Нил дүйнөдөгү эӊ узун (6671 ''км'') дарыя деп эсептелинет. Суусу сыртка агып чыкпаган аймак Африканын аянтынын 30,5%ин ээлейт. Африканын дарыялары куралуусу б-ча төмөнкү типтерге бөлүнөт: 1) экватордук (жамгыр сууларынан гана куралып, агымы жыл бою туруктуу болгон); 2) судандык (эӊ көп таралганы; негизинен жамгыр суусунан куралат; агымы жайында &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; күзүндө мол болот); 3) сахара (мезгил-мезгили &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; пайда болуучу агымдар ‒ ''уэддер'' мүнөздүү); 4) жер ортолук деӊиздик (жамгыр, бир аз кар сууларынан куралып, жайында тайыздап же соолуп калган суулар). Африканын ири дарыялары бүт татаал режимдеги транзиттик дарыялар.&lt;br&gt;Африканын чоӊ көлдөрүнүн дээрлик бардыгы Чыгыш Африка бөксө тоосундагы тектон. ойдуӊдарда жайгашкан; алар узун, кууш &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; тереӊ. Танганьика көлү тереӊдиги б-ча (1470 ''м'') Байкал көлүнөн кийинки дүйнөдөгү экинчи-көл. Африканын эӊ ири көлү ‒ Виктория, тузсуз көлдөрдүн ичинен аянты б-ча Түн. Америкадагы Жогорку көлдөн кийинки экинчи көл. Кийинки ири көлдөр: Ньяса, Тана, Чад ж. б.&lt;br&gt;Нымдуу дайыма жашыл экватордук токой (''гилея'') ысык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; дайыма нымдуу климаттуу Гвинея булуӊунун жээктеринде (7° түн. кеӊдик &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; 12° түш. кеӊдиктердин аралыгында) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Конго ойдуӊунда (4° түн. кеӊдик &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; 5° түш. кеӊдиктердин аралыгында) кеӊири аймакты ээлейт. Ал түндүгүндө &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; түш. чет жакаларында аралаш (жалбырагын түшүрүүчү -- дайыма жашыл) токойго өтөт. Тропиктик нымдуу (негизинен пальмалуу) токой Африканын чыгыш жээги &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Мадагаскардын чыгышында, жазы-ийне жалбырактуу аралаш токой Африканын түш.-чыгыш муссондуу чет жакасында, дайыма жашыл катуу жалбырактуу (негизинен тыгын эмендүү) токой Атлас тоолорунун айдарым капталдарын да өсөт. Тоо капталдарын 3000 ''м'' бийиктикке чейин &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жаан-чачын мол жааган жерлерди ээлеген тоо токою жапыз өсүп, анда мамык чөп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; эӊилчектер көп кездешет. Гилеянын астында кызыл-сары ферралит, латериттик глей, тропиктик саз, жалбырагын түшүрүүчү ‒ дайыма жашыл токоюнун астында кызыл, Чыгыш Африканын түштүгүндөгү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Түш. Африкадагы сейрек токойдун астында кызыл-күрөӊ топурактары өөрчүйт.&lt;br&gt;Саванна Экватордук Африканын токой массивдерин курчап, Судан, Чыгыш &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Түш. Африка аркылуу түш. тропиктен ары карай созулуп жатат. Ал өскүлөӊ, накта (кургакчыл) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; чөлдөшкөн саванна болуп бөлүнөт. Өскүлөӊ саванна жаан-чачын мол жааган (800‒1200 ''мм'') жерлерди ээлеп, жыш &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; бийик өскөн (мис., пил чөбү 5 ''м''ге жетет) кылкандуу өсүмдүктөр аралаш же жалбырагын күбүүчү, дайыма жашыл галерея токой массивдери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; айкалышып жатат. Накта саванна (жаан-чачындын өлчөмү 500‒800 ''мм'') бийикт. 1 ''м''ге чейинки кылкандуу чөп өсүмдүктөрдүн (кызыл от, темеда ж. б.) текши тилкеси; дарак өсүмдүктөрдөн пальма, баобаб, акация, молочай ж. б. кездешет. Чөлдөшкөн саванна (300‒500 ''мм'') суйдаӊ кылкандуу өсүмдүктөрдөн турат; анда тикендүү бадалдар (негизинен акация) кеӊири таралган. Саваннанын алдында кызыл, кызыл-коӊур, кызгылт -коӊур топурактары өөрчүйт. Чөлдүн эӊ зор аймагы Африканын түн. бөлүгүндө, анда дүйнөдөгү эӊ ири Сахара чөлү жайгашкан. Анын өсүмдүктөрү склерофилдүү (жалбырагы катуу, кургакчылыкка чыдамдуу), өтө суйдаӊ. Оазистердин негизги өсүмдүгү ‒ курма пальмасы. Түш. Африкадагы Намиб &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Карру чөлдөрүндө негизинен ''суккуленттер'' (мезембри антемум, алое, молочай) өсөт. Карруда акациялар көп. Африканын чөлдөрү субтропиктик чет <br /> [[File:АФРИКА64.png | thumb|Тимет кум дөбөлөрү.]]<br /> жакаларында кылкандуу өсүмдүк-бадалдуу жарым чөлдөргө өтөт.&lt;br&gt;Жаныбарлары өтө ар түрдүүлүгү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; айырмаланып, Эфиопиялык зоогеогр. аймагына кирет. А-нын тропиктик зоналарын (негизинен коруктарда) пил, керик, гиппопотам, зебра, антилопа ж. б. туяктуулар; арстан, кабылан ж. б. ири жырткыч айбанаттар мекендейт. Маймыл, майда жырткыч жаныбарлар, кемирүүчүлөр, кургакчыл жерлерде сойлоп жүрүүчүлөр көп. Канаттуулардын көп түрү, &lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; төө куш, ибис, фламинго кездешет. Чарбага термит, чегиртке, цеце чымыны чоӊ зыян келтирет. 19-к-да, айрыкча 20-к-дын башында өтө азайып бараткан жаныбарларды коргоо максатында улуттук парк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; коруктар (ирилери ‒ Крюгер, Калахари-Гем сбок, Серенгети, Цаво) уюшулган.<br /> ''Table 1: Африканын саясий бөлүнүшү''<br /> {| style=&quot;border-spacing:0;margin:auto;width:6.925in;&quot;<br /> |- style=&quot;background-color:transparent;border-top:0.75pt solid #000000;border-bottom:0.75pt solid #000000;border-left:none;border-right:none;padding:0in;&quot;<br /> | style=&quot;color:#000000;&quot; | '''Мамлекеттер'''<br /> | style=&quot;color:#000000;&quot; | '''Аянты(миӊ км2)'''<br /> | style=&quot;color:#000000;&quot; | '''Калкынын саны(млн, 2012)'''<br /> | style=&quot;color:#000000;&quot; | '''Борборлору'''<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Алжир , Алжир Элдик Демократиялык Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 2381,7<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 35,2<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Алжир<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Ангола , Ангола Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 1246,7<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 18,5<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Луанда<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Бенин , Бенин Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 112,6<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 8,9<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Порто-Ново<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Борбордук Африка Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 623,0<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 3,8<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Банги<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Ботсвана , Ботсвана Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 582,0<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 1,6<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Габороне<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Буркино-Фасо<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 274,2<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 15,8<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Уагадугу<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Бурунди , Бурунди Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 27,8<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 9,0<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Бужумбура<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Габон , Габон Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 267,7<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 1,5<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Либревиль<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Гамбия , Гамбия Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 11,3<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 1,7<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Банжул<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Гана , Гана Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 238,5<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 24,2<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Аккра<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Гвинея , Гвинея Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 246,0<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 9,7<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Конакри<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Гвинея-Бисау , Гвинея-Бисау Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 36,1<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 1,4<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Бисау<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Жибути , Жибути Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 23,2<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 0,8<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Жибути<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Египет , Египет Араб Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 1001,4<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 80,9<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Каир<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Замбия , Замбия Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 752,6<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 12,9<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Лусака<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Зимбабве , Зимбабве Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 391,0<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 13,4<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Хараре<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Кабо-Верде , Кабо-Верде Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 4,0<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 0,5<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Прая<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Камерун , Камерун Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 475,4<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 17,8<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Яунде<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Кения , Кения Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 580,3<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 38,0<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Найроби<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Комор , Комор Федерация Ислам Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 1,8<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 0,8<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Морони<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Конго , Конго Демократиялык Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 2344,9<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 67,8<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Киншаса<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Конго , Конго Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 342,0<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 4,0<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Браззавиль<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Кот-д'Ивуар , Кот-д'Ивуар Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 322,5<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 21,1<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Ямусукро<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Лесото , Лесото Королдугу<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 30,3<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 2,1<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Масеру<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Либерия , Либерия Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 111,3<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 3,5<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Монровия<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Ливия , Ливия Араб Социалисттик Эл Жамахириясы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 1759,5<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 6,4<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Триполи<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Маврикий , Маврикий Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 0,2<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 1,2<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Порт-Луи<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Мавритания , Мавритания Ислам Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 1025,5<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 3,1<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Нуакшот<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Мадагаскар , Мадагаскар Демократиялык Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 587,0<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 20,0<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Антананариву<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Малави , Малави Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 118,4<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 15,4<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Лилонгве<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Мали , Мали Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 1240,1<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 13,2<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Бамако<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Марроко , Марроко Королдугу<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 446,5<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 32,4<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Рабат<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Мозамбик , Мозамбик Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 801,5<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 21,4<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Мапуту<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Намибия , Намиб Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 824,2<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 1,8<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Виндхук<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Нигер , Нигер Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 1267,0<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 14,0<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Ниамей<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Нигерия , Нигерия Федерация Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 924,1<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 152,2<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Абужа<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Реюньон<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 2,5<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 0,8<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Сен-Дени<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Руанда , Руанда Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 26,4<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 10,2<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Кигали<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Сан-Томе &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Принсипи<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 0,9<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 0,2<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Сан-Томе<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Свазиленд , Свазиленд Королдугу<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 17,3<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 1,1<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Мбабане<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Сейшель аралдары , Сейшель аралдары Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 0,4<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 0,09<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Виктория<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Сенегал , Сенегал Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 196,7<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 14,1<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Дакар<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Сомали , Сомали Демократиялык Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 637,6<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 9,6<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Могадишо<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Судан , Судан Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 2505,8<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 30,9<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Хартум<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Сьерра-Леоне , Сьерра-Леоне Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 71,4<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 5,4<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Фритаун<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Танзания , Танзания Бириккен Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 945,0<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 37,9<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Дар-эс-Салам<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Того , Того Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 56,8<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 6,3<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Ломе<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Тунис , Тунис Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 164,0<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 10,4<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Тунис<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Түштүк Африка Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 1220,0<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 43,8<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Претория<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Уганда , Уганда Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 235,9<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 30,9<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Кампала<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Чад, Чад Республикасы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 1284,0<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 11,1<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Нжамена<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Ыйык Елена аралы<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 0,1<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 0,08<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Жеймстаун<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Экватордук Гвинея<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 28,0<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 0,7<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Малабо<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Эритрея<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 125,0<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 4,4<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Асмэра<br /> |-<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #000000;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Эфиопия<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #000000;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 1128,0<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #000000;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | 75,1<br /> | style=&quot;background-color:transparent;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #000000;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;&quot; | Аддис-Абеба<br /> |-<br /> |}<br /> Африканын жерг. калкы бир канча расага таандык. Сахаранын түндүгүндө европеид расасына тиешелүү инди-жер ортолук деӊиз расасы кеӊири таралган (арабдар, берберлер). Сахаранын түштүгүндө экватордук (негр-австралоиддик) расага кирген негр, негрилл &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; бушмен раса тибиндеги элдер жашайт. Негрлер терисинин өтө каралыгы, тармал чачтуу, калыӊ эриндүү, жазы мурундуу, узун бойлуулугу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; мүнөздөлөт. Негриллдер (Борбору А. пигмейлери) алардын өӊү бир аз агыраак, кыска бойлуу, жука эриндүү, денесинин түктүүлүгү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; өзгөчөлөнөт. Бушмен (түш. африкалык) раса тибиндегилер (бушмен &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; готтентот) негрлерге караганда сары-күрөӊ түстүү, орто бойлуулугу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; айырмаланат. Эфиопия &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Сомали ж. а-нда жашаган элдер эфиоп (Чыгыш А.) расасына таандык. Булар экватордук &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; европеид расасынын ортосундагы өткөөл орунда турушат. Чап жаак, кырдач мурундуу, эрди калыӊ, орто бойлуу, тармал чачтуу, каратору келет. Мадагаскар а-нын эли негрлер &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; түш. азиялык расалардан турат.&lt;br&gt;Ад.: Африка. Энциклопедический справочник. Т.1‒ 2. М., 1968; ''Барков А. С''. Африка. М., 1953; ''Власова Т.В''. Физическая география материков. Евразия. Африка. М., 1976; ''Дмитриевский Ю. Д.'' Внутренние воды Африки и их использование. Л., 1967; Физическая география Африки. М., 1973; Климат Африки. Л., 1967; ''Магидович И. П.'' Очерки по истории географических открытий. М., 1967; Физическая география материков и океанов. М., 1988; ''Хаин В. Е.'' Тектоника континентов и океанов (год 2000). М., 2001.&lt;br&gt;''Ө. Бараталиев.''&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%9D%D0%AB&diff=33033 2022-12-13T04:30:21Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АФИНЫ''' (жаӊы гр. Aqhnаi) ‒ Грекия Респ-нын борбор шаары. Түш. Европадагы эӊ ири шаарлардын бири. Аттика номунун (адм.-айм. бирдик) адм. борбору. Адм. жактан муниципалдык округдарга (демосторго) бөлүнгөн. Калкы 753 миӊ (2010; Пирей ш. &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; шаар айланасы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Чоӊ<br /> А-ны түзүп, калкы 3,9 млнго жетет). Шаар Аттика ж. а-нда, Эгей деӊизинин Сароникос булуӊунун жээгиндеги дөбөчөлөрдө (Ликавит, Акрополь, Ареопаг, Пникс, Филопаппа ж. б.), Педион өрөөнүндө жайгашкан. Маанилүү жолдор тоому (башкы магистралдык жолдору Салоникага, андан ары Македония, Болгария &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Түркиянын чек араларына жетет). Темир жол тармактары шаарды Пелопоннес ж. а. &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; өлкөнүн батыш бөлүгү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; байланыштырат. Эл аралык аэропорттору, метрополитен (А-ны Пирей &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; байланыштырат) бар. А-нын аванпорту ‒ Пирей Грекиянын ири порту.&lt;br&gt; А-нын так негизделген жылы белгисиз. Анын аталышын байыркы гректер шаардын колдоочусу деп саналган Афина Паллада кудайы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; байланыштырган. Уламыш б-ча азыркы А. шаары жайгашкан жерге адамдар б. з. ч. 16‒13-к-да отурукташа баштаган. А. байыркы Аттикадагы ири экон., саясий &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; маданий борбор, өз алдынча шаар-мамлекет болгон (к. ''Афины Байыркы'' ). Ал б. з. ч. 146-жылдан б. з. 395-ж. чейин Рим империясына, 395‒1204-ж. Византияга караган. 1204‒1458-ж. Афины герцогдугунун борбору. 1458-ж. түрктөр тарабынан басылып алынган. 1834-жылдан Грекиянын борбору &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; королдук резиденция. Эл аралык туризмдин (2000-ж. 10 млн) борбору. Көптөгөн конгресс, симпозиумдар (өзгөчө тарых &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; иск-во жаатында) өткөрүлөт. Арх-расы шаарга кайталангыс көрк берип турат. А-нын тарыхый чордону болгон Афины Акрополу <br /> <br /> көтөрүлүп турат (''Бүткүл Дүйнөлүк мурастын'' тизмесине кирген). Этегинде Агора аянты жайгашкан. Түштүгүнөн Дионис театры (6-к. ‒ б. з. ч. 326-ж.) &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; Аттикадагы Герод одеону (б. з. 161-жылынан кийин) Акрополго жалгашат. Илгери алар үстү жабык узун галерея (б. з. ч. 2-к.) &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;м-н&quot;&gt;менен&lt;/span&gt; байланышып турган. Рим Сенатору Филопапптын күмбөзү (114‒116), Керамик аймагынын некрополу («Керамик» музейи, б. з. ч. 5‒4-к.), Гефестейон храмы (же Тезейон б. з. ч. 449‒444), Агриппа &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; Гимнасия одеондорунун калдыктары (б. з. ч. 1-к-дын аягы ‒ б. з. 2-к.; бардыгы Агорада), Лисикраттын эстелиги (б.з.ч. 335‒334), Зевс храмы, Византия доорундагы чиркөөлөр (Ыйык Апостол, 1000‒25; Ыйык Феодор, 1065-жыл чен; Ыйык Екатерина, 11‒12-к., Кичи Митрополия, 12-к. ж. б.), Жаӊы шаардын чегинде 11-к-дын кечилканалары, Элевсиндин калдыктары сакталган. Классицизм стилиндеги курулуштар, эски король сарайы (учурда парламент жайгашкан), театр, ИА (1926), ун-ттер (тех., улуттук), жогорку мектептер, «Атенеум» консерваториясы, китепканалар, музейлер, улуттук живопись галереясы (1900-жылдан) бар. Эл аралык (вокалист, пианисттер, дирижёр, композиторлор) конкурстар өткөрүлүп турат. 1896-ж. , 2004-ж. XXVIII Олимпия оюндары өткөрүлгөн.&lt;br&gt;А. ‒ Грекиянын башкы экон. борбору. Металлургия, машина куруу (&lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;а. и.&quot;&gt;а. и.&lt;/span&gt; кеме, автомобиль), нефть ажыратуу, хим., целлюлоза-кагаз, текстиль, булгаары-бут кийим, тигүү, тамак-аш, тамеки, цемент өнөр жайлары, азот к-тасы өндүрүшү (Пирейде) бар. Суунун жетишсиздигинен шаар жакшы жашылдандырылган эмес. Боз түшүп (смог) турат.&lt;br&gt;Ад.: ''Колобова К. М.'' Древний город Афины и его памятники. Л., 1961; ''Сидорова Н. А.'' Афины. 2-е изд. М., 1884; ''Беспалов О. Г., Звонов Н. В.'' Афины. М., 1998. <br /> <br /> ''Р. Карачалова, А. Орозов.''&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%9D%D0%AB&diff=33015 2022-12-12T04:56:05Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АФИНЫ''' (жаӊы гр. Aqhnаi) ‒ Грекия Респ-нын борбор шаары. Түш. Европадагы эӊ ири шаарлардын бири. Аттика номунун (адм.-айм. бирдик) адм. борбору. Адм. жактан муниципалдык округдарга (демосторго) бөлүнгөн. Калкы 753 миӊ (2010; Пирей ш. &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; шаар айланасы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Чоӊ<br /> А-ны түзүп, калкы 3,9 млнго жетет). Шаар Аттика ж. а-нда, Эгей деӊизинин Сароникос булуӊунун жээгиндеги дөбөчөлөрдө (Ликавит, Акрополь, Ареопаг, Пникс, Филопаппа ж. б.), Педион өрөөнүндө жайгашкан. Маанилүү жолдор тоому (башкы магистралдык жолдору Салоникага, андан ары Македония, Болгария &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Түркиянын чек араларына жетет). Темир жол тармактары шаарды Пелопоннес ж. а. &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; өлкөнүн батыш бөлүгү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; байланыштырат. Эл аралык аэропорттору, метрополитен (А-ны Пирей &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; байланыштырат) бар. А-нын аванпорту ‒ Пирей Грекиянын ири порту.&lt;br&gt; А-нын так негизделген жылы белгисиз. Анын аталышын байыркы гректер шаардын колдоочусу деп саналган Афина Паллада кудайы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; байланыштырган. Уламыш б-ча азыркы А. шаары жайгашкан жерге адамдар б. з. ч. 16‒13-к-да <br /> <br /> отурукташа баштаган. А. байыркы Аттикадагы ири экон., саясий &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; маданий борбор, өз алдынча шаар-мамлекет болгон (к. ''Афины Байыркы'' ). Ал б. з. ч. 146-жылдан б. з. 395-ж. чейин Рим империясына, 395‒1204-ж. Византия га караган. 1204‒1458-ж. Афины герцогдугунун борбору. 1458-ж. түрктөр тарабынан басылып алынган. 1834-жылдан Грекиянын борбору &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; королдук резиденция.&lt;br&gt;Эл аралык туризмдин (2000-ж. 10 млн) борбору. Көптөгөн конгресс, симпозиумдар (өзгөчө тарых &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; иск-во жаатында) өткөрүлөт. Арх-расы шаарга кайталангыс көрк берип турат. А-нын тарыхый чордону болгон Афины Акрополу<br /> [[File:АФИНЫ56.png | thumb|Афины шаарынын бир бөлүгү.]]<br /> көтөрүлүп турат (''Бүткүл Дүйнөлүк мурастын'' тизмесине кирген). Этегинде Агора аянты жайгашкан. Түштүгүнөн Дионис театры (6-к. ‒ б. з. ч. 326-ж.) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Аттикадагы Герод одеону (б. з. 161-жылынан кийин) Акрополго жалгашат. Илгери алар үстү жабык узун галерея (б. з. ч. 2-к.) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; байланышып турган. Рим Сенатору Филопапптын күмбөзү (114‒116), Керамик аймагынын некрополу («Керамик» музейи, б. з. ч. 5‒4-к.), Гефестейон храмы (же Тезейон б. з. ч. 449‒444), Агриппа &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Гимнасия одеондорунун калдыктары (б. з. ч. 1-к-дын аягы ‒ б. з. 2-к.; бардыгы Агорада), Лисикраттын эстелиги (б.з.ч. 335‒334), Зевс храмы, Византия доорундагы чиркөөлөр (Ыйык Апостол, 1000‒25; Ыйык Феодор, 1065-жыл чен; Ыйык Екатерина, 11‒12-к., Кичи Митрополия, 12-к. ж. б.), Жаӊы шаардын чегинде 11-к-дын кечилканалары, Элевсиндин калдыктары сакталган. Классицизм стилиндеги курулуштар, эски король сарайы (учурда парламент жайгашкан), театр, ИА (1926), ун-ттер (тех., улуттук), жогорку мектептер, «Атенеум» консерваториясы, китепка налар, музейлер, улуттук живопись галереясы (1900-жылдан) бар. Эл аралык (вокалист, пианисттер, дирижёр, композиторлор) конкурстар өткөрүлүп турат. 1896-ж. I, 2004-ж. XXVIII Олимпия оюндары өткөрүлгөн.&lt;br&gt;А. ‒ Грекиянын башкы экон. борбору. Металлургия, машина куруу (&lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; кеме, автомобиль), нефть ажыратуу, хим., целлюлоза-кагаз, текстиль, булгаары-бут кийим, тигүү, тамак-аш, тамеки, цемент өнөр жайлары, азот к-тасы өндүрүшү (Пирейде) бар. Суунун жетишсиздигинен шаар жакшы жашылдандырылган эмес. Боз түшүп (смог) турат.&lt;br&gt;Ад.: ''Колобова К. М.'' Древний город Афины и его памятники. Л., 1961; ''Сидорова Н. А.'' Афины. 2-е изд. М., 1884; ''Беспалов О. Г., Звонов Н. В.'' Афины. М., 1998. ''Р. Карачалова, А. Орозов.''&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A4%D0%93%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%9D&diff=33005 2022-12-09T10:34:18Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АФГАНИСТАН''', А ф г а н и с т а н И с л а м м а м л е к е т и ‒ Түш.-Батыш Азиядагы мамлекет. Түндүгүнөн Түркмөнстан, Өзбекстан &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Тажикстан, батышынан Иран, түштүгүнөн &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; чыгышынан Пакистан &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Индия, түн.-чыгышынан Кытай &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; чектешет. Аянты 645,7 миӊ ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Калкы 33,4 млн (2012). Борбору ‒ Кабул ш. Адм.-аймактык жактан 32 вилаятка (адм.-айм. бирдик) бөлүнөт. А. БУУнун (1946), Эл аралык валюта фондунун (1955) мүчөсү.&lt;br&gt;<br /> ==Мамлекеттик түзүлүшү. ==<br /> А. ‒ унитардык мамлекет. Конституциясы 16. 1. 2004-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы ‒ президенттик республика. Мамлекет &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; өкмөт башчысы ‒ президент. Президенттин алдында эки вице-пре<br /> [[File:АФГАНИСТАН50.png | thumb|none]]<br /> зидент бар. Президент болуп ата-энеси афгандык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; мусулман дининдеги жаран гана шайлана алат (5 жылдык мөөнөткө). Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы ‒ эки палаталуу Улуттук чогулуш (Элдер палатасы (Валези Жюрга, 250 депутат) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Аксакалдар палатасы (Мешрано Жюрга). Аткаруу бийлигин өкмөт ‒ Улуттук чогулуштун макулдугу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; президент тарабынан дайындалуучу 27 кишиден турган министрлер кабинети ишке ашырат.<br /> [[File:АФГАНИСТАН51.png | thumb|none]]<br /> Саясий партиялары: А-дын Ислам коому, А-дын Ислам биримдиги партиясы, А-дын улуттук биримдик кыймылы партиясы.&lt;br&gt;<br /> ==Табияты.==<br /> А. негизинен ''Иран тайпак тоосунун'' түн.-чыгышында жайгашкан; аймагынын &lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;үн тоолор ээлейт. Чыгыштан батышты карай ''Гиндикуш тоолору'' (бийикт. 6843 ''м''ге чейин, Тиргаран чокусу), андан ары ''Паропамиз тоолору'', түндүгүндө Бактрия түздүгү, түштүгүндө, түш.-батыш бөлүгүндө бийикт. 1200 ''м''ге жеткен чөлдүү плато Регстан, Гармсер кумдуу чөлдөрү, Дашти-Марго таш-шагылдуу чөлү созулуп жатса, А-дын түш. бөлүгүндө Газни-Кандагар бөксө тоосу (бийикт. 3265 ''м''ге чейин) жазы дарыя өрөөндөрү &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;м-н&quot;&gt;менен&lt;/span&gt; тилмеленип жатат. Иран &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; Пакистан &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;м-н&quot;&gt;менен&lt;/span&gt; болгон чек арасында чуӊкурдуктар кездешет. А-дын аймагы тектон. жактан негизинен ''Альп бүктөлүүсүнө'' кирет. Түн. бөлүгү Туран жаш платформасынын (плитасынын) чегинде. Нефть, табигый газ, көмүр, темир, жез, сейрек металлдар, о. эле чачынды алтын, зергерлик &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; асыл таштар (дүйнөдөгү эӊ сапаттуу кен ‒ лазурит, мрамор оникси, зергерлик турмалин, рубин, зымырыт) ж. б. кендери бар. <br /> <br /> Климаты субтропиктик континенттик, кургакчыл. Январдын орт. темп-расы түздүктөрдө 0°Сден 8°Сге чейин, бийик тоолордун айрым жеринде ‒20°Сден төмөн, июлдуку түздүктөрдө 24°Сден 32°Сге, бийик тоолордо 0°Сден 10°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны түздүктөрдө 200 ''мм'', чөлдөрдө 40‒50 ''мм'', бөксө тоолордо 200‒250 ''мм'', Гиндикуштун айдарым капталдарында 400‒600 ''мм'', Инди океанынын муссону жеткен түш.-чыгышында 800 ''мм''ге чейин. 3000‒5000 ''м'' бийиктикте кар катмары 6‒8 ай жатат, андан жогору мөӊгү кездешет. Ири дарыялары: Аму-Дарыя (жогорку агымында Пянж), Герируд, Гильменд, Кабул, Мургаб сугатка кеӊири пайдаланылат. Көлдөрү аз, &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;а. и.&quot;&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; ирилери ‒ Амир, Аби-Истадайн-Газни. Тоо этектери &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; өрөөндөр боз, чөлдүү талаалары күрөӊ топурактуу. Шортоӊ жерлери да бар. Негизинен чөл &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; талаа өсүмдүктөрү (шыбак, астрагал, сөксөөл, төө тикен ж. б.) өсөт. Чыгышындагы тоолордо токой кездешет. Дарыя өрөөндөрүндө оазистер бар, аларда жемиш багы өстүрүлүп, жүзүмчүлүк өнүккөн. Аймагында 6 корголуучу аймагы (аянты 218 миӊ ''га''дан ашык) бар. Банди-Амир улуттук паркы уюштурулган.&lt;br&gt;<br /> <br /> Калкы<br /> <br /> Өлкөдө түрдүү тилдердин тобуна кирген 20дан ашык улут өкүлдөрү жашайт; анын жарымынан көбү ‒ афгандар (пуштулар; 38%тен 49%ке чейин); о. эле тажик (өлкөнүн батыш &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; түн.-чыгыш бөлүктөрүндө; 18‒25%), өзбек (6‒8%) &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; түркмөндөр (түндүгүндө), хазарлыктар (борб. бөлүгүндө), кара калпак, кыргыз, белуж ж. б. улуттар арбын. Расмий тили ‒ пушту &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; дари (перс тилинин афган диалектиси) тилдери. Басымдуу дини ‒ ислам. Фертилдүүлүк жогору болгонуна байланыштуу (1 аялга 6,78 бала) балдардын өлүмү көп (1000ге 166). Калкынын жашынын орт. узактыгы эркектериники ‒ 61, аялдарыныкы ‒ 59 жаш. Орт. жыштыгы: 1 ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; жерге 45 киши (өлкөнүн чыгышында 687). Көбү өрөөн &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; оазистерде отурукташкан, аларда 1 ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; жерге 100дөн ашуун киши туура келет; түштүгүндөгү чөлдөрдө, борб. &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; түн.-чыгыш бөлүктөрүндөгү бийик тоолуу аймактарда отурукташкан эл жокко эсе. Калкынын &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;ге жакыны көчмөн &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жарым көчмөн эл. Шаар калкы 24%. Ири шаарлары: Кабул, Кандагар, Герат, Кундуз, Мазари-Шариф, , Желалабад.<br /> [[File:АФГАНИСТАН52.png | thumb|Кабул шаарынын жалпы көрүнүшү.]]<br /> Акча бирдиги ‒ афгани. 1979‒89-жылдардагы ''Афган согушу'' &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; граждандык согуштун таасиринен А-дын калкынын &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;ине жакыны өлкөнү таштап четке кетүүгө аргасыз болушкан. О. эле Кабул ш-нын калкы эки эсе өскөн. Качкындардын көпчүлүгү Иран &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Пакистанда отурукташкан. &lt;br&gt;<br /> ==Тарыхы ==<br /> Азыркы А-дын аймагында байыркы таш доорунан эле адамдар мекендегендигин көптөгөн археол. казуулар ырастайт. Б. з. ч. 1-миӊ жылдыктын 1-жарымында чөлкөмдө ирригациялык курулмалардын курулушу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; ири оазистер пайда болот. Ошол мезгилде А-дын аймагында ''Бактрия'' сыяктуу алгачкы мамлекеттер түзүлгөн. Б. з. ч. 6-к-дын 30-жылдарында А-дын аймагы Ахемениддер мамлекетинин (Персия) курамына, б. з. ч. 330‒329-ж. А-ды Александр Македонский басып алган, кийин ''Селевкиддердин'' ээликтеринин курамына кирген. ''Грек‒Бактрия'' (б. з. ч. 250‒130-ж.), ''Кушан'' (б.з. 1‒4-к.) падышачылыктарынын доорунда аймакта шаарлар, кол өнөрчүлүк, мад-т, иск-во гүлдөп өскөн. 4-к-да А-дын аймагын С''асаниддер,'' 5‒6-к-да ''эфталиттер'' басып алган. 6-к-дын 60-жылдары эфталиттердин уруулук бирикмелери түрктөр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; сасанилер тарабынан сокку алган соӊ, А-дын аймагы майда ээликтерге бөлүнүп, ''Түрк кагандыгына'' &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Сасанилерге көз каранды болуп калган. 7‒8-к-да чөлкөмдү арабдар басып алып, ислам дини тарай баштаган. 9‒10-к-да аймакта чарбанын, мад-ттын, иск-вонун өсүшү байкалат. А. аймагын 13-к-да монголдор, 16‒17-к-да Улуу Моголдор, 18-к-да ''Надир-шах'' каратып алган. Надир-шах өлгөндөн кийин, 1747‒1818-ж. эмир Ахмад шах башында турган алгачкы көз каранды эмес Афган мамлекети ‒ Дуррани державасы түзүлгөн. 19-к-дын орто ченинен Россия &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Улуу Британия А. үчүн өз ара каршылашып турушкан. 1907-ж. бул эки мамлекеттин ортосунда А. аймагынын бүтүндүгүн таануу ж-дөгү келишимге кол коюлган. 1919‒29-ж. Аманулла хандын өкмөтү өлкөдө социалдык-экон. реформаларды жүргүзгөн. 1923-ж. конституциялык монархия орнотулган. 1929-ж. бийликке Мухаммад Надир келип, ал Надир-шах атын алып, өзүн король деп жарыялаган. Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда А. бейтараптык позициясында турган. 1973-ж. мамл. төӊкөрүштүн натыйжасында монархия кулатылып, А. республика деп жарыяланган. Мамлекеттин &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; өкмөт башчылыгына Мухаммед Дауд шайланат. 1978-ж. апрелде кайрадан мамл. төӊкөрүш болуп, бийликке Революциялык совет келген &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; А. Демократиялык Республикасы деп жарыяланган. Өлкөдө граждандык согуш башталган. А. өкмөтүнүн өтүнүчү б-ча колдоо көрсөтүп, 1979-ж. А-га сов. аскерлер киргизилген. Х. Аминдин режими кулатылып, анын ордуна Бабрак Кармаль дайындалган. Кармалдын 80-жылдардын 1-жарымында А-да «советтик үлгүдөгү социализмди» куруу аракети ийгиликсиз аяктаган. Өлкөнүн ичиндеги өз ара чыр-чатактар токтогон эмес. 1987-ж. А-дын жаӊы Конституциясы кабыл алынып, А. Наджибулла президент болуп шайланган. 1989-ж. сов. аскерлер А-дан чыгарылды, бирок ар кандай уруулук топтордун ортосундагы күрөш улантыла берген. Миллиондогон афгандыктар Пакистан, Иран ж. б. мамлекеттерге качышкан. 1992-ж. апрелде козголоӊчулар Кабулду басып алышты. 1992-ж. апрелде өлкө Афганстан Ислам Мамлекети деп аталып, бийлик моджахеддердин жетекчилеринин колуна өткөн. Ошол эле жылдын<br /> декабрында өлкөнүн президенттигине Б. Раббани шайланган. 1990-ж. ортосунда А-дын саясий аренасында «''Талибан» кыймылы'' (пакистандык медреселерде даярдыктан өтүшкөн жаш афган исламчыл-радикалисттердин тобу) активдеше баштайт. 1994-ж. «Талибан» бирикмелери Кандагарды, 1996-ж. Кабулду ээлешкен. Молдо Омор башында турган ээлеген аймактарын Афган Ислам Эмираты деп жарыялашкан. Талибдер өлкөдө катуу теократтык режимди орнотушкан. Талибан кыймылына каршы Ахмад шах Масуд жетектеген Түн. альянстын күчтөрү турган. Ахмад шах Масуддун өлтүрүлүшү (9. 9. 2001) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; АКШдагы массалык террордук актылардын (11. 9. 2001) уюштурулушуна У. бен Ладен күнөөлөнүп, 2001-ж. АКШ башында турган антитеррордук коалициялык күчтөр А-дагы талибдердин режимин кыйраткан. 2001-жылдын аягында Бонн ш-нда А-дын саясий күчтөрүнүн конференциясы өтүп, Хамид Карзай жетектеген Убактылуу адм. түзүлөт. 2002-ж. Лоя Жирганын отурумунда Х. Карзай мамлекет &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; өкмөт башчысы болуп шайланат. 2004-ж. январда жаӊы Конституция кабыл алынып, мамлекеттин президенти Х. Карзай болгон. «Талибан» кыймылынын айрым бөлүктөрү Х. Карзайга &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; эл аралык антитеррордук күчтөргө каршы күрөшүн улантышкан. А-дын айрым провинцияларында бийлик номиналдуу түрдө гана өкмөткө баш ийишкен моджахеддердин талаа командирлерине таандык бойдон калган. 2009-ж. 20-августта өлкөдөгү президенттик шайлоодо Хамид Карзай жеңишке ээ болуп, экинчи мөөнөткө президент болуп шайланган. Карзайдын өкмөтү аймактык согушчандардын ээнбаштыгын чектөө, улуттук коопсуздуктун эффективдүү системасын куруу милдетин алдыга койгон. Борбордук бийликти жер-жерлерде чыңдоо үчүн моджахеддерди куралсыздандыруу, демобилизациялоо &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; реинтеграциялоо программасын ишке ашырган. Кампаларга 63 миң согуштук учак, 30 миңден ашык оор &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жеңил куралдар жеткирилген. Бирок өлкөдө 1000ден ашык куралдуу бандалар (ар кандай маалыматтар б-ча 60 миңден 100 миңге чейин) ишин уланткан. Афган улуттук армиясы күчтөндүрүлүп, саны 30 миңге жеткен. Талибан &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; “Ал-Каиданын” айрым бөлүктөрү колдоруна курал алып, Пакистандын аймагынан өкмөткө каршы чабуулдарын уланткан. Провинцияларда талаа командирлери көбүнчө Кабулга баш ийбеген кызматтарды ээлешкен. Экон. туруксуздуктун айынан баңгизаттарды өндүрүү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; сатуу көбөйүп, саясий зордук-зомбулук, улуттар аралык чыр-чатактар ​​уланган. Баңгизат бизнеси жерг. бийликтин айрым өкүлдөрү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; согушкерлерди бириктирген. Карзайдын өкмөтүнүн бул көйгөйлөрдү көтөрө албаганы дүйнөлүк коомчулукту тынчсыздандырган. Лондондо өткөн конференцияда (2006-ж. январь – февраль) 70 өлкө “Афган пакети” – 5 жылдык өнүгүү планына (бардык мыйзамсыз топторду куралсыздандыруу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; улуттук армияны түзүүнү аяктоо; миналанган аймактардын аянтын 70%ке кыскартуу; эффективдүү сот системасын түзүү; баңги заттарды мыйзамсыз жүгүртүүгө &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; коррупцияга каршы күрөштү күчөтүү; билим берүүнүн структурасын кеңейтүү; социалдык маселелерди чечүү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жакырчылык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; күрөшүү; транспорттук &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; энергетикалык инфраструктураны модернизациялоо ж. б.) 10,5 млрд АКШ долларын бөлүүнү жактырган. 2014-ж. Ашраф Гани президент болгон. 2015-жылдын январь айынан эл аралык коалициялык күчтөрдүн басымдуу бөлүгү А-дан чыгарылгандан кийин өлкөдө талиптердин террордук аракеттери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; анын тарапкерлери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; өкмөттүк күчтөрдүн ортосундагы аскердик тирешүүлөр күчөгөн. 2021-ж. 1-майда амер. аскерлер өлкөдөн биротоло чыгарылып кеткендигине байланыштуу Талибан террордук уюмунун согушчандары А-дын өкмөттүк күчтөрүнө каршы чабуул баштаган. 14-августка карата талиптер өлкөнүн бүткүл аймагынын 90% ээлеп, 2021-ж. 15-августта борбор шаары – Кабулду алып, өлкөдөгү бийликти басып алышкан. Афган президенти Ашраф Гани өлкөдөн качып кеткен. Талибдер А. Ислам Эмирлигинин түзүлгөнүн (20 жылдан кийин) жарыялаган. Талибан басып алуу маалында А. президентинин кеңешчиси баш болгон өкмөт мүчөлөрү, о. эле өлкөнүн борборундагы чет элдиктер өлкөдөн чыгып кетишкен. 2021-ж. 17-августта өлкөдө калган А-дын вице-президенти Амрулла Салех өзүн учурдагы мамлекет башчысы деп жарыялап, өлкөнүн калкын талиптерге каршылык көрсөтүүгө чакырган. Түндүк альянстын мурдагы лидери Ахмад Шах Масуддун уулу Ахмад Масуд Талибанга каршылык көрсөтүүнү уюштуруу үчүн түндүктөгү Панджшер провинциясына өкмөттүк күчтөрдү топтогон. Каршылык көрсөткөндөр Парван провинциясынын Чарикар р-нун басып алып, Кабул-Мазари-Шариф жолун кесип салышкан. 18-августта Желал-Абадда (Нангархар провинциясы) демонстрация болуп, талиптер тарабынан ок атылып, 2 адам окко учуп, 8 киши жарадар болгон. 2021-ж. 22-августта талиптер Ахмад Масуддан багынып берүүсүн талап кылып, 4 саат убакыт берген. Кабул аэропорту А-дын баш калаасында АКШ армиясы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; анын өнөктөштөрү көзөмөлдөгөн жалгыз объект болгон. 2021-ж. 26-августта Кабул аэропортунун жанында бир убакта эки жерде жардыруулар болуп, андан кийин атышуулар башталган. Кол салуудан 200 киши (&lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; 13 амер. аскер) курман болгон. Аэропорттогу жардыруу А-да талиптер бийликти басып алгандан берки биринчи теракт болгон. 2019-ж. январдагы Томсон Рейтер фондунун маалыматы б-ча А. саламаттыкты сактоо, экон. ресурстарга жетүү, социалдык жашоо, сексуалдык зомбулук, адам сатуу жагынан дүйнөдөгү аялдар үчүн эң кооптуу өлкөлөрдүн катарында калган. Талибдердин тушундагы жашоо аялдардын катуу кысымга алынышына алып келди: алар бардык жерде паранжа кийүүгө талап кылынган, 10 жаштан ашкан кыздарга окууга тыюу салынган, эреже бузган аялдар эл алдында жазаланып, кээде өлүм жазасына тартылган.<br /> ==Экономикасы ==<br /> А. ‒ дүйнөдөгү жакыр агр. өлкөлөрдүн бири. 1979-жылдан бери токтобогон согуш, о. эле 1998‒2002-жылдардагы кургакчылык өлкөнүн экономикасын дээрлик кыйраткан. Согуш жылдарындагы жалгыз өнүккөн тармагы ‒ апийим өндүрүшү болгон. 2002-жылдын январында Токиодо өткөрүлгөн конференцияда (61 өлкө катышкан; &lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; Россия, АКШ, Европа кеӊеши, БУУ, Бүткүл дүйнөлүк банк, Эл аралык валюта фонду, Ислам конференциясы уюмдары ж. б. уюмдар) А-га жардам көрсөтүүнүн программасы иштелип чыккан (2006-ж. чейин 4,5 млрд доллар бөлүнөт). Натыйжада экономикасында, айрыкча агрардык секторунда өнүгүү тенденциясы байкалган. Ички дүӊ продукциясынын көлөмү 23,35 млрд долларды (АКШ) түзүп, аны<br /> [[File:АФГАНИСТАН53.png | thumb|Акча бирдиги ‒ афгани.]]<br /> киши башына бөлүштүргөндө 800 доллардан туура келет ( 2009). Ички дүӊ продукциясындагы а. ч-нын көлөмү 60%, өнөр жайыныкы 20%, тейлөө чөйрөсүнүкү 20%. Өлкөнүн түндүгүндө Жаркудук ири газ кени 1967-жылдан иштетилүүдө. Газ 1980-жылдарда негизинен СССРге экспорттолгон; 21-к-дан баштап өлкөнүн ички керектөөсүн канааттандырат. Таш көмүр, нефть, таш туз, лазурит, курулуш материалдары казылып алынат. Энергетиканын негизин гидроэнергетика (84%, ГЭС) түзөт. 2009-ж. 285,5 млн ''кВт.с'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Кебез-кездеме (Пули-Хумри), кант (Баглан) з-ддору, жүн-кездеме токуу ф-касы (Кандагар), нан, үй куруу комбинаттары, асфальт-бетон, автомобиль ремонттоочу (Кабул), цемент (Жабаль-ус-Сираж, Пули-Хумри), азот жер семирткичи з-ддору бар. 1960-жылдары тамак-аш, текстиль, мед. өнөр жайлары ишке кирген, бирок согуш жылдары алар кыйрап же иштебей калган. 21-к-дын башынан кездеме (Кабул, Кандагар, Мазари-Шариф), самын кайнатуу (Кабул), эмерек, бут кийим, жер семирткич (Мазари-Шариф) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; цемент (Гори, Жабусарг) өндүрүштөрү ишке кирди. Килем токуу (кол &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt;) өнүккөн.&lt;br&gt;Өлкөнүн аймагынын 62%и а. ч-га жарактуу (жайыты кошо) жер, 17% айдоо аянты. Негизинен дан эгиндери ‒ буудай, арпа, жүгөрү (2700 ''м'' бийиктикте) эгилет. Тоо этектеринде &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; түздүктөрдө шалы, кант кызылча, пахта, май берүүчү өсүмдүктөр, бал камыш айдалат. Бакчылык (сары өрүк, шабдаалы, алмурут, кайнаалы, алча, анар, цитрус өсүмдүктөрү), жүзүмчүлүк, бакчачылык өнүккөн. О. эле бадам, жаӊгак өстүрүлөт. 1980‒90-ж. башкы товардык өсүмдүгү апийим эсептелип, дүйнөгө апийим таратуучу өлкөгө айланган (1999-ж. 1670 ''т''). Мал чарбасында кой асыроо. басымдуу (2003-ж., 8,8 млн, негизинен каракөл кою, анын көрпөсүн алуу б-ча дүйнөдө алдынкы орундардын бирин ээлейт). О. эле эчки (6 млн), бодо мал (2600 миӊ; буйвол &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; зебу), эшек (920 миӊ), төө (290 миӊ), жылкы (104 миӊ) багылат.&lt;br&gt;Темир жолу дээрлик жокко эсе; Кушкадан (Түркмөнстан) ‒ Торгундеге 9,6 ''км'', Термезден (Өзбекстан) Хайратанга 15 ''км'' темир жол тармагы жеткирилген. Автомобиль жолунун уз. 42,2 миӊ ''км''. Унаа транспорту (ат, төө, эшек) кеӊири колдонулат. Өлкөнүн маанилүү шаарларын байланыштырган Кабул ‒ Кандагар ‒ Герат ‒ Меймене ‒ Мазари-Шариф ‒ Хульм ‒ Кабул айланма трассасынын мааниси зор. Аму-Дарыяда кеме жүрөт. Башкы дарыя порттору: Хайратан, Шерхан. Түркмөнстандан Шиндандга, Өзбекстандан Баграмга нефть куурлары жеткирилген. Газ куурунун уз. 387 ''км''. Кабулда эл аралык аэропорт бар. Сыртка кургатылган жемиш, жаӊгак, килем, кылторко, пахта, ийленген &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; ийленбеген каракөл көрпөсү, баалуу асыл таштарды (негизинен Индия, Финляндия, Бельгия, Германия, Россия, АКШга) чыгарат. Сырттан өндүрүш каражаттарын, азык-түлүк, текстиль, нефть продукцияларын ж. б. (негизинен Пакистан, Түш. Корея, Япония, АКШ, Германия, Кениядан) алат.&lt;br&gt;<br /> ==Маданияты ==<br /> А-да билим берүү системасы көпкө созулган граждандык согуштан &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; «Талиб» башкаруусунан кыйраган. Диний мектептери (мусулман) басымдуулук кылат. 2002-ж. окуу жылында 39% эркек &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; 3% аял окуган (башталгыч билим алуу үчүн). Мектеп жашындагы 1,5 млн бала окуу мүмкүнчүлүгүнөн ажыраган. Мектептердин 70% талкаланып, &lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; 5 миӊ мектептин 3,5 миӊи оӊдоого муктаж болгон. 2002-ж. билим берүү системасын көтөрүү б-ча «Кайрадан мектепке» планы даярдалган (2 жылга эсептелген). Ошол эле жылы Кабул ун-ти (1932-ж. негизделген) ишке кирген. 2003-ж. 7563 мектепте 5,5 млн окуучу окуп, анда 92 миӊ мугалим эмгектенген. Кабулда ири элдик китепкана &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; этногр. музейлери бар.&lt;br&gt;Массалык маалымат каражаттары талибдердин башкаруусунан улам бүлгүнгө учураган. Өлкөдө мамл. телекөрсөтүү, радиоуктуруу, маалымат агентчилиги, менчик телекөрсөтүү, 3 көз каранды эмес радиоуктуруу компаниясы («Кабул радиосу»), «Афган Исламик Пресс» маалымат агентчилиги иштеп, 260тан ашуун гезит-журналдар чыгат.&lt;br&gt;А. ад-ты пушту &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; дари (фарси-кабули) тилдеринде өнүгүүдө. Пушту ад-ты Пакистандын аймагынын айрым бөлүктөрүндө да пайдаланылат; дари ад-ты перс классикалык ад-тынын салтын жолдойт. Эл арасында жөө жомок, эпос, оозеки аӊгемелер (хикаяттар) кеӊири таралган. Пуштулардын б. з. ч. сакталган ад-ты ‒ Мали шейхтин «Кадастр китеби» (15-к.), 16-к-га рошаниттер сектасын түзгөн Баязид Ансаринин чыг-лыгы таандык. 17‒18-к-гы пушту классика лык ад-тынын гүлдөп өнүгүүсүнө Хушхаль-хан Хаттака, Абдуррахман Моманд &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Абдулха мид Моманддын эмгектери зор. 20-к-да А. ад-тында кайрадан жаӊылануу башталган. 1936-ж. пушту тили дари тили &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; катар мамл. 2-тил деп жарыяланган. 1937-ж. А. тили &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; ад-ты академиясы негизделген. Повесть &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; проза жанры (С. М. Аламшахи, Мираминуд-дина Ансари, Г. М. Жвандая ‒ дари тилинде; Б. Кушкаки, К. М. Рафика ‒ пушту) өздөштүрүлө баштаган. 20-к-дын 2-жарымында ад-тта социал. маселелер басымдуулук кылган, Абдулхак Бетаб, Х. Халили (дари тилинде), Ж. Г. Жейлани, Ш. Маджрух, М. С. Псарлай (пушту), С. Лаик (эки тилде), Ш. Барик (дари) элдик каада салттын негизинде жазган. Проза жанры жаӊы багытта (романтикалык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; реалисттик) өнүккөн. Бийликке Афганстан Элдик Демокр. партиясы келгенден кийин ЖС түзүлүп (1980), анын расмий органы «Жвандун» («Жашоо») журналы болгон. Ал мезгилге прозаиктер ‒ А. Усман (Кузагара), А. Р. Зярьяб, А. Амин, А. Каргар, З. Анзор, Б. Баджаурай, Хабиб Кадир, И. Атайи ж. б-дын чыгармалары таандык. Классикалык поэзиянын салтын улантуучулар ‒ Н. Хафиз, Н. Тахури, А. Такор, А. Хазан ж. б., жаӊы поэ<br /> зия жанрына В. Бахтари, Л. Назими, С. К. Туфани, А. Наиби, Ф. Фард ж. б. кайрылган. Социал. күрөш, рев-ялык пафос Д. Панжшеринин поэзиясына таандык. 20-к-дын акыркы жылдарындагы согуш А-дын белгилүү ад-тчыларын өлкөдөн кетүүгө аргасыз кылган. Чет өлкөдөгү көрүнүктүү пушту ад-чыларына ‒ романчы С.Шпун, акындар А. Жахани, П. М. Караван, С. Сиддики, М. Парвин Файз-зада ж. б. кирет.&lt;br&gt;Байыркы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; о. кылымдагы афган элинин көркөм сүрөт мад-ты О. Азия, Индия, Иран элдеринин мад-ты &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; тыгыз байланышта өнүгүп келген. Батыш А-дын аймагы Бактрия &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Тохарстандын бир бөлүгү, О. Азиянын түш. аймактарынын тарыхый-маданий облусу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бирдей. Гиндикуштан түштүгүрөөк жагы Индстан &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; тыгыз байланышта. А-дын аймагындагы арх-ра, сүрөт иск-во эстеликтери б. з. ч. 4‒3-миӊинчи жылдарына таандык. Б. з. ч. 3‒2-к-да А-дын Бактра, Баграм, Ай-Ханум ш-нда эллиндик иск-во өнүккөн. Б. з. ч. 1-к-дагы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; б. з. ч. 8-к-дагы (Хадад, Бамиан ш.) Будда монастрларынын урандылары сакталган. О. кылымдагы көрүнүктүү эстеликтери: Лашкаргах ак сарайы (11-к, Бустани), мемориал мунаралары (12-к., Газна), Жам кыш-на жакын жердеги мунара (1153‒1202-ж. аралыгында), Гераттагы соборлуу мечит (13-к-дын башы ‒ 14-к.), Гератта гы Мусалла ансамблиндеги Гаухаршад күмбөзү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; мунарасы (1417‒38), Балхадагы Хожа Абу Наср Парсанын мечит күмбөзү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; (15-к.) ж. б. О. кылымдардагы А-дын иск-восу О. Азия, Иран, Индия иск-восунун таасиринде өз алдынча кол өнөрчүлүк мектептери пайда болгон. Гератта декорациялык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; көркөм сүрөт иск-восу (металлды, жыгачты оймо-чиймелеп кооздоо, килем токуу ж. б.) өнүккөн. 15-к-дын башында хан сарайларда китепкана-өнөрканалар (китебхане) иштей баштаган. Алар Гераттын миниатюра мектеби, К. Бехзаддын, Касим Алинин ж. б. белгилүү миниатюрист, каллиграфисттер дин чыгармалары &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; байланышта болгон. 18-к-да Кандагарда 8 кырдуу Ахмад-шах Дуррандын чамгарактуу мавзолейи, 18‒20-к-да чамгарактуу үйлөр салынган. А-да арх-ра &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; сүрөт өнөрү 1920-жылдардын аягында өнүгө баштаган. 1970-ж. коомдук &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; турак жайлар, бала бакча, гидротех. курулуштар ж. б., 1978-ж. генералдык план б-ча Кабулда телеборбор, госпиталь, мед. ин-ттун имараттары курулган. 20-к-дын 1-жарымында А. арх-расында айнек, бетон, мрамор ж. б. жаӊы материалдар колдонулган.&lt;br&gt;1921-жылдан Кабулда көркөм сүрөт өнөрү мектеби иштейт. Сүрөт өнөрүн өнүктүрүүдө Абдулгафур Бренша, А. Тарзи, М. Хайдар ж. б. өз салымдарын кошкон. Талибдердин бийлиги мезгилинде А-дын аймагындагы бир топ баалуу эстеликтер талкаланган (Бамиан дубал<br /> сүрөттөрү ж. б.). Учурда да илгертен салт болуп калган кол өнөрчүлүк ‒ айнекти, металлды көркөмдөп кооздоо, зергерчилик, карапа ж. б. жасоо өнүккөн. Килем токуу афгандардын негизги экспорттоочу товары болуп келүүдө.&lt;br&gt;А. музыкасы көп кылымдардан бери Индия &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Иран элдеринин музыка мад-ты &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; өз ара карым-катнашта өнүккөн. Б. з. 1-кылымдарын да зороастриялык диний ырлар белгилүү болгон. Бамиан &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Хаддагы буддалардын диний борборунда музыканттардын сүрөттөрү сакталып келет. А-дын музыкасынын өнүгүүсүнө ислам дининин таасири бар. 15-к-да Самарканда гы Тимурлардын муз. маданий борбору Гераттаргылар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; аралашуусунан классикалык музыка (Араб, Индия музыка салттарын кошуп) калыптанган. Анын таасиринен музыка теориясы таралган. 17‒19-к-да классикалык музыка өркүндөйт. А-дын музыкасынын калыптанышына этностук, тилдик, диний, социалдык мад-ты &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; элинин курамынын ар түрдүүлүгү өз таасирин тийгизген. Диний музыкасы ислам &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; суфийлердин салттары &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; байланыштуу. А-дын фольклору эмгек, диний үрп-адат, тамашалуу (лаба) ж. б. ырлардан туруп, муз. аспаптар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; коштолот. А-да 2 саптан турган ырлар (ландый) өтө кеӊири таралган жанр болуп саналат. Муз. аспаптары: кылдуу-чертме (танбур, рубоб, ситар, дутар, дамбура ж. б.), кылдуу жаа &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; тартылуучу (гижак, саринда), кылдуу урма (сантур, чанг), үйлөмө (най, туйдук, сурнай, кошнай, карнай, бинбажа), клавишалуу (армуния), урма (мембраналуу дойра, даф, эки беттүү дхол ж. б.). 19‒20-к-да европалык муз. аспаптардын (мандолина, аккордеон, индия гармоникасы ж.б.) таасиринен А-дын музыкасында жаӊы агым пайда болгон. Музыкалаштырылган театр, шаардык стилдеги ырлар (белгилүү ырчылары Сараханг, Я. Косими, Нашенас, А. Зоир, Хафизул-ла Хьяль) өнүккөн &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; ар түрдүү аткаруучу коллективдер ‒ улуттук аспаптар (1946, Кабул радиосу) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; эстрада оркестри (1961), «Наргис» ыр-бий ансамбли түзүлгөн. 1978-ж. А-да элдик иск-во фестивалы өтүп, иск-во ишмерлеринин уюму түзүлгөн. А-дын көптөгөн музыканттары КМШ өлкөлөрүндө билим алган. 1992-жылдан кийин оюн-зоок музыкасына тыюу салынып, музыканттардын бир тобу өлкөдөн кетүүгө аргасыз болгон (АКШга белгилүү классик ырчы Махваш кеткен). 2000-жылдан А-да диний &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; фольклордук музыка өнүгүүдө.&lt;br&gt;А-да тунгуч афган фильми (1963, «Бүркүткө кебетелеш», Индия &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бирге) Ф. Х. Хаерзаде тарабынан тартылган. Чет элдик фильмдер 1915-жылдан көрсөтүлгөн. 1968-ж. «Афганфильм» киностудиясы түзүлүп, даректүү («Афганистан өнүгүүнүн жолунда», 1969; «Бактылуу луктун сыры», 1970) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; көркөм фильмдер (реж. А. Х. Алилдин «Бийликчилдер», 1970;<br /> «Эненин жазасы», 1973; В. Латифинин «Кыйын күндөр», 1974, М. Надиринин «Рабиа-Балхи» 1974; реж. Шафик «Жылмайган статуялар», 1976) тартылган. А. кино өндүрүшүн талапка ылайык өнүктүрүү 1978-ж. Апрель рев-ясынан кийин (1983, өзбек реж. &lt;span cat='ж.кыск' oldv='А. И.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; Хамраев, «Мосфильм» киностудиясы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бирдикте «Кабулдагы жайкы аптап») башталган. Талиб режими кулагандан кийин (2001) эл аралык чыгармачыл уюмдардын демилгеси &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; афган киноөндүрүшү колдоого алынган. С. Бармактын «Осама» кинофильми Канндагы эл аралык кинофестивалда (2002) сыйлыкка ээ болгон.&lt;br&gt;Ад.: Физическая география Афганистана. М., 1953; Афганистан сегодня. Справочник. Душ., 1988; Мусульманские страны у границ СНГ (Афганистан, Пакистан, Иран, Турция ‒ современное состояние и перспективы). М., 2002; ''Масон В. М., Ромодин В. А''. История Афганистана. М., 1964‒1965. Т. 1‒2; ''Босин Ю. В''. Афганистан: полиэтническое общество и государственная власть в историческом контексте. М., 2002; ''Герасимова А., Гирс Г''. Литература Афганистана. М., 1962; ''Пугаченкова Г. А''. Искусство Афганистана. М., 1963; ''Беляев В''. Афганская народная музыка. М., 1960.&lt;br&gt; ''Ө. Бараталиев, А. Орозов, Ш. Керимова, Ж. Абдилова''&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A3%D0%A0%D0%90%D0%9D%D0%93%D0%90%D0%91%D0%90%D0%94&diff=33004 2022-12-09T10:12:01Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АУРАНГАБ АД‒''' Индиянын борб. бөлүгүндөгү шаар. Махараштра штатында. Калкы 1,2 млн (2011). Декан бөксө тоосунун түн.-батышында жайгашкан. Алгач Кхирхи (санскритче ‒ «терезе») аталып, 1610-ж. негизделген. Азыркыча Улуу Моголдордун акыркы императору Аурангзебдин урматына аталган. 17-к-дын архит. эстеликтери (&lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; Биби-ка-Макбара мавзолейи, Шах-Ганж мечити) сакталган. Шаарга жакын Аурангзебдин күмбөзү жайгашкан. Кебез &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жибек кездемени кол &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; токуучу өндүрүшү иштейт. Туристтик борбор. Ажанте &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Эллор храмдарына маршруттар А-дан башталат.&lt;br&gt; ''Р. Карачалова.''&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A2%D0%9C%D0%9E%D0%A1%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%9B%D0%AB%D0%9A_%D0%AD%D0%9B%D0%95%D0%9A%D0%A2%D0%A0&diff=33003 2022-12-09T10:00:35Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АТМОСФЕРАЛЫК ЭЛЕКТР‒''' 1) атмосферадагы электр кубулуштары &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; процесстеринин жыйындысы; 2) атмосфера физикасынын атм-дагы электр кубулуштары &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; касиеттерин изилдөөчү бөлүгү. А. э. атм-дагы электр талаасын, молекулалардын иондошуусун, өткөргүчтүгүн, андагы электр тогун, көлөмдүк заряддарды, булуттар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жаан-чачын заряддарын, чагылганды ж. б. кубулуштарды изилдейт. А т м о с ф е р а д а г ы э л е к т р т а л а а с ы. Аны тропосферадагы булут, жаан-чачын, туман, чаӊ ж. б. электр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; заряддалып пайда кылат. Жер терс (өлчөмү 3.10&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;''к''), атм. жалпысынан оӊ заряддалган. Бирок жаан-чачында, бороондо, айрыкча чагылгандуу жаанда электр талаасынын чыӊалуу багыты &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; чоӊдугу кескин өзгөрүлүп, кээде 1000 ''В/м''ге жетет. Электр талаасынын чыӊалуусу ортонку кеӊдикте жогорку деӊгээлде болуп, Түн., Түш. уюлдарда төмөндөп, убакытка карата өзгөрүп турат. А т м о с ф е р а н ы н э л е к т р ө т к ө р г ү ч т ү ү л ү г ү. Ал атмосферанын электрдик абалы, анын электр тогун өткөрүшүнө байланыштуу. Ал атм-да иондордун, б. а. заряддуу бөлүкчөлөрдүн болушу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; алардын кыймылы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; түшүндүрүлөт. Абанын электр өткөргүчтүүлүгүн атм-дагы бардык эле иондор пайда кылат, бирок оор иондордун кыймылы жеӊилдерине караганда бир канча эсе жай болгондуктан, алардын өткөргүчтүгү начар болот. Аба канчалык таза болсо, же деӊиз деӊгээлинен канчалык бийик турса, электр тогун ошончолук жакшы өткөзөт. Анткени мында иондор көбөйүп, алардын кыймылдоосу артат. Ат&lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;м-н&lt;/span&gt;ын электр өткөргүчтүүлүгү өтө кичине, аны жакшы изолятор өткөргүчтүүлүгү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; салыштырууга болот. Жер үстүндөгү абанын электр өткөргүчтүүлүгүнүн орт. мааниси 2.10&lt;sup&gt;‒14&lt;/sup&gt; ''сим/м.'' Космостук нурлар, радиоактивдүү заттардын нурлануусу, Күндүн ультра-кызгылт көк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; корпускулярдык нуру ‒ ат&lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt;ын негизги иондоштургучтары. Электр талаасынын чыӊалуусунан иондор козголуп, атм-да төмөн карай тик багытталган электр тогу пайда болот. Бүткүл жер бети б-ча анын өлчөмү 1800 ''А''ге жетет. Бир чагылгандуу булуттан Жерге түшкөн токтун күчү орто кеӊдиктерде 0,01‒0,1 ''А'', экваторго жакын аймактарда 0,5‒1 ''А''ге чейин болот. Булуттардын өзүндөгү токтун күчү Жерге өткөн токтун күчүнөн 10‒100 эсе чоӊ. Жер шарында бир эле мезгилде 1800гө жакын чагылган болуп, андагы токтун күчүнүн жалпы суммасы 1000 ''А''ге чейин жетет.&lt;br&gt;Ад.: ''Тверской П. Н.'' Атмосферное электричество. Л., 1949.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A2%D0%9C%D0%9E%D0%A1%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%94%D0%90%D0%93%D0%AB_%D0%96%D0%90%D0%9D%D0%90_%D0%93%D0%98%D0%94%D0%A0%D0%9E%D0%A1%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%94%D0%90%D0%93%D0%AB_%D0%A2%D0%A3%D0%A0%D0%91%D0%A3%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%A2%D0%A2%D2%AE%D2%AE%D0%9B%D2%AE%D0%9A&diff=33002 2022-12-09T08:31:48Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АТМОСФЕРАДАГЫ ЖАНА ГИДРОСФЕРАДАГЫ ТУРБУЛЕНТТҮҮЛҮК'''‒ аба &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; суу агымдарындагы айрым бөлүктөрдүн кыймылынын иретсиздиги. Атм-дагы абанын &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; океан &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; деӊиздеги суунун агымдарында, алардын кээ бир бөлүктөрүнүн алмашуусу закон ченемдүү кыймылда эмес, иретсиз татаал траектория б-ча жүргөндүктөн, кыймылдагы катмарлардын интенсивдүү буркандаган аралашуусун пайда кылат (к. ''Турбуленттүүлүк'' ). Үндүн абада таралбай калышы, жылдыздардын жымыӊдашы, учуп бара жаткан самолёттун ылдый түшүп кетүүсү турбуленттүүлүк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; түшүндүрүлөт. Турбуленттүүлүктү изилдөө айрыкча шаарларды куруу пландарын иштеп чыгууда (шаардын үстүндө түтүндүн же чаӊдын аз турушу, түтөтүүлөрдүн жардамы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; өсүмдүктөрдү үшүктөн сактап калуу ж. б. маселелерди чечүүдө) чоӊ роль ойнойт.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A2%D0%9C%D0%9E%D0%A1%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%94%D0%90%D0%93%D0%AB_%D0%96%D0%AB%D0%9B%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%A3%D0%9A_%D0%90%D0%9B%D0%9C%D0%90%D0%A8%D0%A3%D0%A3&diff=33001 2022-12-09T07:51:14Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АТМОСФЕРАДА ГЫ ЖЫЛУУЛУК АЛМАШУУ'''‒ атмосферадагы жылуулуктун тик &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; горизонталь багыт б-ча алмашуу процесси. Мында абанын жылуу катмарларынан чыккан агым, анын муздак катмарларына карай жылып, абанын кошулуусунан темп-ра өзгөрөт. Бул катмардын темп-ралык айырмасы канчалык чоӊ болсо, А. ж. а. ошончолук тез жүрөт. Күндүн радиациясы, космостон келген &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жерден чыккан жылуулуктар ‒ атм-дагы жылуулуктун негизги булагы. А. ж. а. негизинен турбуленттүүлүктүн жардамы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; ат&lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;м-н&lt;/span&gt;ын жерге чектеш катмарына жылуулуктун өтүшү, күндүн радиациясынын таралышы, суунун бууга айланышы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; атм-дагы суу буусунун конденсацияланышы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; сублимацияланышынан бөлүнүп чыккан жылуулуктун натыйжасында болот.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A2%D0%9C%D0%9E%D0%A1%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%90_%D0%A6%D0%98%D0%A0%D0%9A%D0%A3%D0%9B%D0%AF%D0%A6%D0%98%D0%AF%D0%A1%D0%AB&diff=33000 2022-12-09T07:46:23Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АТМОСФЕРА ЦИРКУЛЯЦИЯСЫ'''‒ атм-дагы аба массаларынын алмашуусун пайда кылуучу негизги агымдардын которулуп жылып жүрүшү. Ал Жерге күн радиациясынын түрдүү кубатта келишине, Жердин өз огунда айланышына, жер бетинин бир өӊчөй болбогондугуна ж. б-га байланыштуу. А. ц. ж а л п ы (пассат, муссон, циклон &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; антициклон системасындагы агымдар) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; ж е р г и л и к т ү ү (керимсел, желаргы ж. б.) болуп экиге бөлүнөт. Атм-нын жалпы циркуляция процесси өтө татаал &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; тынымсыз өзгөрүп турат, бирок анын жылдык мүнөзү сакталып, жер бетиндеги ири аймактарга мүнөздүү климаттык өзгөчөлүктөрдү түзөт. Атмосферанын жерг. циркуляциясы өз алдынча турган айрым аймактарда гана жүрүп, алардын өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу болот, мис., Кырг-ндагы ''санташ, улан, керимсел'' &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; өрөөндөр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; капчыгайларда болуучу шамалдар.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A2%D0%9C%D0%9E%D0%A1%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%90_%D0%A4%D0%A0%D0%9E%D0%9D%D0%A2%D0%A3&diff=32999 2022-12-09T07:42:54Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АТМОСФЕРА ФРОНТУ,''' т р о п о с ф е р а ф р о н т у ‒ атм-дагы (тропосферадагы) физ. касиеттери ар түрдүү болгон аба массаларын бөлүп турган өтмө зона. Алардын туурасы 20‒60 ''км'', уз. 4‒5 миӊ ''км''ге жетет. Мында муздак агымдын жылуу агымга кошулган жеринде аба ырайы (темп-расы, шамал &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; анын багыты, абанын нымдуулугу) өзгөрө баштайт да, ал жерде аба массаларынын кыймылы жүрөт. Тыгызыраак келген муздак аба жер бетине жантыгынан (шынаа сыяктуу) жайгашып, жылуу аба анын үстүндө жатат. А. ф. дайыма муздак аба жагына кыйшайган абалда болот. Анын бурчу өтө кичине, орто эсеп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; 1:100гө барабар. А. ф-да басымдан башка метеорол. элементтер горизонталь б-ча чукул өзгөрүлөт. А. ф-нун суткалык ылдамдыгы 1000‒1500 ''км''ге чейин жетиши мүмкүн. А. ф. жылган багытына жараша муздак (катафронт) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жылуу (анафронт) болуп бөлүнөт. Мындай фронттордун кошулушунан пайда болгон татаал фронт ‒ окклюзия, ал эми негизги геогр. типтеги аба массаларынан бөлүп турган фронттор башкы фронттор деп аталат. Аларга арктика, уюл, тропик фронттору кирет. Атм-дагы калыӊ кара булуттар, жаан-чачын, катуу шамал, чагылгандуу жаан ж. б. кубулуштар көбүнчө А. ф-на байланыштуу. Ад.: ''Пальмен Э., Ньютон Ч''. Циркуляционные системы атмосферы. Л., 1973; Океан ‒ атмосфера. Энциклопедия. Л., 1983.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A2%D0%9C%D0%9E%D0%A1%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%90_%D0%A2%D0%95%D0%9C%D0%9F%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%A2%D0%A3%D0%A0%D0%90%D0%A1%D0%AB%D0%9D%D0%AB%D0%9D_%D0%98%D0%9D%D0%92%D0%95%D0%A0%D0%A1%D0%98%D0%AF%D0%A1%D0%AB&diff=32998 2022-12-09T07:37:57Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АТМОСФЕРА ТЕМПЕРАТУРАСЫНЫН ИНВЕРСИЯСЫ‒''' жер бетинен бийиктеген сайын атм-дагы аба темп-расынын жогорулашы. Инверсия көбүнчө ат&lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;м-н&lt;/span&gt;ын бир катмарынын экинчисине өткөндөгү чек арада байкалат. Анын калыӊдыгы 10‒1000 ''м''ге жетет. Инверсия катмарында темп-ранын көтөрүлүшү 15‒20°Сге жетип, кээде андан да ашат. Абанын түн ичинде муздашынан улам радиациялык инверция келип чыгат. А-нын жогорку катмарында аба массасынын которулушунан кысылган инверсия байкалат.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A2%D0%9C%D0%9E%D0%A1%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%90_%D0%91%D0%90%D0%A1%D0%AB%D0%9C%D0%AB&diff=32997 2022-12-09T07:21:31Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АТМОСФЕРА БАСЫМЫ‒''' атм-дагы абанын жер бетине &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; андагы бардык нерсеге болгон гидростатикалык басымы. А. б. ‒ ат&lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;м-н&lt;/span&gt;ын абалын мүнөздөөчү негизги чоӊдук, ат&lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;м-н&lt;/span&gt;ын ар бир чекитиндеги басым анын жогору жагындагы абанын салмагы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; аныкталат. Бир литр абанын салмагы 1,2928 ''г'', ал 1 ''см''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; аянтка 1033 ''г'' басым жасайт. А. б. ''барометр'' же гипсотермо метр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; өлчөнөт. Ал миллибар (''мбар''), ньютондун чарчы метрге болгон катышы (''н/м''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) же 0°Сге келтирилген барометрдеги сымап мамычасынын бийиктиги (760 ''мм'') &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; оордук күчүнүн ылдамдануусунун нормалдык (деӊиз деӊг. &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; 45° кеӊдик б-ча) чоӊдугу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; туюнтулат. Кабыл алынган нормалдуу А. б. 760 ''мм сым. мам.'' =1013,25 ''мбар'' =101325 ''н/м''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Бийиктик жогорулаган сайын А. б. азая берет: 5 ''км'' бийиктикте А. б. жер бетиндегиден эки эсеге аз. Ал жер бетинде ар кайсы жерлерге &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; убакытка жараша өзгөрүп турат. Бирок түрдүү өзгөрүүлөргө (циклон ж. б.) карабастан, жер бетиндеги жылдык орт. А. б. бир калыпта болот. Деӊиз деӊгээлиндеги бийиктикте байкалган эӊ төмөнкү басым 584 ''мм,'' эӊ жогорку 808,7 ''мм.''</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A2%D0%9C%D0%9E%D0%A1%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%90&diff=32996 2022-12-09T05:18:30Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АТМОСФЕРА''' Ж е р д и н (гр. ''atmos'' ‒ буу, ''sphaira'' ‒ шар) ‒ Жер шарын курчап турган &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; аны &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; кошо айланган аба кабыгы. Массасы 5,15 .10&lt;sup&gt;15 &lt;/sup&gt;''т''. Жер планета катары жаралгандан кийин, анын каткан кыртышынан (литосферадан) бөлүнүп чыккан газдардан А. пайда болушу мүмкүн. Кийин ар түрдүү факторлордун таасиринен өзгөрүүлөргө учураган. А. темп-расы, молекулалардын иондошуусу ж. б. физ., хим. касиеттери б-ча 5 негизги катмарга бөлүнөт<br /> (к. сүрөт). А-нын төмөнкү катмарын т р о п о с ф е р а түзөт. Тропосферада жалпы аба массасынын &lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;, суу буусунун дээрлик бардыгы топтолуп, аба ырайын пайда кылуучу процесстер (булуттар, жаан-чачын ж. б.) жүрөт. Тропосфера 16‒<br /> [[File:АТМОСФ ЕРА34.png | thumb|Атмосфера кабаттары.]]<br /> 18 ''км'' бийиктикке чейин камтыйт. Бийиктеген сайын темп-расы төмөндөйт (ар бир ''км''ге орт. 6,5°С). Тропосферадан жогору, 50‒55 ''км'' бийиктикке чейин с т р а т о с ф е р а катмары бар. Орт. темп-расы төмөнкү чегинде, тропопаузага жакын ‒40°тан ‒80°ка чейин өзгөрөт; жогорку чегинде 0°Сге жакындайт (±20°Сге чейин өйдө төмөн болушу мүмкүн). Бул катмар суу буусунун өтө аздыгы, булуттун жоктугу, ал эми озондун арбын болушу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; өзгөчөлөнөт. Стратосферанын үстүндө 50дөн 80‒85 ''км''ге чейинки м е з о с ф е р а жатат. Анда бийиктеген сайын темп-ра төмөндөйт (0°Сден ‒90°Сге чейин), үстүнкү катмар т е р м о с ф е р а деп аталып, 80ден 300‒800 ''км'' бийиктикке чейин созулат. Мында негизинен кыска толкундуу күн радиациясын сиӊирип алгандыгына байланыштуу темп-ра 1500°Сге чейин көтөрүлөт. Ат&lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt;ын эӊ жогорку (300‒500 ''км''ден жогору) өтө суйдаӊ катмары ‒ э к з о с ф е р а деп аталат; андан суутектин тез кыймылдагы жеӊил атомдору космос мейкиндигине учуп кетиши мүмкүн. А&lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;-н&lt;/span&gt;ын 50 ''км''ден 800 ''км''ге чейинки иондошкон калыӊ катмары ‒ и о н о с ф е р а деп аталат. Алардын чегиндеги анча калыӊ эмес кабатчалар ‒ тропопауза, стратопауза, мезопауза &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; термопауза. А-нын абасы газдардын мех. аралашмасынан (негизинен азот 78,1%, кычкылтек 21%, аргон 0,9%, калган %ин башка газдар түзөт) турат; анда о. эле дайыма суу буусу, суу тамчылары, муз кристаллдары, чаӊ ж. б. да болот. А-нын эӊ негизги бөлүгү ‒ суу буусу. Жерге чектеш катмардагы анын өлчөмү ар түрдүү: тропиктеги абада 3% болсо, Антарктидада 2.10&lt;sup&gt;‒5&lt;/sup&gt;%. Тыгыздыгы улам бийиктеген сайын азайгандыктан, А-нын массасынын таралышы ар түрдүү. Анын 80%ке жакыны тропосферада топтолсо, термосферада 0,05%. Өтө бийиктиктеги аба Жердегиден өзгөчөлөнүп турат. Мында газдардын диссоциацияланышынан А-дагы молекулалар атомго ажырап, бош атомдор &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жаӊы татаал молекулалар пайда болгондуктан, иондошуу процесстери күчөйт. А-нын жогорку катмарында бийиктеген сайын оор салмактуу газдар азайып, жеӊили көбөйөт. А-да болуучу физ. процесстердин энергиясынын негизги булагы ‒ күндүн радиациясы. А. кыска толкундуу күн радиациясын начар сиӊирет, бирок жер бетинен чыккан узун толкундуу жылуу агымдарды жогору өткөзбөйт, ошондуктан жылуулуктун космоско өтүшү азайып, Жердин темп-расы жогорулайт. Аба массалары тынымсыз кыймылда болгондуктан, А-нын бардык катмарларында шамал болуп турат. Ал көп факторлорго байланыштуу, эӊ негизгиси ‒ Жер шарынын ар түрдүү аймагында А-нын бирдей жылбагандыгы. Буга күн нурунун ар түрдүү кубат &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; таралышы себеп болот. А-нын текши жылыбагандыгы абанын чоӊ масштабдагы агымдарынын күчөшүнө алып келет (к. ''Атмосфера циркуляциясы'' ). А-да болуучу оптикалык, акустикалык, электрдик, метеорол. ж. б. кубулуштар ж-дө к. ''Атмосфера оптикасы, Атмосфералык электр, Метеорологиялык элементтер'' ж. б. Жер &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; андагы тиричилик үчүн А-нын мааниси зор. А-да жаан-чачындан пайда болгон суу жер кыртышынын түзүлүшүн өзгөртүүдө негизги ролду ойнойт. Тоо тектердин талкаланышына, темп-ранын өзгөрүп турушуна д. у. с-га А-лык факторлор себеп болот. А. Жер кыртышын асмандан түшүүчү метеориттерден сактайт. Метеориттердин көпчүлүгү А-нын тыгыз катмарына жетери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; эле күйүп кетет. Тирүү организмдердин жашоо тиричилиги А-нын өнүгүшүнө чоӊ таасир тийгизүү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бирге алар өз иретинде А-лык шарттарга көз каранды. Мис., тирүү организмдерге чоӊ зыян келтирүүчү Күндүн ультра кызгылт көк нурлары жерге жетпестен А. катмарларына сиӊет. А-дагы кычкылтек жан-жаныбарлар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; өсүмдүктөрдүн дем алуусун камсыз кылат, андагы көмүр кычкыл газы өсүмдүктөрдүн азыктануусуна керек. Климаттык факторлор, айрыкча темп-ралык режим &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; нымдуулук адамдын тиричилигине &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; ден соолугуна өтө чоӊ таасир тийгизет. Климаттын мааниси өзгөчө айыл чарбасы үчүн чоӊ. А-ны изилдөө байыркы замандан бери жүргүзүлгөнү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; аны изилдөөчү илим ‒ ''метеорология'' 19-к-да гана пайда болгон. Метеорологиянын тармактарына А. физикасы, А. химиясы, климатология, синоптикалык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; динамикалык метеорология ж. б. кирет. Табигаттагы биол. процесстерге А-лык факторлордун тийгизүүчү таасирин биометеорология &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; айыл чарба метеорологиясы изилдейт. А-да болуучу кубулуштарды байкоо үчүн жер шарынын ар түрдүү аймактарында метеорол. станциялар, посттор коюлган. Жерден метеорол. байкоолорду жүргүзүүдө радиолокация чоӊ роль ойнойт. Метеорол. изилдөөлөрдө ''радиозонддордун'' жардамы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; А-нын басымын, шамалдын ылдамдыгы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; багытын, темп-раны, абанын нымдуулугун ченөө максатында А-ны тик зонддоонун мааниси чоӊ. А-ны изилдөөдө самолёт, автоматтык аэростат, метеорол. спутник, ракеталар пайдаланылат.&lt;br&gt;Ад.: ''Будыко М. И.'' Климат в прошлом и будущем. Л., 1980; ''Будыко М. И., Ронов А. Б., Яншин А. Л.'' История атмосферы. Л., 1985; Атмосфера: Справочник Л., 1991; ''Хромов С. П., Петросянц М. А.'' Метеорология и климатология. 5-е изд. М., 2001.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A2%D0%90-%D0%A1%D0%A3%D0%A3_%D0%A2%D0%95%D0%9C%D0%98%D0%A0_%D0%9A%D0%95%D0%9D%D0%94%D0%95%D0%A0%D0%98&diff=32995 2022-12-09T04:26:56Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АТА-СУУ ТЕМИР КЕНДЕРИ'''--Казакстандагы Караганды обл-ндагы темир-марганец, барит-полиметалл кендери жайгашкан аймак. 1956-жылдан ачык казылып алынат. Кенташта 60ка жакын майда кендер кездешет. Кен девон, карбон мезгилдеринин жанар тоо &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; терриген-карбонаттуу тоо тектеринен турат. Жайылма синклиналынын бир канатында жайгашкан. Жалпы уз. 140 ''км,'' туурасы 10‒30 ''км.'' Чалгындалган кендин жалпы запасы 538 млн ''т''. Курамында Аe&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3 &lt;/sub&gt;39‒51,5%; кенташтагы Mn 15‒40%. Темир-марганец кендеринин ирилери Кара-Жал, Кытай, Жейрен, Үч-Катын III, Жомарт, Камыш, Кереге-Таш, Беш-Төбө, Кылыш &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Ак-Кудук. Кенташтардан алынган чийки зат Казакстандын кара &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; түстүү металлургия өнөр жайларында иштетилет.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A1%D0%AB%D0%9B_%D0%96%D0%90%D0%9D%D0%90_%D0%9A%D0%9E%D0%9E%D0%97_%D0%A2%D0%90%D0%A8%D0%A2%D0%90%D0%A0&diff=32994 2022-12-08T10:32:11Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АСЫЛ ЖАНА КООЗ ТАШТАР''' ‒ табиятта сейрек &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; аз өлчөмдө кездешүүчү кымбат баалуу минералдар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; тоо тектер. Алардын баалуулугу табиятта сейрек учуроосу, издөө &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; казып алуу үчүн көп жумуштун сарп кылынышы, кырдап жылмалоонун кымбаттыгы, о. эле ар бир таштын өзүнө тиешелүү сапаты, өлчөмү, бир түрдүүлүгү, өӊүнүн кооздугу д. у. с. белгилери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; аныкталат.&lt;br&gt;<br /> А с ы л т а ш т а р г а түссүз же өӊү кооз, тунук, жалтырак, катуу ж. б. касиеттерге ээ минералдар, көбүнчө алардын кристаллдары кирет. Баалуулугуна жараша 3 класска бөлүнөт: алмаз, сапфир, рубин, изумруд, александрит, хризоберилл, асыл шпинель, эвклаз &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; бермет (1-класс); топаз, берилл (аквамарин, воробьевит, гелиодор), кызгылт турмалин (рубеллит), фенакит, демантоид (урал хризолити), аметист, альмандин, пироп, уваровит, хромдиопсид, циркон (гиацинт, сары &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жашыл циркон), асыл опал (2-класс); бирюза, жашыл турмалин, кордиерит, сподумен (кунцит), диоптаз, тоо хрусталы, күӊүрт кварц (раухтопаз), ачык аметист, акак таш (сердолик), гелиотроп, хризопраз, чала опал, агат, талаа шпаттары (күн таш, ай таш), содалит, пренит, андалузит, диопсид, гематит (кровавик), пирит, рутил, янтарь, агат (3-класс). Акыркы класстагылардын чандасы гана жогору бааланып, көпчүлүгү чала асылташ деп да аталат.&lt;br&gt;К о о з т а ш т а р г а ири көркөм кооздук (ваза, столещница, там боорунун панносу, мозаика ж. б.) оюу-чийүү орнаменттөө &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; арх. көркөмдөө иштеринде, о. эле тех. пайдалануучу чала жалтырак (яшма, нефрит, малахит ж. б.) кооз оймо-чиймелери бар, көбүнчө тунук эмес минералдар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; тоо тектер кирет. Алар 3 класска бөлүнөт: нефрит, жадеит, лазурит, содалит, главколит, амазонит, лабрадор, орлец (родонит), малахит, авантюрин, кварцит (белоречит), күӊүрт &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; кызгылт кварц, халцедон (перелифт, празем), агат, яшма, везувиан (калифорнит), жазуу гранити (1-класс); серпентин (змеевик), агальматолит, стеатит, селенит, ангидрит, обсидиан, мрамор оникси (чыгыш оникси), флюорит, таш туз (2-класс); гипс, алебастр, мрамор, порфир, брекчиялар, кварцит ж. б. (3-класс).&lt;br&gt;<br /> Кээ бир асыл таштар жасалма &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; синтетикалык жол &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; алынат. Мис., алмаз, изумруд, корунд (сапфир, рубин), шпинель, түссүз рутил. А. &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; к. т-дын кендери темир &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; магнийге бай магмалык тоотектерде (алмаз, циркон, пироп ж. б.), минералдуу суунун чөгүндүсүндө (опал, тоо хрусталы, аметист, агат ж. б.), метаморфизмделген тоо тектерде (рубин, сапфир, лазурит, гранат ж. б.) кездешет. Айрым асыл таштар орг. жол &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; пайда болот (бермет, акак, янтарь). А. &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; к. т-дын кендери КМШ өлкөлөрүндө Урал (алмаз, яшма, малахит, мрамор, изумруд, топаз, аметист, бирюза, александрит ж. б.), Алтай (яшма), Байкал (лазурит), Чыгыш Саян (нефрит), Сибирь (мрамор, агат, халцедон, тоо хрусталы, аквамарин), Кавказда (мрамор, халцедон), Калининград обл-нда (янтарь), О. Азия (мрамор, тоо хрусталы) ж. б. жерлерде жайгашкан. Кырг-нда роговик (Сулуу-Таш), аквамарин, изумруд (Күмүштаг), яшма (Арчалуу), мрамор оникси (Дөрө), мрамор (Арым) сыяктуу кооз таштардын кендери бар. Асыл таштар негизинен ювелирдик, кооздук-көркөмдөө иштеринде &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; техникада колдонулат (к. ''Алмаз''). Рубин &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; сапфир саат жасоодо &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; так механизмдерде, тунук кварц, турмалин атайын оптикалык приборлордо, радио өнөр жайларында пайдаланылат. Агат, халцедон так таразалар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; өлчөө куралдарынын айрым тетиктерин жасоого керектелет. А. &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; к. т. илгертен эле үлүлдүн кабыгы, сөөк, мүйүз өӊдүүлөр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бирге мончок, тумар, шакек, билерик ж. б. үчүн кеӊири пайдаланылган. Азыр да алар майда пластика иск-восунда (глиптика, көркөм оюу, скульптура), мебелдерди инкрустациялоодо, вазалар &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; кутучалардын, шкатулкалардын бетин, бычак, айры, кашык ж. б-дын саптарын кооздоп жасоодо кеӊири пайдаланылат.&lt;br&gt;<br /> <br /> Ад.: ''Ферсман А. Е''. Очерки по истории камня. Т. 1. М., 1954''; Петров В. С.'' Драгоценные и цветные камни. М., 1963; ''аль-Бируни-Абу Рейхан Мухаммед ибн-Ахмед.'' Собрание сведений для познания драгоцен ностей (Минералогия). Л., 1963. ''Осмонбетов К. О.'' Асылташтар. Б., 1998. <br /> <br /> ''К. Осмонбетов.''</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A1%D0%AB%D0%9B-%D0%91%D0%90%D0%A8&diff=32993 2022-12-08T10:08:24Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АСЫЛ-БАШ''' ‒ Чүй обл-нун Сокулук р-ндагы кыштак. Аты окшош айыл аймагына караштуу. Райондун борбору Сокулук кыш-нан 20 ''км'' түн.-батыш тарапта. Беловодский темир жол бекетинен 12 ''км''. 1924-ж. орношкон. Деӊиз деӊг. 1560 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Калкы 2136 (2009); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, үй-бүлөлүк дарыгерлер тобу, мад-т үйү, турмуш тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү бар. &lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A1%D0%A3%D0%9D%D0%A1%D0%AC%D0%9E%D0%9D&diff=32992 2022-12-08T10:05:15Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АСУНСЬОН''' ‒ Парагвай Респ-сынын борбор шаары. Борбордук округ өзүнчө адм. бирдикти түзөт. Калкы 542 миӊ (агломерациясы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; 1,9 млн, 2010). Парагвай д-ндагы ири порт (ал аркылуу экспорттун &lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;, импорттун &lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt;/&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; бөлүгү өтөт). Суу жолу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Буэнос-Айрес &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Монтевидео ш. &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt;<br /> [[File:АСУНСЬ ОН11.png | thumb|Шаар панорамасы.]]<br /> байланышат. Жолдор тоому. А-дон транс. улуттук автомобиль жолдору ‒ Боливияга (түн.-батышка карай), Аргентинага (түштүккө), Бразилияга (чыгышка) тарайт; Парагвайдагы темир жолдун баштапкы пункту. Эл аралык аэропорту бар. 1537-ж. испан конкистадорлору тарабынан индейлер отурукташкан жерде негизделген. Арх-ра эстеликтери: кафедра собору (1842‒50), ратуша (1604), 17-к-дагы турак-жайлар ж. б. Опера театры (1860, учурда Конгресс сарайы), Улуттук клуб (1860-ж. ченде), Каса-Лопес (кийинчерээк өкмөт үйү), Кудай эне , Асунсьон сыйынуу жайы (1854; учурда Улуттук пантеон) курулган. Парагвай (1927), Гуарани тили &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; мад-ты (1975), Парагвай тарыхы, саясий &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; социалдык илимдер академиялары, Асунсьон улуттук (1889), Католик (1960) ун-ттери, Улуттук китепкана &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; архив (1869), Улуттук асем өнөр (1887), карапа &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; асем иск-во (1938), этногр. музейлери (1929) ж. б. бар. А. ‒ өлкөнүн башкы экон. (&lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; өнөр жай, финансы) борбору. Өнөр жайынын башкы тармактары: тамак-аш (эт, ун, таруу, кант, суу май, тоӊ май, тамеки, парагвай мате чайын өндүрүү), жеӊил (пахта тазалоо, кебез-кездеме, булгаары -бут кийим), нефть ажыратуу (Сан-Лоренсо), токой (&lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; ийлөө заттары), кеме куруу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; курулуш материалдар өндүрүшү. Тейлөө чөйрөсү өнүккөн.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%BA%D1%8B%D1%88%D1%82%D0%B0%D0%B3%D1%8B&diff=32991 2022-12-08T09:19:06Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АТАЙ ‒''' Жалал-Абад обл-нун Тогуз-Торо р-ндагы кыштак. Атай айыл аймагына караштуу. Атай суусунун жээгинде, деӊиз деӊг. 1358 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Казарман кыш-нан 25 ''км'' түш.-батыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 435 ''км''. 1909-ж. отурукташкан. Айылдын аталышы «Курманбек» эпосундагы А. аттуу кейипкердин эрдиги, анын сөөгүнүн ошол жерде коюлушуна байланыштуу. Калкы 1459 (2009); негизинен мал &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; аары чарбаларында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, медпункт бар.&lt;br&gt;</div>

Roza http://wnu.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%A7%D0%90%D0%9B%D0%AB_%D1%81%D1%83%D1%83%D1%81%D1%83&diff=32990 2022-12-08T08:31:12Z

<p>Roza: </p> <hr /> <div>'''АРЧАЛЫ''' – Ички Теңир-Тоодогу суу, Кичи Нарын суусунун сол куймасы. Нарын р-нунун аймагында. Уз. 47 ''км,'' алабынын аянты 376 ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.'' Жетим кырка тоосунун түн. капталындагы аты<br /> окшош мөңгүдөн агып чыгып, кууш капчыгай аркылуу шар агат. 15тен ашык куймасы бар. Ирилери: Төлөк, Күрмөнтү, Кызыл-Киндик, Шор-Төр, Эгиз-Төр, Кара-Төр (сол), Борду, Туюк, Кызыл-Суу, Өрттөнгөн-Төр, Тоюн (оң). Алабында жалпы аянты 57,2 ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'' келген 56 мөңгү бар. Жылдык орт. чыгымы 4,1 ''м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/сек,'' Май-июнда кирип, сентябрда тартыла баштайт.&lt;br&gt;</div>

Roza