Кыргыз Энциклопедия Жана Терминология Борбору - User contributions [ky]

АК-СУУ - Аксы районундагы кыштак.

2023-01-18T10:12:04Z

Nurjan: Nurjan moved page АК-СУУ to АК-СУУ -Аксы р-ндагы кыштак.

'''АК-СУУ''' ‒ Жалал-Абад обл-нун Аксы р-ндагы кыштак, Ак-Суу айыл аймагынын борбору. Бозбу-Тоонун түш. этегинде, деӊиз деӊг. 1040 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Кербен ш-нан 75 ''км ''түш.-чыгыш тарапта. Таш-Көмүр темир жол бекетинен 35 ''км''. 1930-ж. отурукташкан. Калкы 2645 (2009). Негизинен мал чарбасында, дыйканчылыкта эмгектенет. Орто мектеп, бала бакча, оорукана, дарыкана, клуб, китепкана, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү бар. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган. Кыштакта Кыргыз эл акыны Т. ''Үмөталиев, ''Соц. Эмг. Баатыры Э. ''Андабеков'' туулган.

АК-САЙ -Талас районундагы кыштак

2023-01-18T10:01:51Z

Nurjan: Nurjan moved page АК-САЙ 4 to АК-САЙ -Талас р-ндагы кыштак.

'''АК-САЙ''', Ж е ӊ и ш, Ж а ӊ ы-А р ы к ‒ Талас р-ндагы кыштак. Чоӊ Алыш айыл аймагына караштуу. «Манас» дыйкан чарбасынын аймагында. Талды-Булак ‒ Тараз автомобиль жолунун боюнда. Райондун борбору Көк-Ой кыш-нан 24 ''км''. Маймак темир жол бекетинен 134 ''км''. Деӊиз деӊг. 1488 ''м'' бийиктикте жайгашкан. 1926-ж. орношкон. Калкы 3582 (2009); негизинен мал чарбасында жана дыйканчылыкта эмгектенет. Орто мектеп, кесиптик-тех. окуу жайы, медпункт, клуб, китепкана бар. Кыштакта Соц. Эмг. Баатыры ''Б. Көкөбаев'' туулган.

АК-САЙ - Аксы районундагы кыштак.

2023-01-18T09:56:46Z

Nurjan: Nurjan moved page АК-САЙ 3 to АК-САЙ -Аксы р-ндагы кыштак.

'''АК-САЙ'''‒ Жалал-Абад обл-нун Аксы р-ндагы кыштак. Ак-Суу айыл аймагына караштуу. Ак-Сай суусунун жээгинде, деӊиз деӊг. 1400 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Кербен ш-нан 75 ''км'' түш.-чыгыш тарапта. Таш-Көмүр темир жол бекетинен 30 ''км''. Калкы 1253 (2009); негизинен дыйканчылыкта, мал чарбасында эмгектенет. Китепкана бар.

АК-САЙ - Ат-Башы районундагы суу

2023-01-18T09:51:05Z

Nurjan: Nurjan moved page АК-САЙ 1 to АК-САЙ -Ат-Башы р-ндагы суу.

'''АК-САЙ''' ‒ Ат-Башы р-нундагы суу, Какшаал д-нын негизги түзүүчүсү. Ички Теӊир-Тоодогу Ак-Сай өрөөнү аркылуу агат. Уз. 96 ''км, ''алабынын аянты 7440 ''км''2. Ат-Башы кырка тоосунун түш. капталындагы мөӊгүлөрдөн башталып, адегенде ‒ Кеӊ-Суу, оӊ тараптан Терек суулары кошулган соӊ, Ак-Сай деп аталат. Ак-Сай өрөөнү аркылуу чыгышка карай агып, Мүдүрүм жана Көк-Кыя суулары кошулуп, Какшаал д-сын түзөт. Куймалары: Кызыл-Суу, Кош-Кара-Таш, Муздабас, Жол-Богошту (сол), Терек, Текелик, Кулжа-Башы (оӊ). Нугу башынан аягына чейин дээрлик кенен (100‒1000 ''м''), суусу салаалап жай агат. Июль, август айларында кирип, сентябрда тартыла баштайт. Жылдык орт. чыгымы 9,3 ''м''3''/сек; ''эӊ көбү ‒20,5 ''м''3''/сек, ''эӊ азы ‒3,26''м''3''/сек. ''Алабында жалпы аянты 120,9 ''км''2 келген 93 мөӊгү бар. Боюнда Тармал-Саз кыш. жайгашкан.

АК-САЙ - тарыхый топоним

2023-01-18T09:46:15Z

Nurjan: Nurjan moved page АК-САЙ 2 to АК-САЙ - тарыхый топоним

'''АК-САЙ''' ‒ жердин аты, тарыхый топоним. Махмуд Кашгари (11-к.) анын Уч (азыркы Үч-Турпан) округунун аймагына жакын экенин билдирет. О. кылымдагы ад-ттарда А. С-га чектеш же жакын жаткан Торугарт ашуусу, Ат-Башы ш., Арпа-Йасы талаасы, Таш-Рабат кербен сарайы ж. б. аталат. Буга караганда байыркы А.-С. азыркы А.-С. сыртына туура келери шексиз. А.-С. өрөөнүн жерг. көчмөн эл эзелтен эле пайдаланып келген. Көк-Аргын менен Сары-Иймек- тен табылган неолит мезгилинин буюмдары буга ачык далил боло алат.

АК-САЙ - Тоң районундагы кыштак.

2023-01-18T09:41:53Z

Nurjan: Nurjan moved page АК-САЙ кыштагы to АК-САЙ - Тоң р-ндагы кыштак.

'''АК-САЙ''' ‒ Ысык-Көл обл-нун Тоӊ р-нундагы кыштак. Болот Мамбетов атн. айыл аймагына караштуу. Балыкчы ‒ Каракол автомобиль жолунун жана Ысык-Көлдүн боюнда, деӊиз деӊг. 1774 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Бөкөнбаев кыш-нан 14 ''км'' батыш тарапта, Балыкчы темир жол бекетинен 74 ''км''. 1950-ж. отурукташкан. Калкы 1908 (2009); негизинен токой даярдоодо эмгектенет. Орто мектеп, клуб, китепкана, ФАП бар.

АК-МУЗ - Ат-Башы районундагы кыштак

2023-01-18T09:30:38Z

Nurjan: Nurjan moved page АК-МУЗ to АК-МУЗ - Ат-Башы р-ндагы кыштак

'''АК-МУЗ''' – Нарын обл‑нун Ат‑Башы р‑ндагы кыштак. Ак‑Муз айыл аймагынын борбору. Боронду суусунун сол өйүзүндө, деңиз деңг. 2400 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Ат-Башы кыш‑нан 32 ''км'' чыгыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 280 ''км.'' 1930‑ж. отурукташкан. Калкы 2793 (2009); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, оорукана бар. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган.

АК-ЖАР - Кочкор районундагы кыштак.

2023-01-18T09:26:50Z

Nurjan: Nurjan moved page АК-ЖАР 2 to АК-ЖАР - Кочкор р-ндагы кыштак.

'''АК-ЖАР''' – Нарын обл‑нун Кочкор р‑ндагы кыштак. Кум‑Дөбө айыл аймагына караштуу. Райондун борбору Кочкор кыш‑нан 15 ''км'' батыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 75 ''км.'' Деңиз деңг. 1836 ''м'' бийиктикте. Калкы 1656 (2009); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, ФАП, байланыш түйүнү, клуб, мончо, дүкөн бар. Кыштакта Соц. Эмг. Баатыры Т. ''Сагынбаева'' туулган.

АК-ЖОЛ - Аксы районундагы кыштак.

2023-01-18T09:21:13Z

Nurjan: Nurjan moved page АК-ЖОЛ 1 to АК-ЖОЛ - Аксы р-ндагы кыштак.

'''АК-ЖОЛ''' К и ч и А к‑Ж о л – Жалал‑Абад обл‑нун Аксы р‑ндагы кыштак. Ак‑Жол айыл аймагынын борбору. Райондун борбору Кербен ш‑нан 70 ''км'' чыгыш тарапта. Таш‑Көмүр темир жол бекетинен 40 ''км.'' Деңиз деңг. 820 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Калкы 2082 (2009); негизинен дыйканчылыкта, мал чарбасында, токойчулукта эмгектенет. Орто мектеп, бала бакча, клуб, китепкана, айылдык амбулатория бар.

АК-ЖОЛ - Сокулук районундагы кыштак

2023-01-18T09:11:15Z

Nurjan: Nurjan moved page АК-ЖОЛ to АК-ЖОЛ - Сокулук р-ндагы кыштак

'''АК-ЖОЛ''' (1983‑ж. чейин Раздольный) Чүй обл‑нун Сокулук р‑ндагы кыштак. Ат‑Башы айыл аймагына караштуу. Бишкек – «Манас» (аэропорт) автомобиль жолунун боюнда, деңиз деңг. 685 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Сокулук кыш‑нан 30 ''км'' түш.-чыгыш тарапта. Шопоков темир жол бекетинен 30 ''км.'' Калкы 3367 (2009); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, бала бакча, китепкана, ''ФАП'' бар.

АК-ЖАР - Ат-Башы районундагы кыштак.

2023-01-13T09:31:37Z

Nurjan: Nurjan moved page АК-ЖАР 1 to АК-ЖАР - Ат-Башы р-ндагы кыштак.

'''АК-ЖАР'''– Нарын обл‑нун Ат‑Башы р‑ндагы кыштак. Ак‑Жар айыл аймагынын борбору Ат-Башы өрөөнүндө, деңиз деңг. 2040 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Ат‑Башы кыш-нан 2,5 ''км'' түш.-батыш тарапта, Балыкчы темир жол бекетинен 230 ''км.'' Калкы 2885 (2009); негизинен кой чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана бар. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган.Кыштакта Соц. Эмг. Баатыры А. ''Жаркымбаев,'' КРдин эл арт. С. ''Андабеков'' туулган.

АК-ЖАР - Талас облусундагы кыштак

2023-01-13T09:20:47Z

Nurjan: Nurjan moved page АК-ЖАР to АК-ЖАР - Талас обл-ндагы кыштак

'''АК-ЖАР''' – Талас р‑ндагы кыштак. Долоно айыл аймагына караштуу. Талас д‑нын оң өйүзүндө, деңиз деңг. 1351 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борб. Көк‑Ой кыш-нан 20 ''км'' түн.-чыгыш тарапта, Маймак темир жол бекетинен 120 ''км'' аралыкта. 1910‑ж. отурукташкан. Калкы 2069 (2009); негизинен мал чарбасы менен дыйканчылыкта эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, ФАП бар.

АК-ДӨБӨ - Талас облусундагы кыштак

2023-01-13T09:14:25Z

Nurjan: Nurjan moved page АК-ДӨБӨ 2 to АК-ДӨБӨ - Талас обл-дагы кыштак

'''АК-ДӨБӨ''' - Талас обл‑нун Бакай‑Ата р‑ндагы кыштак. Ак-Дөбө айыл аймагына караштуу. Талас – Тараз (Казакстан) автомобиль жолунун боюнда, Талас д‑нын сол жээгинде, деңиз деңг. 1070 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Бакай‑Ата кыш‑нан 13 ''км'' түн.-чыгыш тарапта. Тараз (Казакстан) темир жол бекетинен 95 ''км.'' 1891‑ж. отурукташкан. Калкы 4290 (2009); негизинен дыйканчылыкта жана мал чарбасында эмгектенет. Талас д‑нан чыгарылган Чоң Талас каналы айылды батыш тарабынан кесип өтөт. Эки орто мектеп, китепкана, бала бакча, амбулатория, турмуш‑тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү бар. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган. Жеке менчик «Боорукер» үйү ачылган (1994; үй ээси А. Боромбаев). Анда кароосуз калган кары‑картандар багылат. Кыштакта КРнын эл сүрөтчүсү ''Т. Герцен'' туулган.

АК-БУЛАК - Ак-Суу районундагы кыштак

2023-01-13T06:49:37Z

Nurjan: Nurjan moved page АК-БУЛАК - кыштак to АК-БУЛАК - Ак-Суу р-нундагы кыштак

'''АК-БУЛАК'''– Ысык‑Көл обл‑нун Ак‑Суу р‑ндагы кыштак. Ак‑Булуң айыл аймагына караштуу. Ысык‑Көл өрөөнүнүн чыгышында, Тескей Ала‑Тоонун этегинде, Түргөн суусунун (Жыргалаңдын оң куймасы) боюнда деңиз деңг. 2130 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Каракол ш‑нан 33 ''км'' чыгыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 257 ''км.'' 1924‑ж. отурукташкан. Калкы 1919 (2009); негизинен мал чарбасында, картөшкө өстүрүүдө эмгектенет. Орто мектеп, клуб бар.

АК-БУЛАК - Ак-Суу районундагы кыштак

2023-01-13T06:43:34Z

Nurjan: Nurjan moved page АК-БУЛАК 2 to АК-БУЛАК - кыштак

АК-БУЛАК - Ноокат районундагы кыштак

2023-01-13T06:36:56Z

Nurjan: Nurjan moved page АК-БУЛАК 1 to АК-БУЛАК -Түп р-ну

'''АК-БУЛАК'''– Ош обл‑нун Ноокат р‑ндагы кыштак. Кыргыз‑Ата айыл аймагына караштуу. Кыргыз‑Ата суусунун оң өйүзүндө деңиз деңг. 955 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Ноокат ш‑нан 10 ''км'' түш. тарапта. Ош темир жол бекетинен 50 ''км.'' Калкы 4743 (2009); негизинен мал чарбасында, тамекичиликте эмгектенет. Орто мектеп, клуб, китепкана бар.

АК-БУЛАК - Түп районундагы кыштак

2023-01-13T06:27:05Z

Nurjan: Nurjan moved page АК-БУЛАК to АК-БУЛАК - Түп р=ну

'''АК-БУЛАК'''– Ысык‑Көл обл‑нун Түп р‑ндагы кыштак. Ысык‑Көл ойдуңунун түн.-чыгышында, Күнгөй Ала‑Тоонун этегинде, деңиз деңг. 1740 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Облустун борбору Каракол ш‑нан 42 ''км,'' райондун борбору Түп кыштагынан 13 ''км'' түн.-батышта, Балыкчы темир жол бекетинен 174 ''км.'' 1961‑ж. отурукташкан. Калкы 1057 (2009). Күрмөнтү цемент жана кыш з‑ддору иштейт. Ал жыл сайын респ‑да өндүрүлгөн клинкердин 8,5% ин (83 миң ''гг),'' цементтин 8,0% ин (97,1 миң ''п)'' иштеп чыгарат. Орто мектеп, бала бакча, клуб, китепкана, оорукана бар.

АК-ДӨБӨ - Жети-Өгүз районундагы кыштак

2023-01-13T04:51:38Z

Nurjan: Nurjan moved page АК-ДӨБӨ to АК-ДӨБӨ - Жети-Өгүз р-нундагы кыштак.

'''АК-ДӨБӨ''' – Ысык‑Көл обл‑нун Жети‑Өгүз р‑ндагы кыштак. Ак‑Дөбө айыл аймагына караштуу. Ысык‑Көл өрөөнүнүн түш. чыгышында, Оргочор дөңсөөсүнүн чыгыш этегиндеги түздүктө, деңиз деңг. 1690 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Кызыл‑Суу кыш‑нан 20 ''км'' түн.-чыгыш тарапта, Балыкчы темир жол бекетинен 208 ''км.'' Калкы 1179 (2009); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, клуб, бала бакча, ФАП бар.

АК-ДӨБӨ - Аксы районундагы кыштак

2023-01-13T04:23:05Z

Nurjan: Nurjan moved page АК-ДӨБӨ 1 to АК-ДӨБӨ - Аксы р-нундагы кыштак

'''АК-ДӨБӨ''' – Жалал‑Абад обл‑нун Аксы р‑ндагы кыштак. Кербен шаар кеңешине караштуу. Райондун борбору Кербен ш‑нан 4 ''км'' түн. тарапта, Шамалды‑Сай темир жол бекетинен 80 ''км.'' Деңиз деңг. 920 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Калкы 3584 (2009); негизинен дыйканчылыкта эмгектенет. Орто мектеп, бала бакча, ФАП, мад‑т үйү, китепкана бар.

АК-СУУ кар, мөңгүдөн куралган тоо суусу

2023-01-12T07:00:50Z

Nurjan: Nurjan moved page АК-СУУ 2 to АК-СУУ кар, мөңгүдөн куралган тоо суусу

'''АК-СУУ''' ‒ кар, мөӊгүдөн куралган тоо суусу. Кыргызстанданда эӊ кеӊири таралган термин. Бул термин көбүнчө суу наамдарына айланган. Батышта Балкандан баштап, чыгышта Алтай жана Цинхайга чейинки аймактарда кездешет. Кыргызстанда А.-С. аталган суулар, өрөөндөр, кыштактар, шаарлар, район ж. б. топонимдер арбын.

АК-СУУ Жыргалаңдын сол куймасы

2023-01-12T06:46:45Z

Nurjan: Nurjan moved page АК-СУУ 1 to АК-СУУ Жыргалаңдын сол куймасы

'''АК-СУУ''' ‒ Ак-Суу р-нундагы суу, Жыргалаӊдын сол куймасы. Уз. 45 ''км, ''алабынын аянты 513 ''км''2. Тескей Ала-Тоонун түн. капталындагы мөӊгүлөрдөн башталган Алтын-Арашан жана Алмалуу суулары кошулуп А.-С-ну түзөт. Алабында 12 көл бар, алардын жалпы аянты 0,42 ''км''2. Ири куймалары: Адыр-Төр, Чоӊ Кашка-Суу. Майда кире баштап, сентябрда тартылат. Жылдык орт. чыгымы 5,10 ''м''3''/сек; ''эӊ көбү ‒ 14,4 ''м''3''/сек, ''эӊ азы ‒ 1,26 ''м''3''/сек. ''Сугатка пайдаланылат. Алмалуу өрөөнүнүн оозунда Ак-Суу санаторийи, андан төмөн Теплоключенка кыш. жайгашкан.

АК-СУУ Суусамырдын сол куймасы

2023-01-12T06:40:51Z

Nurjan: Nurjan moved page АК-СУУ 5 to АК-СУУ Суусамырдын сол куймасы

'''АК-СУУ''', И й р и - C у у ‒ Жумгал р-нундагы суу, Суусамырдын сол куймасы. Уз. 41 ''км, ''алабынын аянты 218 ''км''2. Кыргыз Ала-Тоосунун түш. капталынан башталып, жогорку бөлүгү кууш капчыгай аркылуу түндүккө, бара-бара түш.-батыш тарапты карай агып, Суусамырга куят. Куймалары: Бөйрөк, Бадал-Таш, Кара-Төр, Жинди-Суу ж. б. Апрелде кирип, октябрда тартыла баштайт. Жылдык орт. чыгымы 2,56 ''м''3''/сек. ''Сугатка пайдаланылат. Жээгинде Тунук кыш. жайгашкан.

АРАШАН КАПЧЫГАЙЫ

2022-12-27T06:53:50Z

Nurjan:

'''АРАШАН КАПЧЫГАЙЫ'''-- Тескей Ала-Тоонун түн. капталында. Арашан суусу аккан багытта түштүктөн түндүккө карай 30-33 ''кмге'' созулат. Таманынын жазы жери 2–3 ''км,'' кууш жери 500– 800 ''м,'' деңиз деңг. бийикт. 2300–2700 ''м.'' Өрөөн байыркы мөңгүнүн аракетинен, суу эрозиясынан жана үбөлөнүүдөн пайда болгон. Жогорку бөлүгү төрлүү (трог) келип, байыркы мөңгүнүн мореналарынан турат. Ортонку жана төмөнкү бөлүгү кууш, V формасында. Таманында жана тоо капталдарында карагай токойлорунун ири массивдери бар. Шалбаалуу талаа, бийик чөптүү шалбаа зоналары басымдуу. Минералдуу ысык булактар чыгат. Балдардын ''Ак-Суу санаторийи'' бар. Жайкы жайыт. Ил., окуу-тарбиялык жана рекреациялык мааниси чоң.

АРАЛ ДЕҢИЗИ

2022-12-27T04:12:54Z

Nurjan:

'''АРАЛ ДЕҢИЗИ, –''' Каракалпак Республикасы менен Казакстандын аймагында жайгашкан мала туздуу туюк көл-деңиз. Субтропик алкагынын чөл зонасында жайгашкан. Аянты миң ''км2'' (1991). Басымдуу тереңдиги 10-15 ''м,'' эң терең жери 54,5 ''м.'' Түн. жээги тик, батыш жээги жардуу, түш. жана чыгыш жээктери түзөң. Барса-Келбес, Кайра жаралуу ж. б. аралдары бар. Көлгө мурда Аму-Дарыя менен Сыр-Дарыя куйган. Суунун бетиндеги темп-pa жайында 26-30°С, кышында 0°С. Кышкысын деңиздин бардык жеринде муз кездешет. Туздуулугу 15,9%о. 20-к-дын 60-жылдарынан баштап, көлгө куйган дарыялардын суусу сугатка кеңири пайдалангандыктан деңиз суусу кескин тартылып, туздуулугу артууда. Азыр Сыр-Дарыя, айайрым жылдары Аму-Дарыя көлгө куйбай калды. Натыйжада көлгө чектеш аймактарда чөлдөшүү процесси күчөп, социал.-экон. структура өзгөрдү. А. д-нин аймагы – «экол. алаамат зонасы» деп жарыяланып, аны коргоо чаралары көрүлүүдө, к. ''Арал апааты.''

''К.Молдошев.''

АРАВАН-САЙ

2022-12-26T11:03:29Z

Nurjan:

'''АРАВАН-САЙ –''' Ноокат жана Араван р-нунун аймактары аркылуу аккан суу. Уз. 102 ''км,'' алабынын аянты 1960 ''км2.'' Кичи Алай кырка тоосунун түн. капталындагы мөңгүлөрдөн башталат. Башталышыида Гезарт, ортонку агымында Чили-Сай, Кыргыз-Ата аталат. Шаарихан-Сай каналына куят. Жогорку агымында шар аккан тоо суусу, Ноокат өрөөнүнөн чыккандан кийин (Жаңы-Ноокат кыш. тушта) шиленди конусту пайда кылып, суунун бир тобу жерге
сиңип кетет, бул жерден айрым каналдар башталат. Ноокат ойдуңунда Кыргыз-Ата жана Косчан кошулгандан кийин Кара-Чатыр тоосун кесип өтүп Фергана өрөөнүнөн чыкканда каналдарга бөлүнүп кетет. Ири куймалары: Кыргыз-Ата, Косчан, Агарт, Ак-Дөбө. Жылдык орт. чыгымы 10,4 ''м3/сек.'' Эң чоң чыгымы июнь – июлда, азы март – апрелде байкалат. Майда кире баштап, октябрда тартылат. Боюнда Жаңы-Ноокат, Тельман, Косчан, Беш-Мырза, Араван кыш. жайгашкан. Сугатка пайдаланылат.

АРАВАН РАЙОНУ

2022-12-26T10:56:37Z

Nurjan:

'''АРАВАН РАЙОНУ'''– Ош обл-ндагы адм.-айм.бирдик. Район 1935-ж. уюшулган. Ал обл-тун
түн.-батышында жайгашып, түндүгүнөн жана
түн.-батышынан Өзбекстан, түштүгүнөн жана
түш.-батышынан Ноокат, чыгышынан Кара Суу р-ндору менен чектешет. Аянты 620 ''км2'' (облустун аймагынын 2,1%). Калкы 116,6 миң (2020). Район 8 айыл округуна бөлүнүп, 48 кыштагы бар. Борбору – Араван кыштагы. Район Фергана өрөөнүнөн орун алган. Аймагы адырлуу. Түн. бөлүгү деңиз деңг. 500–700 ''м,'' түштүгү 700–1500 ''м'' бийиктикте. Курулуш материалдарынын кени бар. Климаты континенттик. Январдын орт. темп-расы –2..–3°С, июлдуку 28°С. Жылдык жаан-чачыны 290–300 ''мм.'' Ири суусу – ''Араван-Сай'' (Ноокат р-нунун аймагында ''Кыргыз-Ата'' аталат). Сугатка пайдаланылат. Райондун түн. бөлүгүнөн Түш. Фергана каналы өтөт. Кыртышы боз топурактуу. Аймагынын көп бөлүгү айдалган, айдалбаган түзөң бөлүгү[[File: АРАВАН РАЙОНУ_32.png | thumb|none]]
шыбак-баялыштуу, адырлар эфемер-шыбактуу келип, жарым чөлгө мүнөздүү өсүмдүктөр өсөт. Райондун аймагында обл-тун калкынын 9,8% жашайт. Калкынын 38,9% кыргыздар, 58,8% өзбектер, 0,8% азербайжандар, 0,6% тажиктер, 0,9% башка улуттар. Эмгек жашына чейинкилер 43,8%, эмгек жашындагылар 48,8%, эмгек жашынан өткөндөр 7,4%. Калкынын 98,8% деңиз деңг. 100 м.ге чейинки''', '''1,2% 2000-2500 ''м'' бийиктиктерде отурукташкан.''' '''Араван р-нунун экономикасынын негизин дыйканчылык (негизинен пахтачылык) түзөт. Жалпы жер фондусу 62,0 миң ''га'' (2004)''', '''анын ичинде айыл чарбага жарактуу жери 46,4 миң ''га'' (жеринин 74,8%). Айдоо аянты 19,1 миң ''га'' (анын 15,5 миң гасы сугат жер), 1,1 миң ''га'' көп жылдык дарактар, 0,2 миң ''га'' чабынды, 25,1 миң ''га'' жайыт. Айдоо жердин 3,4 миң ''гасын'' пахта, 10,2 миң гасын дан эгиндери (анын ичинде буудай – 8,4 миң ''га),'' 132 гасын тамеки, 1,6 миң гасын жүгөрү, 1,2 миң ''гасы'' май алынчу өсүмдүктөр (1,3 мин гасын), жашылча ж. б. ээлейт. Багбанчылык'','' жүзүмчүлүк '','' жибекчилик өнүккөн. Мал чарбасы жайыттын жетишсиздигинен анча жакшы өнүккөн эмес. Бодо мал, кой-эчки, жана жылкы асыралат.Үй куштары багылат. Ири өнөр жай ишканалары: «Акбула» АК (пахта тазалоочу з-д), нан з-ду, «Элегант» АК, «Тепекоргон-Биримдиги» жоопкерчилиги чектелген ишкана (тигүү ф-касы) кирет. Район жылына миң ''т'' пахта буласын (Кыргызстанда өндүрүлгөн буланын 8,0%) даярдайт. Райондо негизинен
автомобиль транспорту өнүккөн. Анын аймагынан эл аралык маанидеги Ош – Араван – Мархамат (Өзбекстан) – Кызыл-Кыя, жерг. маанидеги Ош – Ноокат автомобиль жолдору өтөт. Райондо 50 жалпы билим берүүчү мектеп, 4 мектепке чейинки мекемелер, китепканалар (бардыгы 25, анын ичинде 1 борбордук, 1 балдар үчүн, 23 айылдык) жана 1 райондук, 8 айылдык клуб болгон. Райондук 2 участкалык оорукана, 19 ФАП, 15 үй бүлөлүк дарыгерлер тобу ж. б. мед. мекемелер иштейт. Райондук «Достук» гезити кыргызча жана өзбекче чыгат. ''И. Егембердиев, А. Мырзаев.''

АНТРОПОГЕН МЕЗГИЛИ

2022-12-26T08:36:48Z

Nurjan:

'''АНТРОПОГЕН МЕЗГИЛИ''' (системасы), төртүнчүлүк мезгили – жердин геол. өнүгүү тарыхынын бүгүнкү күнгө чейинки уланып жаткан эң акыркы мезгили; стратиграфиялык шкаланын эң акыркы системасы (к. ''Геохронология).'' Узактыгы 0,6 млн жылдан 3,5 млн жылга чейин деп эсептелет. 1823-ж. Бакленд бул мезгилди «дилювий» деп атаган. 1829-ж. француз окумуштуусу Ж. Денауайс төртүнчүлүк системасы деп бөлгөн. 1922-ж. орус геологу А. П. Павлов мезгилдин башталышында адам баласы пайда болгондугуна байланыштуу антропоген (гр. antropos – адам, genos – пайда болуу) меззгили деп атоону сунуш кылган. Бирок кабыл алынган эл аралык стратиграфиялык схемасы түзүлө элек. Көбүнчө А. мезгили б а й ы р к ы (эо), о р т о н к у (мезо), к и й и н к и (нео), ‘‘‘п л е й с т о ц е н жана г о л о ц е н деген 4 бөлүктөн турган (Qj, Qn, Qm, Q^) схемасы пайдаланылат. А. мезгилинде жер бетинде суу күч алып, климат өзгөргөн, азыркыдан үч эсе көп муз каптоолор жүргөн. Анын таасиринен өсүмдүктөр менен жаныбарлар кыргынга учурап, суукка чыдамдуу мамонттор, жүндүү кериктер гана жашоосун уланткан. Бирок кийин алар да толугу менен жок болгон. Адам баласынын пайда болулушу, өсүп-өнүгүү тарыхы А. мезгили менен тыгыз байланышкан. Мезгил ичинде ири тектон. кыймылдар жүрүп, Евразиядагы альпы бүктөлүү аймагын, Тынч океандын жээктерин, Теңир-Тоо, Алтай, Саян тоолорун кучагына алган. Азыр кы учурдагы жер титирөөлөр ошо кездеги тектон. кыймылдардын уландысы болуп эсептелет. Ал кездеги кургактыктар менен деңиздер азыркыга окшош келип материктерге континенттик чөкмөлөр (лёсс, алювий, пролювий, муз-көл чөкмөлөрү, эолдук кумдар ж. б.) кеңири тараган. Топурак кыртышы пайда болгон. Саздардан чым көң орун алган. Алтын, платина ж-а алмаздын чачынды кендери, курулуш материалдары топтолгон. Мезгилдин өз алдынча өзгөчө проблемалары жана изилдөө ыкмалары болгондуктан, төртүнчүлүк геологиясы деген илимий тармак келип чыккан.''' '''
Ад.: ''Марков К. К., Лазуков Г. И., Николаев В. А.''Червертичный период, т 1-3, М., 1965-67; ''Чарыгин М. М., Васильев М. М.'' Общая и историческая геология. М., 1968..

АЛБАНИЯ

2022-12-23T08:21:21Z

Nurjan:

, А л б а н Р е с п у б л и к а с ы Европанын түш.-чыгышындагы мамлекет. Балкан ж. а-нын батыш бөлүгүндө Адрия
[[File:АЛБАНИЯ32.png | thumb|none]]
жана Иония деӊиздерин жээктей 340'' км''ге созулуп жатат. Отранто кысыгы аркылуу Италиядан бөлүнөт. Түндүгүнөн жана түн.-батышынан Сербия, Черногория, чыгышынан Македония,
түш.-чыгышынан Грекия менен чектешет. Аянты 28,7 миӊ ''км''2. Калкы 2,9 млн (2018 ). Борбору ‒ Тирана ш. Акча бирдиги — лек. Адм.-айм. жактан 26 ретиге (адм.-айм. бирдикке) бөлүнөт. 
==Мамлекеттик түзүлүшү.== А. ‒ унитардык мамлекет. А-нын Конституциясы 21. 10. 1998-ж. кабыл алынган. Башкаруунун формасы ‒ парламенттик республика. Мамл. башчысы ‒ президент, (жашы 40тан жогору, А-да төрөлгөн жана акыркы 10 жылда 6 жылдан кем эмес туруктуу жашаган жарандар шайланат). Президент кеминде 20 депутаттын сунушу менен парламент, тарабынан 5 жылдык мөөнөткө (дагы бир мөөнөткө кайра шайлануу укугу менен) шайланат. Президент Куралдуу күчтөрдүн Башкы командачысы болуп эсептелет, өкмөт мүчөлөрүн дайындайт. Мыйзам чыгаруучу бийликтин жогорку органы ‒ Чогулуш (Кувенд, бир палаталуу парламент). Ал 4 жылга шайланган 140 депутаттан турат (100ү бир мандаттуу округдардан, 40 мүчөсү парт. тизме б-ча шайланат). Аткаруу бийлигинин жогорку органы ‒ премьер-министр жетектеген министрлер Совети. А-да көп партиялуу система орун алган. Негизги саясий партиялары: Албания Соц. партиясы, Албания Демокр. партиясы, Албания Респ. партиясы, Албания Социал-Демокр. партиясы. Табияты== . Адрия деӊизинин жээктери түзөӊ келип, булуӊдары кургактыкка анчалык тереӊ кирген эмес. Деӊиз жээктей жазылыгы 15‒40'' км'' келген дөбөлүү ойдуӊ созулуп жатат. Калган бөлүгүн альп бүктөлүүсүнө кирген Түн. Албан альп тоолору, Томори, Кораби тоо массивдери ээлейт. Түн. четиндеги Түн. Албан альп тоолору каньон сымал тереӊ өрөөндөр менен тилмеленген. Климаты субтропиктик жер ортолук деӊиздик. Түздүктөрдө жайкысын ысык, кургакчыл; кышкысын жумшак, нымдуу. Январдын орт. темп-расы 4‒7°С, июлдуку 25‒28°С. Жылдык жаан-чачыны 1000‒1800'' мм''. Негизинен күзүндө жана кышында жаайт. Тоолору кыйла салкын, кышында абанын темп-расы ‒20°Сге чейин
[[File:АЛБАНИЯ33.png | thumb|Тирана ш-нын жалпы көрүнүшү.]]
[[File:АЛБАНИЯ34.png | thumb|none]]
төмөндөйт; жылдык жаан-чачыны 2500 ''мм''. Дарыялары тоолордон кууш тереӊ капчыгайлар аркылуу агып түшөт; ирилери: Дрин, Мати, Эрзени, Шкумбини, Семани. Шкодер, Охрид жана Преспа ж. б. көлдөрү бар. Жээк ойдуӊдарын маквис, шибляк тибиндеги дайыма жашыл бадалдар, тоо этектерин жана капталдарын жазы жана ийне жалбырактуу токойлор (өлкөнүн аймагынын 1/2 бөлүгү токой), 2000 ''м ''бийиктиктен жогору альп шалбаасы ээлейт. '''Калкы.''' . Калкынын 92%тен ашыгы албандар (түндүгүндө гегдер, түштүгүндө тосктор), о. эле грек, серб, болгар, цыган ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Мамл. тили ‒ албан тили (грек тилинде да сүйлөшөт). Калкынын 99%ке жакыны ислам динин (мусулман сүннөттөр), калгандары христиан динин тутат. Калкынын жашы
нын орт. узактыгы эркектериники ‒ 72, аялдарыныкы ‒ 76 жаш. Орт. жыштыгы: 1 ''км''2 жерге 98,4 киши (2011). Шаар калкы 53,7% (2011). Ири шаарлары: Тирана, Дуррес, Шкодер, Влера, Корча, Фиери ж. б. Тарыхы. А-нын аймагында адам ортонку палеолитте эле жашай баштаганы белгилүү. Б. з. ч. 7‒3-к-да гректер А-да бир катар колонияларды негиздеген. Б. з. ч. 4-к-да иллириялык уруулардын адепки мамл. бирикмелери түзүлө баштаган. Б. з. ч. 2-к-да азыркы А-нын аймагын (Далмация провинциясы жана Македония) Рим каратып алган. Рим империясы кыйраган кезде (5-к.) А. Византия империясына караган. 14-к-да бүткүл А-ны Серб королу Стефан Душан басып алган. 15-к-дын башында А-га түрктөр басып кирет. 1443‒68-ж. Скандербегдин кол башчылыгы астында албандыктар түрктөргө каршы күрөшкөн. 1479-ж. түрктөр А-нын бүткүл аймагын ээлеп, А. Осмон империясынын курамына кирет. Түрктөрдүн таасири менен ислам дини тарай баштаган. Жер. элдин түрктөрдүн үстөмдүгүнө каршы нааразылык көрсөтүү кыймылы куралдуу көтөрүлүшкө айланып, Түркия 1-Балкан согушунда жеӊилгенден кийин 1912-ж. 28-ноябрда А. көз каранды эмес мамлекет деп жарыяланат, бирок улуу мамлекеттердин көзөмөлүнө өтөт. Биринчи дүйнөлүк согуш учурунда (1914‒18) А. согуш аракеттеринин майданы на айланат, согуштун аягында аны итал., сербиялык жана грекиялык аскерлер басып алат. Албандыктар көз каранды эместик үчүн тынымсыз күрөш жүргүзүшүп, баскынчыларды кууп чыгышат. 1920-ж. январда албандыктардын улуттук конгресси А-нын көз каранды эместигин жарыялап, Тирана ш. өлкөнүн борбору болот. А-нын бат-бат алмашылып турган өкмөтү маанилүү саясий жана экон. реформаларды жүргүзгөн эмес. Буга нааразы болгон албандык тар көтөрүлүшүп, натыйжада 1924-ж. июнь айында бурж.-демокр. рев-ясы ишке ашкан жана Ф. Ноли башында турган демокр. өкмөт бийликке келген. Ошол эле жылы Англия, Франция, Югославия, Италияга таянган А. Зогунун жетекчилиги менен контрреволюциячыл күчтөр демокр. өкмөттүн бийлигин кулатып, А-да аскердик диктатура режимин орнотот. А. Зогу 1925-ж. А. республика болуп жарыяланган соӊ (21-январь, 1925) президент, кийин 1928-жылдан өлкөнүн королу болуп калат. 1939-ж. Италия, 1943-ж. Германиянын аскерлери А. аймагын басып алат. 1943-жылдан А-нын Улуттук -боштондук армиясы түзүлүп, 1944-ж. өлкөнүн аймагы толугу менен бошотулат. 1946-ж. А. Элдик Республика деп жарыяланып, Албан эмгек партиясынын режими 45 жыл (1991-ж. чейин) өкүм сүргөн. 1989-ж. өлкөдө демокр. кайра куруулар жүргүзүлгөн. 1991-ж. апрелде Албан Респ. болуп кайра түзүлгөн жана анын алгачкы президенти Р. Алия шайланган. 1990–92-ж. А-да коммунисттик режим кулаган. Өлкө көп партиялуу системага жана базар экономикасына өткөн. А-дагы бийлик кезектешип А. социалисттик партиясы (негизинен өнөр жайы өнүккөн түш. региондор, лидери Эди Рама) жана А. демократиялык партиясы (негизинен өлкөнүн түндүгү, лидери Сали Бериша) менен алмаштырылган. Өлкөдө мурунку лидер Рамиз Алияны айыптоого аракет жасалып, бирок көчөдөгү башаламандыктын натыйжасында ал түрмөдөн бошотулган. 1992-ж. өткөн шайлоодо А-нын демокр. партиясы жеӊишке жетишип, С. Бериша өлкөнүн президенти болуп калган. 1997-ж. өкмөткө каршы нааразылык көрсөтүүлөр элдик көтөрүшкө айланып, куралдуу отряддарга таянган комитеттер уюшулган. 1997-ж. А. соц. партиясы жеӊишке жетишип, президенттикке Р. Мейдани шайланат. 1998-ж. жаӊы конституция кабыл алынган. 1999-ж. А-нын НАТОнун Косоводогу аракеттерин колдоосу А. менен Югославиянын ортосундагы мамилелердин солгундашына алып келген. Косоводо согуштук аракеттердин жүрүшүнө байланыштуу жарым миллионго жакын ''качкындар'' А-га убактылуу баш калкалашкан. 2001-ж. июлдагы президенттик шайлоодо «Мамлекет үчүн союз» солчул партиясынын блогунун өкүлү А. Моисиу жеӊишке жетишкен. 2002-жылдын июль айында А-нын президенти болуп А. Моисиу шайланып, Майконун кабинетин таркаткан. Жаңы өкмөттү Албан социалисттик партиясынын (АСП) лидери Фатос Нано жетектеген. 2003-ж. октябрда өткөн жерг. шайлоодо социалисттердин жеңишине кара бастан, 2004-жылдын февраль айында А-да коррупцияга жана өлкөнүн экономикасынын төмөндөшү үчүн айыпталган AСП бийлигине каршы массалык демонстрациялар болгон. 2005-ж. А. демокр. партиясынын өкүлү С. Бериша (1992–97-ж. А-нын президенти) өкмөттү жетектеген. 2011-ж. өлкөдөгү саясий кризис адам курмандыктары менен массалык баш аламандыкка алып келип, кайрадан бийлик алмашкан. 2012-ж. президенттик шайлоодо демократиялык талапкер Буяр Нишани президент болуп шайланган. 2013-жылдан АСПнын өкүлү Эди Рама өкмөттү жетектейт. 2014-жылдын июнунда Евро союзга мүчөлүккө талапкердин расмий статусун алган. 2009-жылдын 1-апрелинен А. НАТОнун мүчөсү. А. 2009-ж. 29-апрелде Европа союзуна мүчө болуу өтүнүчү менен расмий кайрылган. 2010-жылдын 15-декабрында ЕС А-нын жарандары үчүн визаларын жокко чыгарган. 
==Экономикасы==. А.‒агрардык-индустриялык өлкө. Экономикасынын башкы тармагы‒ а. ч-нын ички дүӊ продукциядагы (ИДП) үлүшү 47,6% (2003); өнөр жайынын ИДПдеги үлүшү 24,6%, туризм тейлөө чөйрөсү менен кошо 27,8%ти түзөт. ИДПнин көлөмү 31 млрд доллары түзөт, аны киши башына бөлүштүргөндө 11,4 миӊ доллардан (АКШ; 2014) туура келет. Өнөр жай өндүрүшүндө башкы орунду тоо кен казып алуу жана сырьёну кайра иштеп чыгаруу тармактары ээлейт. 2001-ж. 30 млн ''м''3 газ, 0,5 млн ''т'' нефть (өлкөнүн түн.-батышынан, Семани д-нын алабынан казылып алынат), 250 миӊ'' т'' хром (Булькиза), о. эле жез (Рубику, Курбенши), никель (Поградец), темир (Охрид көлүнүн аймагы), лигнит, табигый битуму, минералдык сырьёлор казылып алынат. Жыгач жерг. керектөөлөр үчүн гана даяр
Акча бирдиги ‒ лек.
далат. 2007-ж. 2,9 млрд � ''кВт.с'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Нефть ажыратуу (Фиери, Балши, Кучова, Церрик), нефть-химия жана химия (Влера, Фиери, Лячи), түстүү (Рубики) жана кара металлургия (Эльбасан), металл иштетүү жана машина куруу (Тирана, Дуррес, Шкодер, Влера), цемент, жыгаччылык, текстиль, тамеки (Шкодер), тамак-аш (зайтун майы, кант, балык жана жемиш консервалары) өнөр жайлары бар. А. ч. ички керектөөнү канааттандырбайт; буудай, азык-түлүктү сырттан алат. Дыйканчылык кургакчылыктан жабыр тартат; айдоо аянтынын 1/3 бөлүгү сугарылат. Аймагынын 21%и иштетилет, анын 1/2ин дан эгиндери ээлейт; жайыт 15%. Негизги а. ч. өсүмдүктөрү: буудай жана жү
[[File:АЛБАНИЯ36.png | thumb|Албан дыйкандары мал базарда.]]
гөрү, о. эле арпа, кант кызылча, күн карама, картөшкө, бакча өсүмдүктөрү, жашылча (буурчак, пияз, помидор, капуста, баклажан), тамеки, мөмө-жемиш (анын ичинде цитрус өсүмдүктөрү, шабдаалы), май алынчу өсүмдүктөр өстүрүлөт; жүзүмчүлүк өнүккөн. Мал чарбасынын негизги тармагы кой чарбасы, ал жайытта багылат. Кой, эчки, бодо мал, жылкы ж-а эшек асыралат.Үй кушу багылат.. Кустардык өндүрүшү (албан ак сыры) өнүккөн. Адрия деӊизинде балык кармалат. Негизинен автомобиль транспорту өнүккөн; автомобиль жолунун уз. 18 миӊ ''км'' (анын 30%и асфальтталган). Буна д-нда, Шкодер, Преспа, Охрид көлдөрүндө кеме жүрөт. Газ куурунун уз. 339 ''км'', нефтиники 207 ''км'' (2004). Эл аралык аэропорту (Тирана ш-нан 25 ''км'') бар. Влерада эл аралык аэропорт курулууда. Сырттан азык-түлүк, тиричиликте пайдаланылуучу товарларды, машина жана станокторду, жер семирткич ж.б. алат. Сыртка хром, жез, никель, битум, тамеки, шарап чыгарат. Негизги сырткы соода шериктери: Италия, Грекия, Түркия, Германия. Маданияты.== А-нын билим берүүсүнө илим жана билим берүү министрлиги жетекчилик кылат.
Билим берүүнүн негизги регламенттик докумен ти болуп, ЖОЖдогу билим берүү (1999), билим берүү системасы (1995), жеке менчик окуу жайлардагы билим берүү (1995) жана жалпы билим берүүчү мектептердин нормативдик документте ри (1995) тууралуу мыйзам эсептелет. А-нын билим берүү системасы мектепке чейинки мекемелерди (2002; 3400), жалпы билим берүүчү мектептерди (1500 башталгыч, 1700 орто жана 500дөй толук орто), кесиптик жана ЖОЖ камтыйт. Эмгек министрлигинин астында 9 кесиптик жана жеке менчик кесиптик орто окуу жайлары, о. эле 8 ун-т (2004) бар. Ирилери: Тирана ун-ти (1957-ж. негизделген), а. ч. (1971), политех. (1991); Шкодер (1957), Корча (1971), Гирокастра (1971), Эльбасан (1991), Влёра (1994). А-нын башкы ил. борбору ‒ ИА 1957-ж. негизделген. Ири китепканалары: Улуттук (1922-ж. негизде лген) жана Тирана ун-тинин китепканасы. Негизги музейлери Тиранада (археология, 1948; улуттук мад-т, 1979; улуттун тарыхы, 1981; тарыхый ж. б.), Гирокастрада (этногр., курал-жарак ж. б.), Бератта [Онуфрия музейи (иконанын сүрөтүн жаратуучунун урматынан аталган), 16-к., улуттук иск-во, 1827; этногр., тарыхый, археол., 1988, ж. б.)], Корчада (А-нын орто к-дагы иск-восу, тарыхый, улуттук билими) жайгашкан. О. эле Влёрада эгемендүүлүк музейи, Дурресте тарых музейи, Бутринттеги (1950), Дурресте жана Аполонияда (1958) археол. музейлери бар. 
Өлкөдө 92 гезит, 71 журнал (2004) басылып чыгат. 35 радио, 55 телевизиондук станция, 4 кабелдик канал иштейт. Күнүнө «Зери жана Популит», «Газета Шкиптарде», «Коха йоне», «Рилиндья демократике», «Спорти Шкиптар» гезиттери чыгат. Жалпы улуттук радиостанция ‒ «Тирана радиосу», «Топ Албания радиосу», телестанция ‒ «Ти-ви-эс-эйч» (ЕVSH), «Ти-ви-клан» (ЕV klan), «Ти-ви-Арбериа» (ЕVArberia) жана А. телеграф агенттиги (АТА) бар. 
А-нын элдик оозеки чыгармасы ‒ баатырлар тууралуу эпикалык дастандарга, каада-салт, лирикалык ырларга, макал-лакапка, тарыхка бай фольклор. Бүгүнкү күнгө чейин жеткен албан тилиндеги жазма эстелик ‒ «Чокундуруу нун формуласы» (1462), А. тилиндеги алгачкы китеп («Мешари» диний мазмундагы котормо; Г. Бузуку) 1555-ж. чыккан. А. ад-ты 18-к-да жакынкы чыгыштын мад-тынан (бейтеджи ‒ 4 сап сатиралык, моралдык ж. б. маанидеги ырлар) таасирленишип, араб жазмасын пайдаланышып, өнүккөн. 19-к-дын 2-жарымы 20-к-дын башында Түш. Италияда жашаган (16-к.) арберештердин ад-ты маанилүү орунду ээлеген. 15‒16-к. гуманисттер: П. Буди, Ф. Барде, П. Богдани, М. Барлетенин чыгармалары жарык көргөн. 19-к-дагы жазуучулардан: И. Рада, Г. Дара, З. Серембе, А. Сантори; фольклорчулар Т. Митко жана С. Дине; публицист С. Фрашери; акын
В. Шкордани (П. Васа) ж. б. белгилүү. Жаӊы ад-тына негиз салуучулардын бири Н. Фрашери болгон. 20-к-дын көрүнүктүү реалист акындары: А. Чаюпи, Асдрени (А. С. Дренова), Ф. Широка, Л. Гуракучи, Р. Силичи; прозаиктери: М. Грамено, Ф. Постели, Х. Стермили ж. б. 2-дүйнөлүк согуш мезгилинде боштондукка чыгуу идеясын чагылдырган партизан поэзиясы күчөгөн. Алардын ичинен Ш. Мусаринин «Балы, Комбетар эпопеясы» (1944) көрүнүктүү орунду ээлейт. Фашисттик оккупациядан кийин (1939‒44-ж.), тоталитардык режим мезгилинде орус жана сов. ад-ттын (көптөгөн чыгармалар албан тилине которулган) таасири күчтүү болуп, А-нын ад-тында фашизмге каршы элдик күрөш тууралуу чыгармалар (Ф. Гьятынын «Партизан Бенко жөнүндө ыр» поэмасы, 1950; Д. Шутеричини н «Боштон дукка чыгаруучу» романы, 1952‒55) жарык көрөт. Ошол эле мезгилде социалдык багыттагы чыгармалар пайда болуп, 1960-жылдын аягында мемуар, повесть, романдар жазылган . 
А-нын аймагында байыркы арх-ралык курулмалар б. з. ч. 7-к-дагы иллириялыктардын ташчептеринин калдыктары, о. эле колодон жасалган кооз буюмдары, байыркы гректердин (Аполлония, Бутринг) жана римдиктердин (Эльбасан) коргондору менен тосулган турак үйлөр, мозаика түшүрүлгөн имараттары ж. б-дын калдыктары да сакталган. 13‒14-к-да Византиялык типтеги чиркөө иск-восу (Ыйык Николай, Месопота мияда; Ыйык Проща, Лавдарда ж. б. соборлор) өнүккөн жана роман стилиндеги чиркөөлөр курулган; византиялык типтеги фрескалар 16-к-дан итал. ''Кайра жаралуу ''доорунун таасиринен өнүгөт. 17-к-дан шаарларда хансарай, мечит, үстү жабык базарлар салына баштайт. 19-к-дын 3-жарымында аристократтык мүнөздөгү портрет менен пейзаж живописи пайда болсо, 20-к-дын 1-жарымында импрессионизм жана модерн элементтери менен улуттук романтика тенденциясы
[[File:АЛБАНИЯ37.png | thumb|Албаниянын кээ бир аймактарында сууну чоподон жасалган кумгандарга сакташат жана ташышат.]]
басымдуулук кылган. Живопись менен графиканы С. Дзега, С. Рота, бир тууган эже-сиӊдилер С. жана А. Зенго, К. Илромени, С. О. Кацели, Н. Мартини, В. Т. Мио ж. б., скульптураны
[[File:АЛБАНИЯ38.png | thumb|19‒20-к-дын башталышы, шаардык үй.]]
Л. А. Ниццолы, Я. Пачо, О. П. Паскали, М. Топтании ж. б. өнүктүрүшкөн. 20-к-да шаарлар жана шаарчалар курулуп, живопись, скульптура
[[File:АЛБАНИЯ39.png | thumb|Бутринттеги театр, б. з. ч. 3-к.]]
жана графика жанрлары өнүгө баштап, алгачкы улуттук театрлардын курулушу драматургиянын өнүгүшүнө шарт түзгөн. 
Профессионалдык муз. мад-ты 2-дүйнөлүк согуштан кийин өнүгө баштаган. Муз. мектептер (1947-ж. Тиранада), Й. Мисья атн. көркөм лицей, мамл. филармония (1950), мамл. опера жана балет театры (1956), мамл. элдик ыр жана бий ансамбли (1957) уюшулуп, 1962-жылдан мамл. консерватория иштей баштаган. К. Кононун «Таӊ» опереттасы жана «Борова баатыры» деген вокалдык-симф. поэмасы, Д. Лекинин элдик темада жазган увертюрасы, К. Траконун ораториясы, Ч. Задеянын 1-симфониясы А-нын профессионалдык музыкасынын туӊгуч чыгармала рынан. Г. В. Перкуни классикалык балетти алгачкылардан болуп койгон. 1951-ж. Б. В. Асафьев дин «Бахчисарай фонтаны», 1953-ж. Ч. Пуньинин «Эсмеральда» классикалык балети, 1968-ж. Тиранада П. Якованын «Скандерберг» операсы коюлган. А-да 1-театр оюндарын Тесторат кыш-
[[File:АЛБАНИЯ40.png | thumb|О. Паскали. «Скандербег».]]
ндагы театр ийрими койгон (1874). А-нын элдик музыкасы айрым аймактарына мүнөздүү болгон стилдин ар түрдүүлүгү менен айырмаланат.
Ыр-күүлөрү кылдуу, үйлөмө аспаптардын, скрипка, кларнет жана чоордун коштоосу менен үч обонго салынып аткарылат жана чифтели, ляхута, гайда, зумара, фюэли, даулэ урма аспабы менен коштолот. Биринчи кинофильми 1912-ж. Шкодерде, хроникалык тасма 1920-ж. Влёрада коюлуп, биринчи кинозал Тиранада 1926-ж. ачылган. Мурунку СССРдин жардамы менен 1952-ж. «Жаӊы Албания» киностудиясы ачылып, биргелешип «Албаниянын улуу жоокери Скандербег» фильми (1954, сценарийи М. Г. Паповдордуку, реж. С. И. Юткевич, оператор Е. Н. Андриканис), өз алдынча «Тана» кинофильми 1958-ж. реж. К. Дамо тарабынан, 90-ж. баатырдык, атуулдук жана аскерий мазмундагы кинофильмдер тартылган. 1976-жылдан Тиранада А. киносунун улуттук фестивалы (2-жылда 1 жолу). 1968-жылдан улуттук фольклор фести
[[File:АЛБАНИЯ41.png | thumb|Улуттук бий (Албаниянын түштүк бөлүгү).]]
валы (Гирокастрада, жыл сайын), 1998-жылдан И. Крои атн. вокалисттердин (Тиранада), 2000-жылдан музыкант аткаруучулардын эл аралык конкурстары өткөрүлүп турат. Салт болуп калган кол өнөрчүлүгү ‒ күмүш зергерчилиги, жыгачка оймо түшүрүү жана жүндөн килем токуу, сайма саюу, карапа жасоо алигүнчө сакталып келүүдө. 
Ад.: ''Лук Г.'' Албания (Физико-географический обзор). М., 1948; ''Валев Э. Б.'' Албания. М., 1972; Краткая история Албании; С древних времён до наших дней. М., 1992; ''Юткевич С. И.'' Искусство народной Албании.
М., 1958; Народное искусство в Албании, Тирана, 1959. ''Р. Карачалова, А. Орозов, Ш. Керимова, Ж. Абдилова.''

АЛА-БУКА РАЙОНУ

2022-12-23T05:25:05Z

Nurjan:

'''АЛА-БУКА РАЙОНУ''' Жалал-Абад обл-нун батыш бөлүгүн ээлейт. 1937-ж. апрелде, Кызыл-Жар р-нунан бөлүнүп, өзүнчө район болуп уюшулган. 1956-ж. ага Чаткал р-ну кошулган. 1963-ж. Жаӊы-Жол (Аксы) р-ну менен биригип, 1969-ж. кайра бөлүнгөн. 1980-ж. Чаткал р-ну андан бөлүнүп кеткен. Түндүгүнөн Чаткал, чыгышынан Аксы р-ндору, батышынан Өзбекстан Респ-сынын Наманган обл. менен чектешет. Аянты 3 миӊ'' км''2. Калкы 89,7 миӊ (2011). Райондо 41 кыштак, 8 айыл аймагы бар. Борбору ‒ Ала-Бука кыш. 
Райондун аймагы көбүнчө Чаткал кырка тоосунун түш.-чыгыш тармактарын жана анын этегиндеги адырларды ээлейт. Чаткал кырка тоосунун капталдарынан түстүү жана сейрек кездешүүчү металл кендери ачылган. Сумсар жана Каба-Сай кендеринин мааниси зор. О. эле Терек-Сай алтындын чачыранды кени, Боз-Эмчек алтын, жез ж-а полиметалл, Касан-Сай сурьма кени бар.

Курулуш материалдарына да бай. Климаты континенттик, кургакчыл. Адырларда январдын орт. темп-расы ‒10°С, июлдуку 30°С, тоолордо январдыкы ‒20°С, июлдуку 20°С. Жылдык жаан-чачыны тоо этектеринде 300‒400 ''мм'', тоолордо 600 ''мм''ге чейин. Райондун аймагынан ''Ала-Бука'' , Чанач-Сай, Терек-Сай, ''Сумсар, Касан-Сай'' суулары агып өтөт. Суулар райондун жана Өзбекстандын жерлерин сугарууда пайдаланылат. Касан-Сай суусунда суу сактагыч курулган. Райондун деӊиз деӊг. 1500 ''м'' бийиктикте ачык, кара боз, 2600 ''м ''бийиктикте кара кочкул, айрым жерлеринде кара топурак тараган. 1300‒2500 ''м'' бийиктикте (Чаткал кырка тоосунун капталдарында) тоо-токой топурагы басымдуу. Андан жогору тоо шалбаа топурагы мүнөздүү. Тоо этектериндеги түздүктө жана адырларда чекенди, улам жогорулаган сайын шыралжын, эрмен-шыбак, бетеге ж. б. өсүмдүктөр өсөт. Тоо капталдарында алча, алма ж.б. аралаш жаӊгак, деӊиз деӊг. 3000 ''м'' бийиктикте арча токою, андан жогору субальп шалбаасы -жайыт ээлейт. 
Калкы көп улуттуу, көбү кыргыздар (62%), о. эле өзбек, тажик ж.б. улут өкүлдөрү да жашайт. Орт. жыштыгы ‒ 1 ''км''2ге26 киши (2004). Калктын негизги бөлүгү тоо этектериндеги түздүктөрдө жана суу бойлорунда отурукташкан. 
Чарбасынын негизин дыйканчылык жана мал чарбасы түзөт. А. ч. жарактуу жери 150,1 миӊ ''га '', анын ичинде 21,3 миӊ ''га ''айдоо жер (анын
[[File:АЛА-БУКА РАЙОНУ18.png | thumb|none]]
12,9 миӊ ''га''сы сугат жер), 258'' га'' чабынды, 129,8 миӊ'' га'' жайыт, 861'' га'' бак-дарак; 117 ''га'' саздак жери бар. Райондо жеке, дыйкан, фермердик чарба, а. ч. кооперациялар уюшулган. Аларды Зеӊги-Ата, Падек, Ак-Коргон үрөнчүлүк чарбалары үрөн менен камсыздайт. Дан эгиндери, жүгөрү, тамеки, май алынуучу өсүмдүктөр айдалып, жашылча, мөмө-жемиш багы өстүрүлөт. Райондо кара мал , кой-эчки, жылкы (анын ичинде бээ) асыралат. Үй куштары багылат. 
Өнөр жай ишканаларынан «Техник» акционердик коому, «Достук-Калача» фирмасы, кыш, тамеки ферменттөөчү з-ддор ж. б. иштейт. «Техник» акционердик коому макарон, «Достук-Калача» фирмасы шарап даярдайт. Кыш з-ду иштейт. 
Райондун аймагында алгачкы мектептер 1927-ж. Достук, Кызыл-Ата айылдарында ачылган. Учурда райондо 36 мектеп (анын ичинде 27 орто, 6 негизги, 3 башталгыч), 13 бала бакча, «Жоогазын» эс алуу лагери (Чанач-Сай кыш-нда, 500 орундуу), балдардын билим берүү борбору ачылган, Анда балдардын чыгрмачылык-лык үйү бар. Райондо 128 орундуу борборлоштурулган оорукана, 4 участкалык оорукана, 17 ФАП, район аралык учук оорулар диспансери, санитария-эпидемиологиялык станция, 7 бейтапкана, 19 дарыкана иштейт. Райондун аймагында «Шахфазил» тарыхый-мемориалдык ансамбли бар. Райондук «Айыл акыйкаты» гезити чыгат.'' .''

'' Т.Төрөбекова.''

АЛА-БУКА РАЙОНУ

2022-12-23T05:22:00Z

Nurjan:

'''АЛА-БУКА РАЙОНУ''' Жалал-Абад обл-нун батыш бөлүгүн ээлейт. 1937-ж. апрелде, Кызыл-Жар р-нунан бөлүнүп, өзүнчө район болуп уюшулган. 1956-ж. ага Чаткал р-ну кошулган. 1963-ж. Жаӊы-Жол (Аксы) р-ну менен биригип, 1969-ж. кайра бөлүнгөн. 1980-ж. Чаткал р-ну андан бөлүнүп кеткен. Түндүгүнөн Чаткал, чыгышынан Аксы р-ндору, батышынан Өзбекстан Респ-сынын Наманган обл. менен чектешет. Аянты 3 миӊ'' км''2. Калкы 89,7 миӊ (2011). Райондо 41 кыштак, 8 айыл аймагы бар. Борбору ‒ Ала-Бука кыш. 
Райондун аймагы көбүнчө Чаткал кырка тоосунун түш.-чыгыш тармактарын жана анын этегиндеги адырларды ээлейт. Рель- Чаткал кырка тоосунун капталдарынан түстүү жана сейрек кездешүүчү металл кендери ачылган. Сумсар жана Каба-Сай кендеринин мааниси зор. О. эле Терек-Сай алтындын чачыранды кени, Боз-Эмчек алтын, жез ж-а полиметалл, Касан-Сай су3рьма кени бар.

Курулуш материалдарына да бай. Климаты континенттик, кургакчыл. Адырларда январдын орт. темп-расы ‒10°С, июлдуку 30°С, тоолордо январдыкы ‒20°С, июлдуку 20°С. Жылдык жаан-чачыны тоо этектеринде 300‒400 ''мм'', тоолордо 600 ''мм''ге чейин. Райондун аймагынан ''Ала-Бука'' , Чанач-Сай, Терек-Сай, ''Сумсар, Касан-Сай'' суулары агып өтөт. Суулар райондун жана Өзбекстандын жерлерин сугарууда пайдаланылат. Касан-Сай суусунда суу сактагыч курулган. Райондун деӊиз деӊг. 1500 ''м'' бийиктикте ачык, кара боз, 2600 ''м ''бийиктикте кара кочкул, айрым жерлеринде кара топурак тараган. 1300‒2500 ''м'' бийиктикте (Чаткал кырка тоосунун капталдарында) тоо-токой топурагы басымдуу. Андан жогору тоо шалбаа топурагы мүнөздүү. Тоо этектериндеги түздүктө жана адырларда чекенди, улам жогорулаган сайын шыралжын, эрмен-шыбак, бетеге ж. б. өсүмдүктөр өсөт. Тоо капталдарында алча, алма ж.б. аралаш жаӊгак, деӊиз деӊг. 3000 ''м'' бийиктикте арча токою, андан жогору субальп шалбаасы -жайыт ээлейт. 
Калкы көп улуттуу, көбү кыргыздар (62%), о. эле өзбек, тажик ж.б. улут өкүлдөрү да жашайт. Орт. жыштыгы ‒ 1 ''км''2ге26 киши (2004). Калктын негизги бөлүгү тоо этектериндеги түздүктөрдө жана суу бойлорунда отурукташкан. 
Чарбасынын негизин дыйканчылык жана мал чарбасы түзөт. А. ч. жарактуу жери 150,1 миӊ ''га '', анын ичинде 21,3 миӊ ''га ''айдоо жер (анын
[[File:АЛА-БУКА РАЙОНУ18.png | thumb|none]]
12,9 миӊ ''га''сы сугат жер), 258'' га'' чабынды, 129,8 миӊ'' га'' жайыт, 861'' га'' бак-дарак; 117 ''га'' саздак жери бар. Райондо жеке, дыйкан, фермердик чарба, а. ч. кооперациялар уюшулган. Аларды Зеӊги-Ата, Падек, Ак-Коргон үрөнчүлүк чарбалары үрөн менен камсыздайт. Дан эгиндери, жүгөрү, тамеки, май алынуучу өсүмдүктөр айдалып, жашылча, мөмө-жемиш багы өстүрүлөт. Райондо кара мал , кой-эчки, жылкы (анын ичинде бээ) асыралат. Үй куштары багылат. 
Өнөр жай ишканаларынан «Техник» акционердик коому, «Достук-Калача» фирмасы, кыш, тамеки ферменттөөчү з-ддор ж. б. иштейт. «Техник» акционердик коому макарон, «Достук-Калача» фирмасы шарап даярдайт. Кыш з-ду иштейт. 
Райондун аймагында алгачкы мектептер 1927-ж. Достук, Кызыл-Ата айылдарында ачылган. Учурда райондо 36 мектеп (анын ичинде 27 орто, 6 негизги, 3 башталгыч), 13 бала бакча, «Жоогазын» эс алуу лагери (Чанач-Сай кыш-нда, 500 орундуу), балдардын билим берүү борбору ачылган, Анда балдардын чыгрмачылык-лык үйү бар. Райондо 128 орундуу борборлоштурулган оорукана, 4 участкалык оорукана, 17 ФАП, район аралык учук оорулар диспансери, санитария-эпидемиологиялык станция, 7 бейтапкана, 19 дарыкана иштейт. Райондун аймагында «Шахфазил» тарыхый-мемориалдык ансамбли бар. Райондук «Айыл акыйкаты» гезити чыгат.'' .''

'' Т.Төрөбекова.''

АЛА-БУКА РАЙОНУ

2022-12-22T11:34:19Z

Nurjan:

'''АЛА-БУКА РАЙОНУ''' Жалал-Абад обл-нун батыш бөлүгүн ээлейт. 1937-ж. апрелде, Кызыл-Жар р-нунан бөлүнүп, өзүнчө район болуп уюшулган. 1956-ж. ага Чаткал р-ну кошулган. 1963-ж. Жаӊы-Жол (Аксы) р-ну менен биригип, 1969-ж. кайра бөлүнгөн. 1980-ж. Чаткал р-ну андан бөлүнүп кеткен. Түндүгүнөн Чаткал, чыгышынан Аксы р-ндору, батышынан Өзбекстан Респ-сынын Наманган обл. менен чектешет. Аянты 3 миӊ'' км''2. Калкы 89,7 миӊ (2011). Райондо 41 кыштак, 8 айыл аймагы бар. Борбору ‒ Ала-Бука кыш. 
Райондун аймагы көбүнчө Чаткал кырка тоосунун түш.-чыгыш тармактарын жана анын этегиндеги адырларды ээлейт. Рель- Чаткал кырка тоосунун капталдарынан түстүү жана сейрек кездешүүчү металл кендери ачылган. Сумсар жана Каба-Сай кендеринин мааниси зор. О. эле Терек-Сай алтындын чачыранды кени, Боз-Эмчек алтын

Курулуш материалдарына да бай. Климаты континенттик, кургакчыл. Адырларда январдын орт. темп-расы ‒10°С, июлдуку 30°С, тоолордо январдыкы ‒20°С, июлдуку 20°С. Жылдык жаан-чачыны тоо этектеринде 300‒400 ''мм'', тоолордо 600 ''мм''ге чейин. Райондун аймагынан ''Ала-Бука'' , Чанач-Сай, Терек-Сай, ''Сумсар, Касан-Сай'' суулары агып өтөт. Суулар райондун жана Өзбекстандын жерлерин сугарууда пайдаланылат. Касан-Сай суусунда суу сактагыч курулган. Райондун деӊиз деӊг. 1500 ''м'' бийиктикте ачык, кара боз, 2600 ''м ''бийиктикте кара кочкул, айрым жерлеринде кара топурак тараган. 1300‒2500 ''м'' бийиктикте (Чаткал кырка тоосунун капталдарында) тоо-токой топурагы басымдуу. Андан жогору тоо шалбаа топурагы мүнөздүү. Тоо этектериндеги түздүктө жана адырларда чекенди, улам жогорулаган сайын шыралжын, эрмен-шыбак, бетеге ж. б. өсүмдүктөр өсөт. Тоо капталдарында алча, алма ж.б. аралаш жаӊгак, деӊиз деӊг. 3000 ''м'' бийиктикте арча токою, андан жогору субальп шалбаасы -жайыт ээлейт. 
Калкы көп улуттуу, көбү кыргыздар (62%), о. эле өзбек, тажик ж.б. улут өкүлдөрү да жашайт. Орт. жыштыгы ‒ 1 ''км''2ге26 киши (2004). Калктын негизги бөлүгү тоо этектериндеги түздүктөрдө жана суу бойлорунда отурукташкан. 
Чарбасынын негизин дыйканчылык жана мал чарбасы түзөт. А. ч. жарактуу жери 150,1 миӊ ''га '', анын ичинде 21,3 миӊ ''га ''айдоо жер (анын
[[File:АЛА-БУКА РАЙОНУ18.png | thumb|none]]
12,9 миӊ ''га''сы сугат жер), 258'' га'' чабынды, 129,8 миӊ'' га'' жайыт, 861'' га'' бак-дарак; 117 ''га'' саздак жери бар. Райондо жеке, дыйкан, фермердик чарба, а. ч. кооперациялар уюшулган. Аларды Зеӊги-Ата, Падек, Ак-Коргон үрөнчүлүк чарбалары үрөн менен камсыздайт. Дан эгиндери, жүгөрү, тамеки, май алынуучу өсүмдүктөр айдалып, жашылча, мөмө-жемиш багы өстүрүлөт. Райондо кара мал , кой-эчки, жылкы (анын ичинде бээ) асыралат. Үй куштары багылат. 
Өнөр жай ишканаларынан «Техник» акционердик коому, «Достук-Калача» фирмасы, кыш, тамеки ферменттөөчү з-ддор ж. б. иштейт. «Техник» акционердик коому макарон, «Достук-Калача» фирмасы шарап даярдайт. Кыш з-ду иштейт. 
Райондун аймагында алгачкы мектептер 1927-ж. Достук, Кызыл-Ата айылдарында ачылган. Учурда райондо 36 мектеп (анын ичинде 27 орто, 6 негизги, 3 башталгыч), 13 бала бакча, «Жоогазын» эс алуу лагери (Чанач-Сай кыш-нда, 500 орундуу), балдардын билим берүү борбору ачылган, Анда балдардын чыгрмачылык-лык үйү бар. Райондо 128 орундуу борборлоштурулган оорукана, 4 участкалык оорукана, 17 ФАП, район аралык учук оорулар диспансери, санитария-эпидемиологиялык станция, 7 бейтапкана, 19 дарыкана иштейт. Райондун аймагында «Шахфазил» тарыхый-мемориалдык ансамбли бар. Райондук «Айыл акыйкаты» гезити чыгат.'' .''

'' Т.Төрөбекова.''

АК-СУУ кыштагы

2022-12-22T09:21:12Z

Nurjan:

'''АК-СУУ''' (1974-ж. чейин З а м б о р у ч ) ‒ Баткен обл-нун Лейлек р-ндагы кыштак. Ак-Суу айыл өкмөтүнө караштуу. Ак-Суу суусунун боюнда, деӊиз деӊг. 956 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Исфана ш-нан 26 км түш.-батыш тарапта. Пролетарск темир жол бекетинен (Тажикстан) 70 км. Калкы 2628 (2009); негизинен дыйканчылыкта эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, мад-т үйү, ФАП бар.

АК-СУУ кыштагы

2022-12-22T09:20:25Z

Nurjan:

'''АК-СУУ''' (1974-ж. чейинЗ а м б о р у ч ) ‒ Баткен обл-нун Лейлек р-ндагы кыштак. Ак-Суу айыл өкмөтүнө караштуу. Ак-Суу суусунун боюнда, деӊиз деӊг. 956 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Исфана ш-нан 26 км түш.-батыш тарапта. Пролетарск темир жол бекетинен (Тажикстан) 70 км. Калкы 2628 (2009); негизинен дыйканчылыкта эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, мад-т үйү, ФАП бар.

АК-САЙ -Талас районундагы кыштак

2022-12-22T09:11:14Z

Nurjan:

АЙДАРЫМ АРАЛДАРЫ

2022-12-22T05:15:25Z

Nurjan:

'''АЙДАРЫМ АРАЛДАРЫ,''' К а р и б а р а л д а р ы (англ. Windward Islands, исп. Islas Barlovento) – Кариб деңизиндеги аралдар тобу, Кичи Антил аралдар архипелагынын чыгыш бөлүгү. Вест Индияда, Виргиния жана Тринидад а‑нын аралыгында жайгашкан. Ири аралдары: Гваделупа, Мартиника, Доминика, Гренада, Сент‑Винсент, Антигуа ж. б. Рельефи тоолуу (эң бийик жери 1447 ''м,'' Доминика а‑нда). Аракеттеги жанар тоолор бар. Тропиктик климат өкүм сүрөт. Бал камыш, цитрус өсүмдүктөрү, кофе, какао, банан плантациялары бар. А. а‑нда жайгашкан өлкөлөр: ''Антигуа жана Барбуда, Гренада, Доминика, Сент‑Винсент жана Гренадина, Сент‑Люсия,'' о. эле Улуу Британия, Франция, Нидерланддын ээликтери бар. Жалпы аянты 6 миң ''км2.'' Калкы 1,7 млн (2009). Негизги шаарлары – Фор‑де‑Франс (Мартиника а‑нда), Пуэнт‑а‑Питр жана Бас‑Тер (Гваделупа а‑нда), Кастри (Сент‑Люсия а‑нда). Аралдардын түн.-чыгыш пассат шамалына карата ачык жайгашуусунан улам ушундай аталып калган.

АЗИЯ

2022-12-21T06:10:03Z

Nurjan:

'''АЗИЯ''' – Жер шарындагы аянты (44,6 млн ''км''2дей) жана калкынын саны (4,2 млрд чамасында, 2012) б‑ча эң чоң дүйнө бөлүгү. Негизинен Чыгыш жарым шарда, Түн. жарым шардын бардык геогр. алкактарында жайгашкан; Малайя архипелагынын бир аз бөлүгү Түш. жарым шарга кирип кетет. Европа менен биригип, ''Евразия'' материгин түзөт. А. менен Европанын чек арасы шарттуу түрдө Уралдын чыгыш этеги (же кыры), Эмба (же Урал), Кума, Маныч д‑нын өрөөндөрү (айрым учурда Чоң Кавказдын кыры), Каспий, Азов, Кара жана Мрамор деңиздери, Босфор жана Дарданелл кысыктары аркылуу өтөт. Түн. чети – Челюскин, түштүгү – Пиай, батышы Баба, чыгышы Дежнев тумшуктары. Африка менен Суец мойногу аркылуу туташып, Түн. Америкадан Беринг кысыгы аркылуу бөлүнөт. Түндүгүнөн Түн. Муз, чыгышынан Тынч, түштүгүнөн Инди океандары жана алардын четки деңиздери менен чулганат. Аралдарынын жалпы аянты 2 млн км2ден ашык (анын ичинде Түн. Жер, Жаңы Сибирь, Курил, Сахалин, Япон, Тайвань, Филиппин, Малайя арх., Шри‑Ланка, Кипр а.). А‑нын жээктеринде булуң‑буйтка салыштырмалуу аз; ири жарым аралдары: Ямал, Таймыр, Чукча, Камчатка, Корей, Индикытай, Индстан, Араб, Кичи Азия. А‑нын океандан эң алыс жери 2 2,5 миң ''км.'' 

А‑нын жеринин бетинин бийиктиги да өтө контрасттуу. Мында дүйнөнүн эң бийик жери Жомолунгма чокусу (бийикт. 8848 ''м,'' Гималайда), эң чуңкур жери – Жансыз деңиз (көлдүн бети деңиз деңг. 395 ''м'' төмөн), эң терең – Байкал көлү (тереңд. 1620 ''м)'' жайгашкан. Суу каптаган ачык жердеги эң чуңкур жер да A‑да; ал Борб. А‑дагы – Турпан ойдуңу, деңиз деңг. 154 ''м'' төмөн жатат. Дүйнөдөгү эң жаанчыл жер -
[[File:АЗИЯ32.png | thumb|Жаңгак‑мөмө‑жемиш токою. Арстанбап өрөөнү.]]
Индиядагы Шиллонг тоосунда жайгашкан Черапунжи кыштагында; анда жылына орто эсеп менен 13 миң ''мм''ден ашык жаан‑чачын жаайт (1861‑ж. 22 900 ''мм'' жааган). 

Аймагынын 75% ин кырка жана бөксө тоолор ээлейт. Тоолор 2 чоң аймакты (тилкени) пайда кылат. Алардын бирөө Алдынкы Азия тайпак тоолорунан Индикытайдын кырка тоолоруна жана Малайя архипелагына чейин бүт А. аркылуу батыштан чыгышка, экинчиси Теңир‑Тоодон Түш. Сибирдин тоолоруна жана андан ары Чукча ж. а‑на чейин түш.-батыштан түн.-чыгышка созулат. Эң бийик тоолор (бийикт. 4 миңден 7 миң ''м''ге чейин жана андан жогору) Борб.

Азияда ж‑а анын чеги б‑ча жайгашкан. Негизги тоо системалары: ''Гималай'' (бийикт. 8848 ''м''ге чейин), ''Гиндукуш'' (7708 ''м,'' Тиричмир), ''Каракорум'' (8614 ''м,'' Чогори), ''Куньлунь'' (7723 ''м,'' Улугмузтат), ''Теңир‑Тоо'' (7439 ''м,'' Жеңиш чокусу), ''Ысар‑Алай'' (5621 ''м,'' Матча), ''Чоң Кавказ'' (5642 ''м,''
Эльбурс), ''Алтай'' (4506 ''м,'' Белуха), ''Саян'' (3491 ''м,'' Мунку‑Сардык). Ири тайпак тоолору: ''Памир'' (7495 ''м, Коммунизм'' же ''Исмаил Самани),'' Тибет ''(6000–7000'' м''), Алдынкы Азия тайпак тоолору'' (5165 ''м,'' Арарат); бөксө тоолору: ''Орто Сибирь'' (1701 ''м,'' Путорана), Араб ж. а‑дагы бөксө тоолор (3600 ''м), Декан'' (2000 ''м''г''е'' чейин). Эң ири ойдундуу түздүктөр: ''Батыш Сибирь, Туран, Улуу Кытай, Инд‑Ганг, Месопотамия''; бийик жайгашкан түздүктөрү (Борб. Азияда) – Кашкар, Жунгар, Гоби. Камчаткада (4688 ''м,'' Ключи сопкасы), Чыгыш А‑нын аралдарында жана Малайя архипелагында (Кракатау жанартоосу, бийикт. 813 ''м)'' өчө элек жанар тоолор көп. Азиянын азыркы рельефи негизинен төмөнкү процесстердин натыйжасында – байыркы тайпаңдалуу процесстеринен (калдыктары, айрыкча тайпак тоолордун ички бөлүктөрүндө, о. эле Индистан, Араб, Сирия, Чыгыш Сибирдин жапыз платолорунда сакталган), жер кыртышынын неоген жана антропоген мезгилдериндеги ири вертикалдык жана горизонталдык кыймылдардан (Памир, Тибет, Гималай тоолору 4000 жден жогору көтөрүлүп, материктин чыгыш чет жакасы тескерисинче чөккөн), көтөрүлгөн тоолордун чет жакаларынын эрозиялык кескин тилмеленүүсүнөн (Памир, Тибет тоолорундагы, Гималай, Куньлунь, Батыш Саян, Черский тоолорун, Становой, Алдынкы Азия тайпак тоолорун кесип өткөн терең капчыгайлар) ж. б‑дан калыптанган жеринин бетинин түзүлүшүнө, о. эле Орто жана Борб. Азияда, айрыкча Хуанхэ д‑нын алабында кеңири аянтты лёсс тектери каптап жатышы, ''бедленддин'' (чап), чөлдөрдө ''эол'' (шамал) рельефинин, акиташ жана гипстүү аймактарда ''карст'' процесстеринин, антропогендеги ''муз каптоо'' (Азиянын түн.-батышында 60° түн. кеңдиктерден түндүктү карай муздук текши каптаган), азыркы мөңгүлөр (Кара‑Корум, Памир, Теңир‑Тоо, Гиндикуш, Гималай ж. б. тоолордогу ири мөңгүлөр), башка материктерге караганда көп жылдык тоңдун кеңири таралышы (47° түн. кендикке чейин), жанар тоолор (жанар тоо конустары, Индистан жана Орто Сибирди каптаган ''траптар,'' Камчаткадагы, Филиппин, Чоң жана Кичи Зонд а‑дагы аракеттеги жанар тоолор, Алдынкы Азия тайпак тоолорундагы, Сирия‑Араб платосундагы, Кавказ, Монголия, Манжур‑Корей тоолорундагы мурдагы жанар тоолор) зор таасирин тийгизген. Азиянын геоструктурасы өтө татаал. Анын аймагы аркылуу субкеңдик багытта Альп‑Гималай бүктөлүү алкагынын чыгыш бөлүгү созулуп жатат. Ал чыгышта Монгол‑Охота жана Тынч океан бүктөлүү алкактарына кошулат. Бүктөлүү түзүлүштөрүн түштүктөн Араб жана Индистан ж.а‑нын платформалык аймактары чектеп турат. Азия кембрийге чейин пайда болгон бир нече ири платформалардан жана алардын аралыктары б‑ча созулуп жаткан ири бүктөлүү облустарынан турат. Азияда Сибирь (чеги Орто Сибирь бөксө тоосуна туура келет), Кытай‑Корей (Улуу Кытай түздүгүн, Корей ж. а. камтыйт), Түштүк Кытай (Янцзы д‑нын төмөнкү агымынын алабы), Инди (Индистан ж.а‑нын басымдуу бөлүгүн жана Шри‑Ланканы камтыйт), Араб (Араб ж. а‑нын басымдуу бөлүгү) платформалары жайгашкан. Платформалар А‑нын аймагын тегерегине бириктирип турган байыркы ядро болуп саналат; алар протерозойдун аягынан бүктөлүүгө дуушарланбай, салыштырмалуу тынч абалда болот. Платформаларды жалпы бириктирип турган геосинклиналдык облустарды байкал, каледон, герцин, мезозой, кайназой бүктөлүүлөрү түзөт. ''Байкал бүктөлүүсүнө'' (протерозойдун аягы‑кембрийдин башталышында болгон) Енисей токол тоосу, Чыгыш Саян, Байкал бою, Забайкалье тоолору, Араб ж. а‑нын айрым жерлери, ''каледон буктөлуусунө'' (кембрий, ордовик, силур) – Борб. Казакстандын батыш бөлүгү, Батыш Саян, Тоолуу Алтай, Монгол Алтайы, Түш.-Чыгыш Кытай, Түн. Теңир‑Тоо, ''герцин буктөлуусунө'' (девон, карбон, пермь) Теңир‑Тоонун негизги бөлүгү, Куньлунь, Наньшань, Түш. Алтай, Борб. Казакстандын батыш бөлүгү ж. б., ''мезозой буктөлуусунө –'' Түн.-Чыгыш Сибирь, Сихотэ‑Алинь, Индикытайдын, Тибеттин айрым жерлери, ''альп буктөлуусунө'' (кайназой) – Кавказ, Памир, Түркмөн‑Хоросан тоолору, Паропамиз, Гиндикуш, Алдынкы Азия тайпак тоолору, Загрос, Мекран, Сулейман, Гин дикуш, Гималай тоолору кирет. Азиянын чыгыш чет жакасын азыркы геосинклиналдык алкак ээлейт; ал материкти Тынч океандын таманынан бөлүп турат. Алкакты аралдар догосу, океандын терең кобулдары жана четки деңиздердин геосинклиналдык чуңкурдуктары түзөт. Алкакка активдүү аракеттеги жанар тоолор, катуу жер титирөөлөр, тектон. контрасттуу кыймылдар, жаш бүктөлүүлөр, гравитациялык тең салмактуулуктун бузулушу мүнөздүү. Азия континентинин азыркы турпаты салыштырмалуу жакынкы эле мезгилдерде пайда болгон. Палеозойдун башталышында (кембрий, ордовик, о. эле силурда) Чыгыш Европа, Сибирь, Кытай‑Корей, Түш. Кытай платформалары кургактыктын бир бөлүктөрү же эпиконтиненттик тайыз деңиздер менен капталган жазы шельфти түзгөн. Инди жана Араб платформалары ошол кездеги зор түштүк материк – ''Гондвананын'' курамына кирген. Герцин бүктөлүүсүнөн кийин түндүктөгү платформалар кургактыктын монолиттүү массиви – ''Ангаридага'' бириккен. Ал эми Гондвана тескерисинче, бөлүктөргө ажырап, алардын ичинен платформалуу Инди‑Араб массивдери кайназойдо ''Тетис'' геосинклиналы (байыркы деңиз бассейни) жок болгондон кийин Ангаридага биригип, А. пайда болгон.. А. кен байлыктарга бай. Таш көмүрдүн ири кендери Казакстанда (Караганды бассейни), Сибирде (Кузнецк, Кан‑Ачы, Лена ж. б. бассейндер), о. эле Кытай, Индия, Кореяда топтолгон. Нефтинин дүйнөлүк запасынын теңинен көбү A‑да. Нефть‑газдуу ири аймактарга – ''Перс б''у''луңу нефть‑газ бассейни,'' Батыш Сибирь, Каспий бою ойдуңу, Закавказье, О. Азиянын түздүктөрү, Малайя архипелагынын аралдары (Суматра, Калимантан), Түн. жана Батыш Кытайдын айрым жерлери кирет. Сибирь, Казакстан, О. Азияда, о. эле Түркияда, Иран, Пакистанда кайнатма туздун ири кендери бар. Темир рудасы Казакстандын бир катар жерлеринде (Костанай обл., Борб. Казакстан ж. б.), Ангара боюнда, Сибирдин түштүгүндө (Кузнецк Ала‑Тоосу, Тоолуу Шория жана Хакасия), Кытай, Корея, Индиянын көп жерлеринде топтолгон. Индияда жана Закавказьеде марганецтин ири кендери бар. Калайдын эң бай кендери – Түш.-Чыгыш Азияда (Бирма, Таиланд, Индонезия а.). Борб. Казакстанда жездин ири кени, Норильскиде никель, Якутияда алмаз кендери бар. Азияга арктика климатынан (түндүгүндө) субэкватордук жана экватордукка (түштүгүндө) чейинки ар түрдүү климат мүнөздүү. Батыштан соккон атлантикалык нымдуу аба А‑га жеткенде өзгөрүп, континенттик абага айланат. Ал эми Тынч океандык аба батыш аба массасынын үстөмдүк кылышына жана ички аймактарын кырка тоолор тороп тургандыгына байланыш-
[[File:АЗИЯ33.png | thumb|Теңир‑Тоодогу гляциалдык зона.]]
туу А‑нын чыгыш чет жакасындагы кууш тилкеге гана таасирин тийгизет. Түндүктөн арктикалык аба А‑га терең кирет; ал эми түштүктө үстөмдүк кылган тропиктик жана субэкватордук муссондук климаттын таасиринен Гималай тоолору тосуп турат. Кышында климатты батыштан соккон аба массасы аныктап, аитициклондук зор аймак, А‑нын түштүгүндө жана түш.-чыгышында пассаттык циркуляция пайда болот. Сибирь тоолорунун жана Монголиянын үстүндө (40°, 60° түн. кеңдиктердин аралыгында) Азия (Сибирь) антициклону түзүлөт. Радиациялык муздоонун, батыш аба массасынын муздап, төмөн чөгүүсү, арктика антициклонунун кириши октябрдан апрелге чейин антициклондун туруктуу болушуна шарт түзөт. Анда ачык жана суук аба ырайы үстөмдүк кылат: абанын темпрасынын абс. минимуму Оймякондо -71°Сге (Түн. жарым шардын суук уюлу), Верхоянскиде -68°Сге, Якутияда -64°Сге жетет. Антициклондун чет жакалары аркылуу соккон туруктуу шамал андан муздак жана кургак абаны айдап чыгып, чыгышты, түш.-чыгышты жана түш. (кышкы континенттик муссон), о. эле батышты карай – Батыш Сибирге, Казакстанга, О. Азияга багыттайт (жогорку басымдуу аба Иранга чейин жетет). Уюлдук фронттун циклондору Жер Ортолук деңиздик климаттуу Алдынкы А‑га кышкы жана жазгы, Түш. Сибирь тоолоруна жайкы жамгырды алып келет. Алдынкы, Ортонку жана Борб. Азияда жайында аптап ысык жана кургакчыл континенттик тропиктик аба массасы үстөмдүк кылат. Түш. Азия (Иран) менен Түш.-Чыгыш Европадан соккон кургакчыл түн.батыш шамалдардын жана Индияга жаан‑чачынды мол алып келген жайкы муссондун пайда болушуна шарт түзөт. Уюлдук фронттун циклондору Чыгыш Азияда нымдуу жайкы муссонду пайда кылат. Күзүндө Чыгыш Азия фронттору аркылуу кыйраткыч күчтөгү тропиктик циклондор – тайфундар өтөт. Кышында Азиянын тропиктик бөлүгүндө континенттик тропиктик, жайында – экватордук деңиздик аба, экватордун үстүндө жыл бою жаан‑чачын мол жааган, абанын темп‑расы сезон б‑ча анча өзгөрбөгөн деңиздик экватордук климат үстөмдүк кылат. Азиянын кургакчыл тропиктик аймактарында эң ысык болот; абанын эң жогорку темп‑расы (53°С) Пакистандын Жейкобабад ш. тушта катталган [дүйнөдөгү эң ысык жердин (Ливиядагы Триполи ш. тушта) темпрасынан (58°С) 5°С гана төмөн]. А‑нын көп бөлүгүндө жаан‑чачын негизинен жылдын жылуу мезгилинде, Жер Ортолук деңиздин чыгышында кышында жаайт. Чыгышы менен түштүгүнүн климаты муссондук; мында кургакчыл жана нымдуу мезгилдер кескин алмашат. Индиянын түн.-чыгышында – Черапунжиге жылына 13 миң ''мм''дей жаан‑чачын жаайт (Жер шарындагы эң жаанчыл жер, 18611‑ж. 22 900 ''мм'' жааган). Батыш, Орто жана Борб. Азиянын түздүктөрүндө негизинен чөл жана жарым чөл климаты, Ти бет, Памир тоолоруна суук чөл климаты мүнөздүү. Түн. Жер а‑да, Памир, Теңир‑Тоо, Гималай, Кара‑Корум, Гиндукуш ж. б. тоолордо мөңгү жатат. Мөңгүнүн жалпы аянты 120 миң ''км2''дей. Түн. жана Чыгыш Сибирдин кыйла аймагын (11 млн кж2дей) көп жылдык тоң ээлейт. Негизги дарыялары: ''Обь'' (Иртыш менен), ''Енисей'' (Ангара менен), ''Лена'' (Түн. Муз океандын алабына кирет; жылдын көп бөлүгүндө муз каптап жатат), ''Амур, Хуанхэ, Янцзы'' (уз. 5800 ''км,'' А‑дагы суусу эң мол жана эң узун дарыялар), ''Сицзян, Меконг'' (Тынч океандын алабы), ''Салуин, Иравади, Брахмапутра, Ганг, Инд, Тигр, Евфрат'' (Инди океанынын алабы), ''Аму‑Дарыя, Сыр‑Дарыя'' (Арал деңизинин алабы). Азиянын көп дарыяларынын трансп. жана энергетикалык, О. Азиядагы жана чет өлкөлөрдөгү көптөгөн дарыялардын ирригациялык мааниси зор. А‑нын көп аймактарынан океанга (Каспий, Арал деңиздеринин алабы, Борб. А‑нын көп бөлүгүндө, Иран тайпак тоосунун жана Араб ж. а‑нын ички аймактарында) суу агып чыкпайт. А‑дагы эң ири көлдөр – Каспий жана Арал деңиздери; алардан башка чоң көлдөрү: ''Байкал, Балкаш, Ысык‑Көл, Ван, Урмия, Кукунор, Поянху, Та''й''ху, Тонлесап.'' А‑нын көп бөлүгү Голарктика флоралык жана зоогеографиялык дүйнөсүнө таандык. Араб ж. а‑нын түштүгү, Индстан, Индикытай жана Малайя архипелаги Палеотропиктик өсүмдүк дүйнөсүнө кирет. Түш. Азия Инди‑Малайя зоогеогр. обл‑на, Арабстандын түштүгү Эфиопия обл‑на кирет. А‑нын фаунасынын көбү Европа, Түн. Америка жана Африкадагы жаныбарлардын түрүнө окшош. Түн. Муз океанды жээктей мамык чөп, эңилчек, бадалчалуу ''тундра'' ээлеп, анын астында глейлүү тундра топурагы өрчүгөн. Андан түштүктөгү ичке тилкеде ''токойлуу тундра'' зонасы жайгашкан. Анда сейрек токой менен тундра өсүмдүктөрүнүн айкалышы мүнөздүү. Токойлуу тундранын түштүгүндө кенен тилкени ээлеген ''тайгага'' (негизинен ийне жалбырактуу токой) тоң‑тайга, күл, чымдак‑күл топурактары мүнөздүү. Амур бою аймагынын, Түн.-Чыгыш Кытайдын жана Япон а‑нын аралаш жана жазы жалбырактуу токойлору түргө байлыгы, эндемиктердин жана реликттеринин көптүгү менен айырмаланат. Андагы ийне жалбырактуу өсүмдүктөр (Корей кедри, сибирь жана аян карагайлары) менен кошо эмен, кайың, кара жыгач, манжур жаңгагы, япон каштаны, лиана ж. б. өсөт. Алардын астында күлдөшкөн коңур жана токойдун коңур топурактары өрчүгөн. ''Токойлуу талаа'' зонасынын Батыш Сибирь бөлүгүнө майда жалбырактуу токой жана шалбаалуу талаа, Түш. Си-
[[File:АЗИЯ34.png | thumb|none]]
[[File:АЗИЯ35.png | thumb|Монгол талаасы.]]
бирдин тоолоруна жана ойдундарына, Монголиянын түндүгүнө, Кытайдын түн.-чыгыш түздүктөрүнө ийне‑майда жалбырактуу токойлор мүнөздүү. Алардын астында кара, токойдун боз, оёң жерлеринде шортоң (солонец, солончак) топурактар өрчүгөн. ''Талаа зонасынын'' туташ тилкеси Түш. Сибирь жана Монголия тоолорунда үзүлөт. Батыш Сибирдин түштүгүндө жана Казакстанда дүйүм чөп‑кылкандуу талаа өсүмдүктөрү үстөмдүк кылып, түштүктө кургак талаага өтөт. Талаа зонасында негизинен кара жана каралжын каштан топурактары басымдуу. Алтай тоолорунан Чоң Хинганга чейин дүңгөлүү‑кылкандуу талаа өсүмдүктөрү Монголиянын түштүгүндө кургак талаа жана жарым чөл менен алмашат. Сибирь жана Казакстандагы токойлуу талаа жана талаа зоналары негизинен айдалган. Каспий деңизинин жээгинен Казакстандын борб. бөлүгү, О. Азия, Жунгария аркылуу Кытайдын батыш бөлүгүнө чейин мелүүн алкактын сейрек өсүмдүктүү жарым чөл жана чөл зоналары созулуп жатат. Анда бадалчалуу (шыбактын түрлөрү) жана бадалдуу (сөксөөл, караган), тоо аралык ойдундарында баялыштуу чөлдөр таралган. Борб. Азиянын кыйла бөлүгүндө дээрлик өсүмдүк өспөйт. Казакстандын жарым чөлүнө ачык каштан, О. Азиянын чөлдөрүнө бозомук‑коңур, ал лювий түздүктөрүнө аллювий‑шалбаа жана такыр, кумдуу чөлдөргө чириндиси аз карбонаттуу топурактар, лёсстуу платолорго боз топурактар мүнөздүү. Гоби, Жунгарияда, Теңир‑Тоо, Алтайдын этектериндеги түздүктөрдө бозомук‑коңур чөл топурактары басымдуу. Такла‑Маканда сапырылма кумдуу аймактар кеңири тараган. Тибет тайпак тоосунда топурак кыртышы анча өрчүгөн эмес. Субтропиктик алкактын Жер Ортолук деңиздик секторунда дайыма жашыл катуу жалбырактуу токой, сейрек токой жана бадалдар Кара жана Жер Ортолук деңиздердин жээктерин, Тавр, Понт, Антиливан тоолорунун айдарым капталдарын (этектерин ксерофиттик бадалчалар жана чөп өсүмдүктөр – маквис, фригана, гарига, 700–
800 ''м''ден жогору ийне жалбырактуу токой, арча) ээлейт. Мында сиалиттик карбонаттуу үбөлөндү кыртышта күрөң жана бозомук күрөң, о. эле Кызыл топурактар өрчүгөн. Талыш, Эльбурс тоолорунун Каспий деңизин караган капталдарын нымдуу жазы жалбырактуу токой ээлейт (анын ичинде реликтик каштан, жалбырактуу эмен, катраңкы, самшит дарактары да бар). Субтропик алкагынын континенттик секторлору чириндиге жарды боз, бозомук‑күрөң жана бозомук‑коңур чөл, таштак жана кумдак жөнөкөй топурактуу келип, Кичи Азия тайпак тоолорунда бадал өсүмдүктүү талаа (анын ичинде шыбак, эфемер өсүмдүк төрү), Армян тайпак тоосунда ак кылкан бетегелүү талаа жана жарым чөл өсүмдүктөрү басымдуу. Кургакчыл таштак капталдарына тоо ксерофиттери (тикендүү жаздык сымал бадалдар) өсөт. Иран тайпак тоосунда ташта өсүүчү бадалчалар кездешет. Этек тоолордо жана тоо капталдарынын этек бөлүктөрүндө жапалак эмен, мисте, о. эле арчадан турган сейрек токой кездешет. Паропамиздин жана Гиндикуштун төмөнкү алкактарында талаа өсүмдүктөрү субтропиктик жаңгак‑мөмө‑жемиш токойлору (бадам, анжир, мисте) менен аралаш өсөт. 2200 ''м'' бийиктиктен жогору тоонун ийне жалбырактуу токой (көк карагайы, гималай карагай ж. б.) алкагы башталат. Тибет тайпак тоосунда өскүлөң кылкан өсүмдүк‑бадалчалуу чөл жана суук талаа басымдуу (альп шалбаасы да кездешет). Эң мүнөздүү өсүмдүктөрү: ыраңдын түрлөрү, доңуз сырт, ак кылкан, карагай, терскен, аяния, шыбак. Кы тайдын чыгышындагы Циньлин менен Наньлин тоолорунун аралыгын жазы ийне жалбырактуу субтропиктик токой ээлейт. Ийне жалбырактуулардан юньнань кызыл карагайы, куннингамия (реликттер – метасеквоя, жалган кара карагай, кетелеерия ж. б.), жазы жалбырактуулардан эмендин түрлөрү, камфар лавры, катальпа, кастанопсис ж. б. өсөт; лианалар көп. Тропик алкагынын континенттик климаттуу аймактарында карбонаттуу жана туздашкан чөл топурактары басымдуу. Араб ж. а‑нын кумдуу чөлдөрүндө псаммофилдик кылкандуу (аристида, жапайы таруу) өсүмдүктөр, бархандардын капталдарында – тамарикс, жантак, такыр жерлерде – каперстер басымдуу. Араб деңизинин жээктеринде, Инд д‑нын дельтасында шор (солончак) жана шалбаалуу шортоң, өрөөн-
[[File:АЗИЯ36.png | thumb|Аравиянын таштуу чөлүндө.]]
[[File:АЗИЯ37.png | thumb|none]]
дөрүндө чириндиге жарды боз топурактар кездешет. Дайыма нымдуу тропиктерде (Малайя архипелагында, Малакка ж. а‑нда, Индстан ж. а‑нын батыш жээгинде, Шри‑Ланканын түш.-батышында, Индикытайдын тоолорунда, Вьетнамдын түндүгүндө, Юньнань‑Гуйчжоу тайпак тоосунда, Хайнань, Ява, Тимор а‑нда) кызыл‑сары, кызыл ферралит, феррсиалит жана феррит топурактары басымдуу. Субэкватор алкагында кызыл‑коңур ферралит (Индстан, Индикытай ж. а‑да), кызыл ферралит (Чхота‑Нагпур платосунда, Кытайдын түш. бөлүгүндө), үбөлөндү базальт, андезит ж. б. эффузия тектеринин үстүндө камдашкан кара монтмориллонит топурактары (Декан бөксө тоосунда, Иравади жана Чиндуина д‑нын аралыгында) пайда болгон (Индияда ал пахта топурагы же регура деп аталат). Меконг, Менам‑Чао‑Праянын алаптарынын нымдуу сезондо суу астында калган жерлеринде глейлешкен аллювий‑шалбаа жана саздак топурактар үстөмдүк кылат. Тропиктин аллювий топурактары шалы өстүрүүгө байланыштуу өтө өзгөрүп кеткен. Субэкватор алкагында жалбырагын күбүүчү (муссондук) токой үстөмдүк кылат. Ап кургакчыл сезондун узактыгына жана нымдуулукка байланыштуу нымдуу жана кургакчыл жалбырагын күбүүчү токой деп экиге бөлүнөт. Нымдуу жалбырагын күбүүчү токой (кургакчыл сезон 3‑5 айга созулат) Индикытай ж. а‑да, Батыш Гат тоолорунун айдарым капталдарында, Чхота‑Нагпур платосунда, Чыгыш Гималайдын түш. капталдарында өсөт. Анда сал дарагы, диптерокарп тукумунун өкүлдөрү үстөмдүк кылат. Кургакчыл жалбырагын күбүүчү токойдун (кургакчыл сезон 6 ай) 90% ке жакынын тик, терминалий, кызгылт дарак жана сандал түзөт. Декан бөксөтоосунда, Индиянын түн.-батышында, Индикытайдын тоо аралык өрөөндөрүндө тикендүү дарактардан жана бадалдардан (зарад, пальмира, тик, чөп өсүмдүктөрдөн – кылкандуулар) турган сейрек токой таралган. Чатырча сымал дарак өсүмдүктөрү саванна ландшафтын элестетет. Индиянын кургакчыл аймактарында (Ражастхан штаты) жана Мьянманын кургакчыл зонасында жапыз (1,5–2 ''м''ге чейин) зараңдуу, сүттүү чөп, зизифустуу чөлдөшкөн саванна кездешет. Нымдуу тропиктик дайыма жашыл токою экватор алкагын (Малакка ж. а‑н, Малайя архипелагынын аралдарын, Шри‑Ланка а‑нын түш.-батышын), Индстандын түш.-батышындагы жана Индикытайдагы тоолорду, Кытай дын түштүгүн (Хайнань а‑н, Юньнань‑Гуйчжоу тайпак тоосунун түш.-батышын) ээлейт. Анда диптерокарп (Индонезияда эле 160тан ашык түрү бар) жана чанактуулар (птерокарпустар, дальбергдер) тукумдарынын өкүлдөрү үстөмдүк кылган полидоминант токою, пальманын 100дөн ашык түрү, нан дарагы, фикустун түрлөрү өсөт. О. эле лианалар, эпифиттер (анын ичинде папоротниктер, архидеялар) арбын. Деңиз ташкындаганда суу каптап калуучу жээктерге ''мангрлар,'' саздар мүнөздүү. Жаныбарлары да ландшафттын башка компоненттери сыяктуу эле кеңдик зоналары жана бийиктик алкактары б‑ча таралган. Тундрада сойлоктор, жерде‑сууда жашоочулар дээрлик жокко эсе, куштардан ак чил, уюл үкүсү туруктуу жашайт, калгандары (өрдөк, ак куу, каз, ак чардак ж. б.) келгиндер. Түн. деңиздердин жээктерине ак аюу, тюлень, морж, тундрага түн. бугусу, түлкү, ак коён мүнөздүү; о. эле кан соруучулар – чиркей, кара чиркей, көгөндөр көп. Тайгада сүт эмүүчүлөрдүн 90го жакын түрү бар, алар багыш, бугу, элик, күрөң аюу, сүлөөсүн, тыйын чычкан, булгун, киш, коён ж. б. Куштардан кайчы тумшуктар, тоңкулдактар, кара курлар, керең кур, рябчиктер, үкүлөр, сойлоктордон суу жыландар, чаар жылан, кескелдирик, жерде‑сууда жашоочулардын бир нече түрү мекендейт. Ы. Чыгыштын аралаш жана жазы жалбырактуу токойлорунда Сибирь фаунасынын өкүлдөрүнөн сырткары сыпайы жана чаар бугу, амур жолборсу, гималай аюусу, енот ити, сары төш суусар (харза), сойлочулардан Ы. Чыгыш калкан тумшуктары, соймоңдор жашайт. Куштар (анын ичинде мандарин өрдөгү) көп. Талаа зонасында кемирүүчүлөр көп: тыйын чычкан, момолой чычкан, коён, талаа (байбак) жана монгол (тарбаган) суурлары, кадимки коён, кош аяктар. Ири туяктуулардан Казакстандын талааларында сайгак, монгол талааларында дзерен, эки өркөчтүү төө кездешет. Жырткычтардан ач күсөн, корсак бар. Тоолорду аркар, илбирс (азыр коргоого алынган), Тибет тайпак тоосун топоз, антилопа мекендейт. Чөл зонасында кемирүүчүлөр (кош аяктар, тыйын чычкандар ж. б.) жана сойлочулар (жыландардан – калкан тумшуктар, гюрза, кобра, муунткуч жылан ж. б.) өтө көп. Чаяндар, бөйүлөр, кара курттар ж. б. жөргөмүш сымалдуулар кездешет. Субтропик климаттуу алкактын Жер Ортолук деңиздик секторуна туяктуулар (каман, чоң сакал теке, муфлон), жырткычтардан – суусар сымалдар тукумунун өкүлдөрү (анын ичинде мадыл), карышкыр, чөө, куштардан мукур сымалдардын жана думбулдардын өкүлдөрү мүнөздүү. Кытайдын чыгышындагы тоолордун субтропиктик токойлорунда дүйнөдө чанда кездешкен бамбук аюусу (чоң панда), жалтырак маймылдар жашайт. Тропиктик, субэкватордук жана экватордук алкактардын сезондук‑нымдуу токойлорунда инди‑малайя фаунасы үстөмдүк кылат. Ири туяктуулардан индия пили, кериктин 3 түрү мүнөздүү. Бодолордон бантенг жана гаур, ачык жерлерде антилопалар, токойлордо бугулар (аксис, замбар, мунтжак), жырткычтардан жолборс, кабылан, чөө кездешет. Азия арстаны дээрлик жок кылынган (анын 200гө жакын Индиядагы Гир токой коругунда жашайт). Токойлорун маймылдар (лангурлар, гиббондор, орангутандар) мекендейт. Кемирүүчүлөрдөн чүткөр, индия бандикоталары, вивер сымалдуулар (циветтер, мангусттар ж. б.) жашайт. Муссон токойлорун да жапайы тook, кадимки павлин, асыл тотулар, жамгырлуу токойлордо шимикчи чымчыктар кездешет; даракчыл жыландар көп. Уулуу жыландардан эң кооптуулары индия жана падыша жыландары. А‑нын жаныбарларынын көп түрү жок кылынган, омурткалуулардын 1450гө жакын түрү жоголуу чегинде турат; көп түрү табиятты жана табигый ресурстарды коргоо б‑ча эл аралык союздун Кызыл китебине киргизилген. А‑нын аймагы төмөнкү физ. -геогр. өлкөлөргө бөлүнөт: Түн. А. (бүт Сибирди, россиялык Ы. Чыгышты камтыйт), Чыгыш А. (Кытайдын 110° чыгыш уз‑нан чыгышты карай жаткан аймагы, Корей ж. а., Япон а‑дары), Түш. Чыгыш А. (Индикытай ж. а., Малайя архипелагы), Түш. А. (Индстан ж. а., Шри-Ланка а., Инд‑Ганг түздүгү, Гималаи), Батыш А. (Кавказ, Алдынкы Азия тайпак тоолору), Түш. – Батыш А. (Араб ж. а., Месопотамия, Левант), Борб. А. (Монголия, Батыш Кытай, Тибет, Орто А. (Туран ойдуңу, Памир, Теңир‑Тоо). А‑нын табияты чарбачылыктан кыйла өзгөрүп кеткен. 2003‑ж. коргоого алынган аймактын аянты А‑нын жеринин 8%ин түзгөн. Коргоого алынган аймактын көбү Индонезияда (1080), Кытайда (809), Индияда (497), Малайзияда (190), Таиландда (158) жайгашкан. А‑дагы 20 өлкөдө биосфералык корук бар (анын бирөө Кырг‑ндагы – Сары‑Челек биосфералык коругу). Рамсар конвенциясынын (1971‑ж. негизделген, Иран) маалыматы б‑ча жалпы аянты 7,3 млн ''га'' болгон эл аралык маанидеги суу‑саздуу жерлер коргоого алынган. Коргоого алынган аймактын көбү ''Буткул дуйнөлук мурастар'' тизмесине кирген, анын ичинде Сандарбан (Индия жана Бангладештин аймактарындагы мангр токой массиви), Казиранга, Нанда‑Деви жана Кеоладео Гхана (Индия), Ужунг‑Кулон жана Комодо (Индонезия), Сагарматха жана Читван (Непал) улуттук парктары, араб антилопа резерваты (Оман), Туббатаха рифтиндеги деңиз паркы (Филиппинде), Япониянын парктары, о. эле Камчатка жанар тоолору, Алтайдын Алтын тоолору (Алтай жана Катунь коруктары, Белуха табият паркы), Байкал көлү ж. б. Жогорку палеолит жана мезолит доорунда эле А‑нын басымдуу бөлүгүндө адамдар отурукташа баштап, кийин Америка, Австралия, Океанияга чейин тараган. А‑да үч чоң раса калыптанган: европеоиддер (түш.-батыш жана батыш аймактарда), монголоиддер (Борб. жана Чыгыш А‑да), аветралоиддер (түш.-чыгышта). Неолит жана коло доорунда адамдар А‑нын бардык аймактарына таран, ири дарыялардын (Тигр, Ев фрат, Инд, Хуанхэ, Аму‑Дарыя) өрөөндөрүндө дыйканчылык өнүгүп, о. эле сугат иштерин өркүндөтүүнүн (каналдарды куруунун) натыйжасында байыркы ири цивилизациялар пайда болгон. Азыркы А‑лыктар бир нече расага бөлүнөт, бирок анын басымдуу көпчүлүгү монголоид расасынын үч тобуна кирет: түндүк (Сибирь жана Түн.-Чыгыш Кытайдын бир бөлүгү), чыгыш (монголдор жана түн. кытайлар) жана түштүк (монголоид жана австралоиддердин аралашма жана өтмө тиби түш. кытайлар, индонезиялыктар, филиппиндер, Индикытай элдери, о. эле япондор). Европеоид расасына (анын түш. бутагына таандык) алдынкы А‑нын, Түн. Индия, О. Азиянын (тажиктер) элдери, австралия расасына А‑нын ар кайсы аймактарында жашаган аз сандагы топтор: Цейлон веддери жана бхилдерде, мунда жана дравид элдеринин айрым топторунда, о. эле түш. чыгыш А‑нын кээ бир майда элдеринде (сеной, тоала ж. б.) кездешкен веддо тиби; Чыгыш Ин донезия элдериндеги меланезия жана папуас тиби; Филиппин аэталары, Малайя семангдары, Индия андамандарындагы негритостук; Япон айныларындагы айны тиби кирет. Ошондой эле Түш. Индиянын дравид элдериндеги түш. индиялык тип; европеоиддер менен монголоидердин ортосунан чыккан аралаш типке кирген Батыш Сибирь, О. Азия, Түн. Индия, Түш. Урал, Алтай,
''Table 1: Азия мамлекеттери''
{| style="border-spacing:0;width:5.8174in;"
|-
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Мамлекеттер
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Аянты(миң км2)
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Калкынын саны (млн; 2012)
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Борборлору
|-
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Азербайжан, Азербайжан Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Баку
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Армения, Армян Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Ереван
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Афганстан, Ооганстан Ислам мамлекети
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Кабул
|-
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Бангладеш, Бангладеш Эл Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Дакка
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Бахрейн
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Манама
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Бириккен Араб Эмирликтери
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Абу‑Даби
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Бруней, Бруней Даруссалам
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Бандар‑Сега‑Бегаван
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Бутан, Бутан Королдугу
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Тхимпху
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt
solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Вьетнам Социалистик Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Ханой
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Грузия, Грузин Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Тбилиси
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Израиль
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Иерусалим
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Индия, Индия Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | 3,3 млн
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | 1,3 млрд
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Дели
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Индонезия, Индонезия Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | 1,9 млн
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Жакарта
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Иордания, Иордан Хошимит Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Амман
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Ирак, Ирак Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Багдад
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Иран, Иран Ислам Республикасы
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | 1,65 млн
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Тегеран
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Йемен, Йемен Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Сана
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Казакстан, Казакстан Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | 2,7 млн
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Астана
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | (басымдуу бөлүгү)
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid
#000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" |
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Камбоджа, Камбоджа Королдугу
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Пномпень
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Катар
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Доха
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Кипр, Кипр Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Никосия
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Корей Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Сеул
|-
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Корей Элдик Демократия лык Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Пхеньян
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Кытай, Кытай Эл Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | 9,6 млн
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | 1,4 млрд
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Пекин
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Кувейт
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Эль‑Кувейт
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Кыргызстан, Кыргыз Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | 6 (2015)
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Бишкек
|-
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Лаос, Лаос Элдик Демократиялык Республи
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Вьентьян
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | касы
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;"
|
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" |
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Ливан, Ливан Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Бейрут
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Малайзия
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Куала‑Лумпур
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Мальдив, Мальдив Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Мале
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Монголия, Монгол Уле
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Улан‑Батор
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Мьянма (Бирма), Мьянма союзу
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Янгон
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Непал, Непал Королдугу
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Катманду
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Оман, Оман Султандыгы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Маскат
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Өзбекстан, Өзбек Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Ташкен
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Пакистан, Пакистан Ислам Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Исламабад
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Палестина
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" |
|-
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt
solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Россия, Россия Федерациясы (басымдуу бөлүгү)
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | 17075,4
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | 143,8 (2002)
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Москва
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Сауд Арабстаны
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | 2,15 млн
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Эр‑Рияд
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Сингапур, Сингапур Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Сингапур
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Сирия, Сирия Араб Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Дамаск
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Тажикстан, Тажикстан Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Душанбе
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Таиланд, Таиланд Королдугу
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Бангкок
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Тайвань
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | 21,0 (1996)
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Тайбэй
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Түркмөнетан, Түркмөн Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Ашгабат
|-
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Түркия, Түрк Республикасы (басымдуу бөлүгү)
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Анкара
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Филиппин, Филиппин Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Манила
|-
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Шри‑Ланка, Шри‑Ланка
Демократиялык
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" |
|-
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Социалисттик Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Жаяварденапура‑Котте
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Япония
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Токио
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" |
|-
|}

Казакстан элдери бар. Кыргыз элинин жалпы антропологиялык тиби европеоид жана монголоид тектеги расалардын аралашуусунан пайда болуп, түш. Сибирь – тураноид расасына кирет. Ад.: Физическая география материков и океанов. М., 1988; ''Магидович И. П.'' Очерки по истории геогра фических открытий. М., 1967; Зарубежная Азия. Физическая география. М., 1956; ''Витвицкий Н. Г.''
Климат Зарубежной Азии. М., 1960; ''Пфеффер П.''Азия. М., 1982; ''Власов Т. В.'' Физическая география материков (с прилегающими частями океанов). 4 изд. М., 1986; ''Гвоздецкий Н. А,, Михайлов Н. И.'' Физи ческая география СССР. Азиатская часть. 4 изд. М.,
1987; ''Исаченко А. Г., Шляпников А. А.'' Ландшафты. М., 1989; ''Романова Э. П., Куракова Л. И., Ермаков Ю. Г.'' Природные ресурсы мира. М., 1993; ''Нико лаев В. А.'' Ландшафты азиатских степей. М., 1999; ''Алексеева Н. Н.'' Современные ландшафты Зару бежной Азии. М., 2000; ''Хайн В. Э.'' Тектоника конти нентов и океанов (год 2000). М., 2001; ''Бараталиев Ө.'' Материктердин жана океандардын физикалык географиясы. Б., 2005. ''Ө. Бараталиев.''

АМУ-ДАРЫЯ НЕФТЬ-ГАЗ БАССЕЙНИ

2022-12-20T10:23:52Z

Nurjan:

'''АМУ-ДАРЫЯ НЕФТЬ-ГАЗ БАССЕЙНИ''' – нефть жана күйүүчү газ кендери жаткан ири аймак.Түркмөнстандын борб. жана чыгыш, Өзбекстандын батыш, Афганистан менен Ирандын түн. бөлүктөрүндө 420 миң ''км''2дей аянтты ээлейт. Алгачкы газ кендери 1953-ж. Түркмөнстанда (Сеталан-Дөбө), 1960-ж. Афганистанда (Етымтаг),1968-ж. Иранда (Хангиран) табылган. 200дөн ашуун нефть жана газ кендери белгилүү (2005). Алардын негизгилери:Түркмөнстанда – Шатлык, Даулетабад-Донмез, Байрам-Али, Ачак, Саман-Дөбө, Орто-Булак .б.;Өзбекстанда – Газлин;Афганистанда – Кожо-Гугердаг, Жаркудук ж. б.;
Иранда – Хангиран юра жана мезгилдеринин газ-нефтилүү терриген жана карбонат чөкмө тек катмарлары 0,2-4 ''км'' тереңдикте Аму-Дарыя синеклизасын түзүп жатат. Газ кургак, метандуу,курамындагы N2 5%ке чейин, СОа – 4%, айрым H2S–6%. Нефть майда бүртүкчөлүү, парафиндүү (13%ке чейин), тыгыздыгы 770 – 900 ''кг/м3.''

АЛБАНИЯ

2022-12-20T09:10:34Z

Nurjan:

, А л б а н Р е с п у б л и к а с ы Европанын түш.-чыгышындагы мамлекет. Балкан ж. а-нын батыш бөлүгүндө Адрия
[[File:АЛБАНИЯ32.png | thumb|none]]
жана Иония деӊиздерин жээктей 340'' км''ге созулуп жатат. Отранто кысыгы аркылуу Италиядан бөлүнөт. Түндүгүнөн жана түн.-батышынан Сербия, Черногория, чыгышынан Македония,
түш.-чыгышынан Грекия менен чектешет. Аянты 28,7 миӊ ''км''2. Калкы 2,8 млн (2011). Борбору ‒ Тирана ш. Акча бирдиги — лек. Адм.-айм. жактан 26 ретиге (адм.-айм. бирдикке) бөлүнөт. 
==Мамлекеттик түзүлүшү.== А. ‒ унитардык мамлекет. А-нын Конституциясы 21. 10. 1998-ж. кабыл алынган. Башкаруунун формасы ‒ парламенттик республика. Мамл. башчысы ‒ президент, (жашы 40тан жогору, А-да төрөлгөн жана акыркы 10 жылда 6 жылдан кем эмес туруктуу жашаган жарандар шайланат). Президент кеминде 20 депутаттын сунушу менен парламент, тарабынан 5 жылдык мөөнөткө (дагы бир мөөнөткө кайра шайлануу укугу менен) шайланат. Президент Куралдуу күчтөрдүн Башкы командачысы болуп эсептелет, өкмөт мүчөлөрүн дайындайт. Мыйзам чыгаруучу бийликтин жогорку органы ‒ Чогулуш (Кувенд, бир палаталуу парламент). Ал 4 жылга шайланган 140 депутаттан турат (100ү бир мандаттуу округдардан, 40 мүчөсү парт. тизме б-ча шайланат). Аткаруу бийлигинин жогорку органы ‒ премьер-министр жетектеген министрлер Совети. А-да көп партиялуу система орун алган. Негизги саясий партиялары: Албания Соц. партиясы, Албания Демокр. партиясы, Албания Респ. партиясы, Албания Социал-Демокр. партиясы. Табияты== . Адрия деӊизинин жээктери түзөӊ келип, булуӊдары кургактыкка анчалык тереӊ кирген эмес. Деӊиз жээктей жазылыгы 15‒40'' км'' келген дөбөлүү ойдуӊ созулуп жатат. Калган бөлүгүн альп бүктөлүүсүнө кирген Түн. Албан альп тоолору, Томори, Кораби тоо массивдери ээлейт. Түн. четиндеги Түн. Албан альп тоолору каньон сымал тереӊ өрөөндөр менен тилмеленген. Климаты субтропиктик жер ортолук деӊиздик. Түздүктөрдө жайкысын ысык, кургакчыл; кышкысын жумшак, нымдуу. Январдын орт. темп-расы 4‒7°С, июлдуку 25‒28°С. Жылдык жаан-чачыны 1000‒1800'' мм''. Негизинен күзүндө жана кышында жаайт. Тоолору кыйла салкын, кышында абанын темп-расы ‒20°Сге чейин
[[File:АЛБАНИЯ33.png | thumb|Тирана ш-нын жалпы көрүнүшү.]]
[[File:АЛБАНИЯ34.png | thumb|none]]
төмөндөйт; жылдык жаан-чачыны 2500 ''мм''. Дарыялары тоолордон кууш тереӊ капчыгайлар аркылуу агып түшөт; ирилери: Дрин, Мати, Эрзени, Шкумбини, Семани. Шкодер, Охрид жана Преспа ж. б. көлдөрү бар. Жээк ойдуӊдарын маквис, шибляк тибиндеги дайыма жашыл бадалдар, тоо этектерин жана капталдарын жазы жана ийне жалбырактуу токойлор (өлкөнүн аймагынын 1/2 бөлүгү токой), 2000 ''м ''бийиктиктен жогору альп шалбаасы ээлейт. '''Калкы.''' . Калкынын 92%тен ашыгы албандар (түндүгүндө гегдер, түштүгүндө тосктор), о. эле грек, серб, болгар, цыган ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Мамл. тили ‒ албан тили (грек тилинде да сүйлөшөт). Калкынын 99%ке жакыны ислам динин (мусулман сүннөттөр), калгандары христиан динин тутат. Калкынын жашы
нын орт. узактыгы эркектериники ‒ 72, аялдарыныкы ‒ 76 жаш. Орт. жыштыгы: 1 ''км''2 жерге 98,4 киши (2011). Шаар калкы 53,7% (2011). Ири шаарлары: Тирана, Дуррес, Шкодер, Влера, Корча, Фиери ж. б. Тарыхы. А-нын аймагында адам ортонку палеолитте эле жашай баштаганы белгилүү. Б. з. ч. 7‒3-к-да гректер А-да бир катар колонияларды негиздеген. Б. з. ч. 4-к-да иллириялык уруулардын адепки мамл. бирикмелери түзүлө баштаган. Б. з. ч. 2-к-да азыркы А-нын аймагын (Далмация провинциясы жана Македония) Рим каратып алган. Рим империясы кыйраган кезде (5-к.) А. Византия империясына караган. 14-к-да бүткүл А-ны Серб королу Стефан Душан басып алган. 15-к-дын башында А-га түрктөр басып кирет. 1443‒68-ж. Скандербегдин кол башчылыгы астында албандыктар түрктөргө каршы күрөшкөн. 1479-ж. түрктөр А-нын бүткүл аймагын ээлеп, А. Осмон империясынын курамына кирет. Түрктөрдүн таасири менен ислам дини тарай баштаган. Жер. элдин түрктөрдүн үстөмдүгүнө каршы нааразылык көрсөтүү кыймылы куралдуу көтөрүлүшкө айланып, Түркия 1-Балкан согушунда жеӊилгенден кийин 1912-ж. 28-ноябрда А. көз каранды эмес мамлекет деп жарыяланат, бирок улуу мамлекеттердин көзөмөлүнө өтөт. Биринчи дүйнөлүк согуш учурунда (1914‒18) А. согуш аракеттеринин майданы на айланат, согуштун аягында аны итал., сербиялык жана грекиялык аскерлер басып алат. Албандыктар көз каранды эместик үчүн тынымсыз күрөш жүргүзүшүп, баскынчыларды кууп чыгышат. 1920-ж. январда албандыктардын улуттук конгресси А-нын көз каранды эместигин жарыялап, Тирана ш. өлкөнүн борбору болот. А-нын бат-бат алмашылып турган өкмөтү маанилүү саясий жана экон. реформаларды жүргүзгөн эмес. Буга нааразы болгон албандык тар көтөрүлүшүп, натыйжада 1924-ж. июнь айында бурж.-демокр. рев-ясы ишке ашкан жана Ф. Ноли башында турган демокр. өкмөт бийликке келген. Ошол эле жылы Англия, Франция, Югославия, Италияга таянган А. Зогунун жетекчилиги менен контрреволюциячыл күчтөр демокр. өкмөттүн бийлигин кулатып, А-да аскердик диктатура режимин орнотот. А. Зогу 1925-ж. А. республика болуп жарыяланган соӊ (21-январь, 1925) президент, кийин 1928-жылдан өлкөнүн королу болуп калат. 1939-ж. Италия, 1943-ж. Германиянын аскерлери А. аймагын басып алат. 1943-жылдан А-нын Улуттук -боштондук армиясы түзүлүп, 1944-ж. өлкөнүн аймагы толугу менен бошотулат. 1946-ж. А. Элдик Республика деп жарыяланып, Албан эмгек партиясынын режими 45 жыл (1991-ж. чейин) өкүм сүргөн. 1989-ж. өлкөдө демокр. кайра куруулар жүргүзүлгөн. 1991-ж. апрелде Албан Респ. болуп кайра түзүлгөн жана анын алгачкы президенти Р. Алия шайланган. 1990–92-ж. А-да коммунисттик режим кулаган. Өлкө көп партиялуу системага жана базар экономикасына өткөн. А-дагы бийлик кезектешип А. социалисттик партиясы (негизинен өнөр жайы өнүккөн түш. региондор, лидери Эди Рама) жана А. демократиялык партиясы (негизинен өлкөнүн түндүгү, лидери Сали Бериша) менен алмаштырылган. Өлкөдө мурунку лидер Рамиз Алияны айыптоого аракет жасалып, бирок көчөдөгү башаламандыктын натыйжасында ал түрмөдөн бошотулган. 1992-ж. өткөн шайлоодо А-нын демокр. партиясы жеӊишке жетишип, С. Бериша өлкөнүн президенти болуп калган. 1997-ж. өкмөткө каршы нааразылык көрсөтүүлөр элдик көтөрүшкө айланып, куралдуу отряддарга таянган комитеттер уюшулган. 1997-ж. А. соц. партиясы жеӊишке жетишип, президенттикке Р. Мейдани шайланат. 1998-ж. жаӊы конституция кабыл алынган. 1999-ж. А-нын НАТОнун Косоводогу аракеттерин колдоосу А. менен Югославиянын ортосундагы мамилелердин солгундашына алып келген. Косоводо согуштук аракеттердин жүрүшүнө байланыштуу жарым миллионго жакын ''качкындар'' А-га убактылуу баш калкалашкан. 2001-ж. июлдагы президенттик шайлоодо «Мамлекет үчүн союз» солчул партиясынын блогунун өкүлү А. Моисиу жеӊишке жетишкен. 2002-жылдын июль айында А-нын президенти болуп А. Моисиу шайланып, Майконун кабинетин таркаткан. Жаңы өкмөттү Албан социалисттик партиясынын (АСП) лидери Фатос Нано жетектеген. 2003-ж. октябрда өткөн жерг. шайлоодо социалисттердин жеңишине кара бастан, 2004-жылдын февраль айында А-да коррупцияга жана өлкөнүн экономикасынын төмөндөшү үчүн айыпталган AСП бийлигине каршы массалык демонстрациялар болгон. 2005-ж. А. демокр. партиясынын өкүлү С. Бериша (1992–97-ж. А-нын президенти) өкмөттү жетектеген. 2011-ж. өлкөдөгү саясий кризис адам курмандыктары менен массалык баш аламандыкка алып келип, кайрадан бийлик алмашкан. 2012-ж. президенттик шайлоодо демократиялык талапкер Буяр Нишани президент болуп шайланган. 2013-жылдан АСПнын өкүлү Эди Рама өкмөттү жетектейт. 2014-жылдын июнунда Евро союзга мүчөлүккө талапкердин расмий статусун алган. 2009-жылдын 1-апрелинен А. НАТОнун мүчөсү. А. 2009-ж. 29-апрелде Европа союзуна мүчө болуу өтүнүчү менен расмий кайрылган. 2010-жылдын 15-декабрында ЕС А-нын жарандары үчүн визаларын жокко чыгарган. 
==Экономикасы==. А.‒агрардык-индустриялык өлкө. Экономикасынын башкы тармагы‒ а. ч-нын ички дүӊ продукциядагы (ИДП) үлүшү 47,6% (2003); өнөр жайынын ИДПдеги үлүшү 24,6%, туризм тейлөө чөйрөсү менен кошо 27,8%ти түзөт. ИДПнин көлөмү 31 млрд доллары түзөт, аны киши башына бөлүштүргөндө 11,4 миӊ доллардан (АКШ; 2014) туура келет. Өнөр жай өндүрүшүндө башкы орунду тоо кен казып алуу жана сырьёну кайра иштеп чыгаруу тармактары ээлейт. 2001-ж. 30 млн ''м''3 газ, 0,5 млн ''т'' нефть (өлкөнүн түн.-батышынан, Семани д-нын алабынан казылып алынат), 250 миӊ'' т'' хром (Булькиза), о. эле жез (Рубику, Курбенши), никель (Поградец), темир (Охрид көлүнүн аймагы), лигнит, табигый битуму, минералдык сырьёлор казылып алынат. Жыгач жерг. керектөөлөр үчүн гана даяр
Акча бирдиги ‒ лек.
далат. 2007-ж. 2,9 млрд � ''кВт.с'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Нефть ажыратуу (Фиери, Балши, Кучова, Церрик), нефть-химия жана химия (Влера, Фиери, Лячи), түстүү (Рубики) жана кара металлургия (Эльбасан), металл иштетүү жана машина куруу (Тирана, Дуррес, Шкодер, Влера), цемент, жыгаччылык, текстиль, тамеки (Шкодер), тамак-аш (зайтун майы, кант, балык жана жемиш консервалары) өнөр жайлары бар. А. ч. ички керектөөнү канааттандырбайт; буудай, азык-түлүктү сырттан алат. Дыйканчылык кургакчылыктан жабыр тартат; айдоо аянтынын 1/3 бөлүгү сугарылат. Аймагынын 21%и иштетилет, анын 1/2ин дан эгиндери ээлейт; жайыт 15%. Негизги а. ч. өсүмдүктөрү: буудай жана жү
[[File:АЛБАНИЯ36.png | thumb|Албан дыйкандары мал базарда.]]
гөрү, о. эле арпа, кант кызылча, күн карама, картөшкө, бакча өсүмдүктөрү, жашылча (буурчак, пияз, помидор, капуста, баклажан), тамеки, мөмө-жемиш (анын ичинде цитрус өсүмдүктөрү, шабдаалы), май алынчу өсүмдүктөр өстүрүлөт; жүзүмчүлүк өнүккөн. Мал чарбасынын негизги тармагы кой чарбасы, ал жайытта багылат. Кой, эчки, бодо мал, жылкы ж-а эшек асыралат.Үй кушу багылат.. Кустардык өндүрүшү (албан ак сыры) өнүккөн. Адрия деӊизинде балык кармалат. Негизинен автомобиль транспорту өнүккөн; автомобиль жолунун уз. 18 миӊ ''км'' (анын 30%и асфальтталган). Буна д-нда, Шкодер, Преспа, Охрид көлдөрүндө кеме жүрөт. Газ куурунун уз. 339 ''км'', нефтиники 207 ''км'' (2004). Эл аралык аэропорту (Тирана ш-нан 25 ''км'') бар. Влерада эл аралык аэропорт курулууда. Сырттан азык-түлүк, тиричиликте пайдаланылуучу товарларды, машина жана станокторду, жер семирткич ж.б. алат. Сыртка хром, жез, никель, битум, тамеки, шарап чыгарат. Негизги сырткы соода шериктери: Италия, Грекия, Түркия, Германия. Маданияты.== А-нын билим берүүсүнө илим жана билим берүү министрлиги жетекчилик кылат.
Билим берүүнүн негизги регламенттик докумен ти болуп, ЖОЖдогу билим берүү (1999), билим берүү системасы (1995), жеке менчик окуу жайлардагы билим берүү (1995) жана жалпы билим берүүчү мектептердин нормативдик документте ри (1995) тууралуу мыйзам эсептелет. А-нын билим берүү системасы мектепке чейинки мекемелерди (2002; 3400), жалпы билим берүүчү мектептерди (1500 башталгыч, 1700 орто жана 500дөй толук орто), кесиптик жана ЖОЖ камтыйт. Эмгек министрлигинин астында 9 кесиптик жана жеке менчик кесиптик орто окуу жайлары, о. эле 8 ун-т (2004) бар. Ирилери: Тирана ун-ти (1957-ж. негизделген), а. ч. (1971), политех. (1991); Шкодер (1957), Корча (1971), Гирокастра (1971), Эльбасан (1991), Влёра (1994). А-нын башкы ил. борбору ‒ ИА 1957-ж. негизделген. Ири китепканалары: Улуттук (1922-ж. негизде лген) жана Тирана ун-тинин китепканасы. Негизги музейлери Тиранада (археология, 1948; улуттук мад-т, 1979; улуттун тарыхы, 1981; тарыхый ж. б.), Гирокастрада (этногр., курал-жарак ж. б.), Бератта [Онуфрия музейи (иконанын сүрөтүн жаратуучунун урматынан аталган), 16-к., улуттук иск-во, 1827; этногр., тарыхый, археол., 1988, ж. б.)], Корчада (А-нын орто к-дагы иск-восу, тарыхый, улуттук билими) жайгашкан. О. эле Влёрада эгемендүүлүк музейи, Дурресте тарых музейи, Бутринттеги (1950), Дурресте жана Аполонияда (1958) археол. музейлери бар. 
Өлкөдө 92 гезит, 71 журнал (2004) басылып чыгат. 35 радио, 55 телевизиондук станция, 4 кабелдик канал иштейт. Күнүнө «Зери жана Популит», «Газета Шкиптарде», «Коха йоне», «Рилиндья демократике», «Спорти Шкиптар» гезиттери чыгат. Жалпы улуттук радиостанция ‒ «Тирана радиосу», «Топ Албания радиосу», телестанция ‒ «Ти-ви-эс-эйч» (ЕVSH), «Ти-ви-клан» (ЕV klan), «Ти-ви-Арбериа» (ЕVArberia) жана А. телеграф агенттиги (АТА) бар. 
А-нын элдик оозеки чыгармасы ‒ баатырлар тууралуу эпикалык дастандарга, каада-салт, лирикалык ырларга, макал-лакапка, тарыхка бай фольклор. Бүгүнкү күнгө чейин жеткен албан тилиндеги жазма эстелик ‒ «Чокундуруу нун формуласы» (1462), А. тилиндеги алгачкы китеп («Мешари» диний мазмундагы котормо; Г. Бузуку) 1555-ж. чыккан. А. ад-ты 18-к-да жакынкы чыгыштын мад-тынан (бейтеджи ‒ 4 сап сатиралык, моралдык ж. б. маанидеги ырлар) таасирленишип, араб жазмасын пайдаланышып, өнүккөн. 19-к-дын 2-жарымы 20-к-дын башында Түш. Италияда жашаган (16-к.) арберештердин ад-ты маанилүү орунду ээлеген. 15‒16-к. гуманисттер: П. Буди, Ф. Барде, П. Богдани, М. Барлетенин чыгармалары жарык көргөн. 19-к-дагы жазуучулардан: И. Рада, Г. Дара, З. Серембе, А. Сантори; фольклорчулар Т. Митко жана С. Дине; публицист С. Фрашери; акын
В. Шкордани (П. Васа) ж. б. белгилүү. Жаӊы ад-тына негиз салуучулардын бири Н. Фрашери болгон. 20-к-дын көрүнүктүү реалист акындары: А. Чаюпи, Асдрени (А. С. Дренова), Ф. Широка, Л. Гуракучи, Р. Силичи; прозаиктери: М. Грамено, Ф. Постели, Х. Стермили ж. б. 2-дүйнөлүк согуш мезгилинде боштондукка чыгуу идеясын чагылдырган партизан поэзиясы күчөгөн. Алардын ичинен Ш. Мусаринин «Балы, Комбетар эпопеясы» (1944) көрүнүктүү орунду ээлейт. Фашисттик оккупациядан кийин (1939‒44-ж.), тоталитардык режим мезгилинде орус жана сов. ад-ттын (көптөгөн чыгармалар албан тилине которулган) таасири күчтүү болуп, А-нын ад-тында фашизмге каршы элдик күрөш тууралуу чыгармалар (Ф. Гьятынын «Партизан Бенко жөнүндө ыр» поэмасы, 1950; Д. Шутеричини н «Боштон дукка чыгаруучу» романы, 1952‒55) жарык көрөт. Ошол эле мезгилде социалдык багыттагы чыгармалар пайда болуп, 1960-жылдын аягында мемуар, повесть, романдар жазылган . 
А-нын аймагында байыркы арх-ралык курулмалар б. з. ч. 7-к-дагы иллириялыктардын ташчептеринин калдыктары, о. эле колодон жасалган кооз буюмдары, байыркы гректердин (Аполлония, Бутринг) жана римдиктердин (Эльбасан) коргондору менен тосулган турак үйлөр, мозаика түшүрүлгөн имараттары ж. б-дын калдыктары да сакталган. 13‒14-к-да Византиялык типтеги чиркөө иск-восу (Ыйык Николай, Месопота мияда; Ыйык Проща, Лавдарда ж. б. соборлор) өнүккөн жана роман стилиндеги чиркөөлөр курулган; византиялык типтеги фрескалар 16-к-дан итал. ''Кайра жаралуу ''доорунун таасиринен өнүгөт. 17-к-дан шаарларда хансарай, мечит, үстү жабык базарлар салына баштайт. 19-к-дын 3-жарымында аристократтык мүнөздөгү портрет менен пейзаж живописи пайда болсо, 20-к-дын 1-жарымында импрессионизм жана модерн элементтери менен улуттук романтика тенденциясы
[[File:АЛБАНИЯ37.png | thumb|Албаниянын кээ бир аймактарында сууну чоподон жасалган кумгандарга сакташат жана ташышат.]]
басымдуулук кылган. Живопись менен графиканы С. Дзега, С. Рота, бир тууган эже-сиӊдилер С. жана А. Зенго, К. Илромени, С. О. Кацели, Н. Мартини, В. Т. Мио ж. б., скульптураны
[[File:АЛБАНИЯ38.png | thumb|19‒20-к-дын башталышы, шаардык үй.]]
Л. А. Ниццолы, Я. Пачо, О. П. Паскали, М. Топтании ж. б. өнүктүрүшкөн. 20-к-да шаарлар жана шаарчалар курулуп, живопись, скульптура
[[File:АЛБАНИЯ39.png | thumb|Бутринттеги театр, б. з. ч. 3-к.]]
жана графика жанрлары өнүгө баштап, алгачкы улуттук театрлардын курулушу драматургиянын өнүгүшүнө шарт түзгөн. 
Профессионалдык муз. мад-ты 2-дүйнөлүк согуштан кийин өнүгө баштаган. Муз. мектептер (1947-ж. Тиранада), Й. Мисья атн. көркөм лицей, мамл. филармония (1950), мамл. опера жана балет театры (1956), мамл. элдик ыр жана бий ансамбли (1957) уюшулуп, 1962-жылдан мамл. консерватория иштей баштаган. К. Кононун «Таӊ» опереттасы жана «Борова баатыры» деген вокалдык-симф. поэмасы, Д. Лекинин элдик темада жазган увертюрасы, К. Траконун ораториясы, Ч. Задеянын 1-симфониясы А-нын профессионалдык музыкасынын туӊгуч чыгармала рынан. Г. В. Перкуни классикалык балетти алгачкылардан болуп койгон. 1951-ж. Б. В. Асафьев дин «Бахчисарай фонтаны», 1953-ж. Ч. Пуньинин «Эсмеральда» классикалык балети, 1968-ж. Тиранада П. Якованын «Скандерберг» операсы коюлган. А-да 1-театр оюндарын Тесторат кыш-
[[File:АЛБАНИЯ40.png | thumb|О. Паскали. «Скандербег».]]
ндагы театр ийрими койгон (1874). А-нын элдик музыкасы айрым аймактарына мүнөздүү болгон стилдин ар түрдүүлүгү менен айырмаланат.
Ыр-күүлөрү кылдуу, үйлөмө аспаптардын, скрипка, кларнет жана чоордун коштоосу менен үч обонго салынып аткарылат жана чифтели, ляхута, гайда, зумара, фюэли, даулэ урма аспабы менен коштолот. Биринчи кинофильми 1912-ж. Шкодерде, хроникалык тасма 1920-ж. Влёрада коюлуп, биринчи кинозал Тиранада 1926-ж. ачылган. Мурунку СССРдин жардамы менен 1952-ж. «Жаӊы Албания» киностудиясы ачылып, биргелешип «Албаниянын улуу жоокери Скандербег» фильми (1954, сценарийи М. Г. Паповдордуку, реж. С. И. Юткевич, оператор Е. Н. Андриканис), өз алдынча «Тана» кинофильми 1958-ж. реж. К. Дамо тарабынан, 90-ж. баатырдык, атуулдук жана аскерий мазмундагы кинофильмдер тартылган. 1976-жылдан Тиранада А. киносунун улуттук фестивалы (2-жылда 1 жолу). 1968-жылдан улуттук фольклор фести
[[File:АЛБАНИЯ41.png | thumb|Улуттук бий (Албаниянын түштүк бөлүгү).]]
валы (Гирокастрада, жыл сайын), 1998-жылдан И. Крои атн. вокалисттердин (Тиранада), 2000-жылдан музыкант аткаруучулардын эл аралык конкурстары өткөрүлүп турат. Салт болуп калган кол өнөрчүлүгү ‒ күмүш зергерчилиги, жыгачка оймо түшүрүү жана жүндөн килем токуу, сайма саюу, карапа жасоо алигүнчө сакталып келүүдө. 
Ад.: ''Лук Г.'' Албания (Физико-географический обзор). М., 1948; ''Валев Э. Б.'' Албания. М., 1972; Краткая история Албании; С древних времён до наших дней. М., 1992; ''Юткевич С. И.'' Искусство народной Албании.
М., 1958; Народное искусство в Албании, Тирана, 1959. ''Р. Карачалова, А. Орозов, Ш. Керимова, Ж. Абдилова.''

АЗИЯ

2022-12-19T11:08:32Z

Nurjan:

'''АЗИЯ''' – Жер шарындагы аянты (44,6 млн ''км''2дей) жана калкынын саны (4,2 млрд чамасында, 2012) б‑ча эң чоң дүйнө бөлүгү. Негизинен Чыгыш жарым шарда, Түн. жарым шардын бардык геогр. алкактарында жайгашкан; Малайя архипелагынын бир аз бөлүгү Түш. жарым шарга кирип кетет. Европа менен биригип, ''Евразия'' материгин түзөт. А. менен Европанын чек арасы арттуу түрдө Уралдын чыгыш этеги (же кыры), Эмба (же Урал), Кума, Маныч д‑нын өрөөндөрү (айрым учурда Чоң Кавказдын кыры), Каспий, Азов, Кара жана Мрамор деңиздери, Босфор жана Дарданелл кысыктары аркылуу өтөт. Түн. чети – Челюскин, түштүгү – Пиай, батышы Баба, чыгышы Дежнев тумшуктары. Африка менен Суец мойногу аркылуу туташып, Түн. Америкадан Беринг кысыгы аркылуу бөлүнөт. Түндүгүнөн Түн. Муз, чыгышынан Тынч, түштүгүнөн Инди океандары жана алардын четки деңиздери менен чулганат. Аралдарынын жалпы аянты 2 млн км2ден ашык (анын ичинде Түн. Жер, Жаңы Сибирь, Курил, Сахалин, Япон, Тайвань, Филиппин, Малайя арх., Шри‑Ланка, Кипр а.). А‑нын жээктеринде булуң‑буйтка салыштырмалуу аз; ири жарым аралдары: Ямал, Таймыр, Чукча, Камчатка, Корей, Индикытай, Индстан, Араб, Кичи Азия. А‑нын океандан эң алыс жери 2 2,5 миң ''км.'' 
А‑нын жеринин бетинин бийиктиги да өтө контрасттуу. Мында дүйнөнүн эң бийик жери Жомолунгма чокусу (бийикт. 8848 ''м,'' Гималайда), эң чуңкур жери – Жансыз деңиз (көлдүн бети деңиз деңг. 395 ''м'' төмөн), эң терең – Байкал көлү (тереңд. 1620 ''м)'' жайгашкан. Суу каптаган ачык жердеги эң чуңкур жер да A‑да; ал Борб. А‑дагы – Турпан ойдуңу, деңиз деңг. 154 ''м'' төмөн жатат. Дүйнөдөгү эң жаанчыл жер -
[[File:АЗИЯ32.png | thumb|Жаңгак‑мөмө‑жемиш токою. Арстанбап өрөөнү.]]
Индиядагы Шиллонг тоосунда жайгашкан Черапунжи кыштагында; анда жылына орто эсеп менен 13 миң ''мм''ден ашык жаан‑чачын жаайт (1861‑ж. 22 900 ''мм'' жааган). 
Аймагынын 75% ин кырка жана бөксө тоолор ээлейт. Тоолор 2 чоң аймакты (тилкени) пайда кылат. Алардын бирөө Алдынкы Азия тайпак тоолорунан Индикытайдын кырка тоолоруна жана Малайя архипелагына чейин бүт А. аркылуу батыштан чыгышка, экинчиси Теңир‑Тоодон Түш. Сибирдин тоолоруна жана андан ары Чукча ж. а‑на чейин түш.-батыштан түн.-чыгышка созулат. Эң бийик тоолор (бийикт. 4 миңден 7 миң ''м''ге чейин жана андан жогору) Борб.
Азияда ж‑а анын чеги б‑ча жайгашкан. Негизги тоо системалары: ''Гималай'' (бийикт. 8848 ''м''ге чейин), ''Гиндукуш'' (7708 ''м,'' Тиричмир), ''Каракорум'' (8614 ''м,'' Чогори), ''Куньлунь'' (7723 ''м,'' Улугмузтат), ''Теңир‑Тоо'' (7439 ''м,'' Жеңиш чокусу), ''Ысар‑Алай'' (5621 ''м,'' Матча), ''Чоң Кавказ'' (5642 ''м,''
Эльбурс), ''Алтай'' (4506 ''м,'' Белуха), ''Саян'' (3491 ''м,''
Мунку‑Сардык). Ири тайпак тоолору: ''Памир''
(7495 ''м, Коммунизм'' же ''Исмаил Самани),'' Тибет ''(6000–7000'' м''), Алдынкы Азия тайпак тоолору'' (5165 ''м,'' Арарат); бөксө тоолору: ''Орто Сибирь'' (1701 ''м,'' Путорана), Араб ж. а‑дагы бөксө тоолор (3600 ''м), Декан'' (2000 ''м''г''е'' чейин). Эң ири ойдундуу түздүктөр: ''Батыш Сибирь, Туран, Улуу Кытай, Инд‑Ганг, Месопотамия''; бийик жайгашкан түздүктөрү (Борб. Азияда) – Кашкар, Жунгар, Гоби. Камчаткада (4688 ''м,'' Ключи сопкасы), Чыгыш А‑нын аралдарында жана Малайя архипелагында (Кракатау жанартоосу, бийикт. 813 ''м)'' өчө элек жанар тоолор көп. 
Азиянын азыркы рельефи негизинен төмөнкү процесстердин натыйжасында – байыркы тайпаңдалуу процесстеринен (калдыктары, айрыкча тайпак тоолордун ички бөлүктөрүндө, о. эле Индистан, Араб, Сирия, Чыгыш Сибирдин жапыз платолорунда сакталган), жер кыртышынын неоген жана антропоген мезгилдериндеги ири вертикалдык жана горизонталдык кыймылдардан (Памир, Тибет, Гималай тоолору 4000 жден жогору көтөрүлүп, материктин чыгыш чет жакасы тескерисинче чөккөн), көтөрүлгөн тоолор дун четжакаларынын эрозиялык кескин тилмеленүүсүнөн (Памир, Тибет тоолорундагы, Гималай, Куньлунь, Батыш Саян, Черский тоолорун, Становой, Алдынкы Азия тайпак тоолорун кесип өткөн терең капчыгайлар) ж. б‑дан калыптанган жеринин бетинин түзүлүшүнө, о. эле Орто жана Борб. Азияда, айрыкча Хуанхэ д‑нын алабында кеңири аянтты лёсс тектери каптап жатышы, ''бедленддин'' (чап), чөлдөрдө ''эол'' (шамал) рельефинин, акиташ жана гипстүү аймактарда ''карст'' процесстеринин, антропогендеги ''муз каптоо'' (Азиянын түн.-батышында 60° түн. кеңдиктерден түндүктү карай муздук текши каптаган), азыркы мөңгүлөр (Кара‑Корум, Памир, Теңир‑Тоо, Гиндикуш, Гималай ж. б. тоолордогу ири мөңгүлөр), башка материктерге караганда көп жылдык тоңдун кеңири таралышы (47° түн. кендикке чейин), жанартоолор (жанар тоо конустары, Индистан жана Орто Сибирди каптаган ''траптар,'' Камчаткадагы, Филиппин, Чоң жана Кичи Зонд а‑дагы аракеттеги жанар тоо лор, Алдынкы Азия тайпак тоолорундагы, Сирия‑Араб платосундагы, Кавказ, Монголия, Манжур‑Корей тоолорундагы мурдагы жанар тоолор) зор таасирин тийгизген. 
Азиянын геоструктурасы өтө татаал. Анын аймагы аркылуу субкеңдик багытта Альп‑Ги-
малай бүктөлүү алкагынын чыгыш бөлүгү созулуп жатат. Ал чыгышта Монгол‑Охота жана Тынч океан бүктөлүү алкактарына кошулат. Бүктөлүү түзүлүштөрүн түштүктөн Араб жана Индистан ж.а‑нын платформалык аймактары чектеп турат. Азия кембрийге чейин пайда болгон бир нече ири платформалардан жана алардын аралыктары б‑ча созулуп жаткан ири бүктөлүү облустарынан турат. Азияда Сибирь (чеги Орто Сибирь бөксө тоосуна туура келет), Кытай‑Корей (Улуу Кытай түздүгүн, Корей ж. а. камтыйт), Түштүк Кытай (Янцзы д‑нын төмөнкү агымынын алабы), Инди (Индистан ж.а‑нын басымдуу бөлүгүн жана Шри‑Ланканы камтыйт), Араб (Араб ж. а‑нын басымдуу бөлүгү) платформалары жайгашкан. Платформалар А‑нын аймагын тегерегине бириктирип турган байыркы ядро болуп саналат; алар протерозойдун аягынан бүктөлүүгө дуушарланбай, салыштырмалуу тынч абалда болот. Платформаларды жалпы бириктирип турган геосинклиналдык облустарды байкал, каледон, герцин, мезозой, кайназой бүктөлүүлөрү түзөт. ''Байкал бүктөлүүсүнө'' (протерозойдун аягы‑кембрийдин башталышында болгон) Енисей токол тоосу, Чыгыш Саян, Бай кал бою, Забайкалье тоолору, Араб ж. а‑нын айрым жерлери, ''каледон буктөлуусунө'' (кембрий, ордовик, силур) – Борб. Казакстандын батыш бөлүгү, Батыш Саян, Тоолуу Алтай, Монгол Алтайы, Түш.-Чыгыш Кытай, Түн. Теңир‑Тоо, ''герцин буктөлуусунө'' (девон, карбон, пермь) Теңир‑Тоонун негизги бөлүгү, Куньлунь, Наньшань, Түш. Алтай, Борб. Казакстандын батыш бөлүгү ж. б., ''мезозой буктөлуусунө –'' Түн.-Чыгыш Сибирь, Сихотэ‑Алинь, Индикытайдын, Тибеттин айрым жерлери, ''альп буктөлуусунө''
(кайназой) – Кавказ, Памир, Түркмөн‑Хоросан тоолору, Паропамиз, Гиндикуш, Алдынкы Азия тайпак тоолору, Загрос, Мекран, Сулейман, Гин дикуш, Гималай тоолору кирет. Азиянын чы гыш чет жакасын азыркы геосинклиналдык алкак ээлейт; ал материкти Тынч океандын таманынан бөлүп турат. Алкакты аралдар догосу, океандын терең кобулдары жана четки деңиздердин геосинклиналдык чуңкурдуктары түзөт. Алкакка активдүү аракеттеги жанартоолор, катуу жер титирөөлөр, тектон. контрасттуу кыймылдар, жаш бүктөлүүлөр, гравитациялык тең салмактуулуктун бузулушу мүнөздүү. 
Азия континентинин азыркы турпаты салыш тырмалуу жакынкы эле мезгилдерде пайда бол гон. Палеозойдун башталышында (кембрий, ордовик, о. эле силурда) Чыгыш Европа, Сибирь, Кытай‑Корей, Түш. Кытай платформалары кургактыктын бир бөлүктөрү же эпиконтиненттик тайыз деңиздер менен капталган жазы шельфти түзгөн. Инди жана Араб платформала ры ошол кездеги зор түштүк материк – ''Гон-''
''двананын'' курамына кирген. Герцин бүктөлүүсүнөн кийин түндүктөгү платформалар кургак тыктын монолиттүү массиви – ''Ангаридага'' бириккен. Ал эми Гондвана тескерисинче, бөлүктөргө ажырап, алардын ичинен платформалуу Инди‑Араб массивдери кайназойдо ''Тетис''
геосинклинали (байыркы деңиз бассейни) жок болгондон кийин Ангаридага биригип, А. пай да болгон.. 
А. кен байлыктарга бай. Таш‑Көмүрдүн ири кендери Казакстанда (Караганды бассейни), Сибирде (Кузнецк, Кан‑Ачы, Лена ж. б. бассейндер), о. эле Кытай, Индия, Кореяда топтолгон. Нефтинин дүйнөлүк запасынын теңинен көбү A‑да. Нефть‑газдуу ири аймактарга – ''Перс б''у''луңу нефть‑газ бассейни,'' Батыш Сибирь, Кас пий бою ойдуңу, Закавказье, О. Азиянын түздүктөрү, Малайя архипелагынын аралдары (Су матра, Калимантан), Түн. жана Батыш Кытайдын айрым жерлери кирет. Сибирь, Казакстан, О. Азияда, о. эле Түркияда, Иран, Пакистанда кайнатма туздун ири кендери бар. Темир рудасы Казакстандын бир катар жерлеринде (Костанай обл., Борб. Казакстан ж. б.), Ангара боюнда, Сибирдин түштүгүндө (Кузнецк Ала‑Тоосу, Тоолуу Шория жана Хакасия), Кытай, Корея, Индиянын көп жерлеринде топтолгон. Индияда жана Закавказьеде марганецтин ири кендери бар. Калайдын эң бай кендери – Түш.-Чыгыш Азияда (Бирма, Таиланд, Индонезия а.). Борб. Казакстанда жездин ири кени, Норильскиде никель, Якутияда алмаз кендери бар. 
Азияга арктика климатынан (түндүгүндө) субэкватордук жана экватордукка (түштүгүндө) чейинки ар түрдүү климат мүнөздүү. Батыштан соккон атлантикалык нымдуу аба А‑га жеткенде өзгөрүп, континенттик абага айланат. Ал эми Тынч океандык аба батыш аба массасынын үстөмдүк кылышына жана ички аймактарын кырка тоолор тороп тургандыгына байланыш-
[[File:АЗИЯ33.png | thumb|Теңир‑Тоодогу гляциалдык зона.]]
туу А‑нын чыгыш чет жакасындагы кууш тилкеге гана таасирин тийгизет. Түндүктөн арктикалык аба А‑га терең кирет; ал эми түштүктө үстөмдүк кылган тропиктик жана субэкватордук муссондук климаттын таасиринен Гималай тоолору тосуп турат. Кышында климатты батыштан соккон аба массасы аныктап, аитициклондук зор аймак, А‑нын түштүгүндө жана түш.-чыгышында пассаттык циркуляция пайда болот. Сибирь тоолорунун жана Монголиянын үстүндө (40°, 60° түн. кеңдиктердин аралыгында) Азия (Сибирь) антициклону түзүлөт. Радиациялык муздоонун, батыш аба массасынын муздап, төмөн чөгүүсү, арктика антициклонунун кириши октябрдан апрелге чейин антициклондун туруктуу болушуна шарт түзөт. Анда ачык жана суук аба ырайы үстөмдүк кылат: абанын темпрасынын абс. минимуму Оймякондо -71°Сге (Түн. жарым шардын суук уюлу), Верхоянскиде -68°Сге, Якутияда -64°Сге жетет. Антицик лондун чет жакалары аркылуу соккон туруктуу шамал андан муздак жана кургак абаны айдап чыгып, чыгышты, түш.-чыгышгы жана түш. (кышкы континенттик муссон), о. эле батышты ка рай – Батыш Сибирге, Казакстанга, О. Азияга багыттайт (жогорку басымдуу аба Иранга че йин жетет). Уюлдук фронттун циклондору Жер Ортолук деңиздик климаттуу Алдынкы А‑га кышкы жана жазгы, Түш. Сибирь тоолоруна жайкы жамгырды алып келет. Алдынкы, Ортонку жана Борб. Азияда жайында аптап ысык жана кургакчыл континенттик тропиктик аба массасы үстөмдүк кылат. Түш. Азия (Иран) менен Түш.-Чыгыш Европадан соккон кургакчыл түн.батыш шамалдардын жана Индияга жаан‑чачынды мол алып келген жайкы муссондун пайда болушуна шарт түзөт. Уюлдук фронттун цик лондору Чыгыш Азияда нымдуу жайкы муссонду пайда кылат. Күзүндө Чыгыш Азия фронттору аркылуу кыйраткыч күчтөгү тропиктик циклондор – тайфундар өтөт. Кышында Азиянын тропиктик бөлүгүндө континенттик тропик тик, жайында – экватордук деңиздик аба, экватордун үстүндө жыл бою жаан‑чачын мол жааган, абанын темп‑расы сезон б‑ча анча өзгөрбөгөн деңиздик экватордук климат үстөмдүк кылат. Азиянын кургакчыл тропик тик аймактарында эң ысык болот; абанын эң жогорку темп‑расы (53°С) Пакистандын Жейкобабад ш. тушта катталган [дүйнөдөгү эң ысык жердин (Ливиядагы Триполи ш. тушта) темпрасынан (58°С) 5°С гана төмөн]. А‑нын көп бөлүгүндө жаан‑чачын негизинен жылдын жылуу мезгилинде, Жер Ортолук деңиздин чыгышында кышында жаайт. Чыгышы менен түштүгүнүн климаты муссондук; мында кургакчыл жана нымдуу мезгилдер кескин алмашат. Индиянын түн.-чыгышында – Черапунжиге жылына 13 миң ''мм''дей жаан‑чачын жаайт (Жер шарындагы эң
жаанчыл жер, 18611‑ж. 22 900 ''мм'' жааган). Ба тыш, Орто жана Борб. Азиянын түздүктөрүндө негизинен чөл жана жарым чөл климаты, Ти бет, Памир тоолоруна суук чөл климаты мүнөздүү. Түн. Жер а‑да, Памир, Теңир‑Тоо, Ги малай, Кара‑Корум, Гиндукуш ж. б. тоолордо мөңгү жатат. Мөңгүнүн жалпы аянты 120 миң ''км2''дей. Түн. жана Чыгыш Сибирдин кыйла аймагын (11 млн кж2дей) көп жылдык тоң ээлейт. 
Негизги дарыялары: ''Обь'' (Иртыш менен), ''Ени сей'' (Ангара менен), ''Лена'' (Түн. Муз океандын алабына кирет; жылдын көп бөлүгүндө муз каптап жатат), ''Амур, Хуанхэ, Янцзы'' (уз. 5800 ''км,'' А‑дагы суусу эң мол жана эң узун дарыялар), ''Сицзян, Меконг'' (Тынч океандын алабы), ''Салуин, Иравади, Брахмапутра, Ганг, Инд, Тигр, Евфрат'' (Инди океанынын алабы), ''Аму‑Дарыя, Сыр‑Дарыя'' (Арал деңизинин алабы). Азиянын көп дарыяларынын трансп. жана энергетикалык, О. Азиядагы жана чет өлкөлөрдөгү көптөгөн дарыялардын ирригациялык мааниси зор. А‑нын көп аймактарынан океанга (Каспий, Арал деңиздеринин алабы, Борб. А‑нын көп бөлүгүндө, Иран тайпак тоосунун жана Араб ж. а‑нын ички аймактарында) суу агып чыкпайт. А‑дагы эң ири көлдөр – Каспий жана Арал деңиздери; алардан башка чоң көлдөрү: ''Байкал, Балкаш, Ысык‑Көл, Ван, Урмия, Кукунор, Поянху, Та''й''ху, Тонлесап.'' 
А‑нын көп бөлүгү Голарктика флоралык жана зоогеографиялык дүйнөсүнө таандык. Араб ж. а‑нын түштүгү, Индстан, Индикытай жана Малайя архипелаги Палеотропиктик өсүмдүк дүйнөсүнө кирет. Түш. Азия Инди‑Малайя зоогеогр. обл‑на, Арабстандын түштүгү Эфиопия обл‑на кирет. А‑нын фаунасынын көбү Европа, Түн. Америка жана Африкадагы жаныбарлардын түрүнө окшош. 
Түн. Муз океанды жээктей мамык чөп, эңилчек, бадалчалуу ''тундра'' ээлеп, анын астында глейлүү тундра топурагы өрчүгөн. Андан түштүктөгү ичке тилкеде ''токойлуу тундра'' зонасы жайгашкан. Анда сейрек токой менен тунд ра өсүмдүктөрүнүн айкалышы мүнөздүү. Токой луу тундранын түштүгүндө кенен тилкени ээлеген ''тайгага'' (негизинен ийне жалбырактуу то кой) тоң‑тайга, күл, чымдак‑күл топурактары мүнөздүү. Амур бою аймагынын, Түн.-Чыгыш Кытайдын жана Япон а‑нын аралаш жана жазы жалбырактуу токойлору түргө байлыгы, эндемиктердин жана реликттеринин көптүгү менен айырмаланат. Андагы ийне жалбырактуу өсүмдүктөр (Корей кедри, сибирь жана аян карагайлары) менен кошо эмен, кайың, кара жыгач, манжур жаңгагы, япон каштаны, лиана ж. б. өсөт. Алардын астында күлдөшкөн коңур жана токойдун коңур топурактары өрчүгөн. ''Токойлуу талаа'' зонасынын Батыш Сибирь бөлүгүнө майда жалбырактуу токой жана шалбаалуу талаа, Түш. Си-
[[File:АЗИЯ34.png | thumb|none]]
[[File:АЗИЯ35.png | thumb|Монгол талаасы.]]
бирдин тоолоруна жана ойдундарына, Монголиянын түндүгүнө, Кытайдын түн.-чыгыш түздүктөрүнө ийне‑майда жалбырактуу токойлор мүнөздүү. Алардын астында кара, токойдун боз, оёң жерлеринде шортоң (солонец, солончак) топурактар өрчүгөн. ''Талаа зонасынын'' туташ тилкеси Түш. Сибирь жана Монголия тоолорунда үзүлөт. Батыш Сибирдин түштүгүндө жана Казак станда дүйүм чөп‑кылкандуу талаа өсүмдүктөрү үстөмдүк кылын, түштүктө кургак талаага өтөт. Талаа зонасында негизинен кара жана каралжын каштан топурактары басымдуу. Алтай тоолорунан Чоң Хинганга чейин дүңгөлүү‑кылкандуу талаа өсүмдүктөрү Монголиянын түштүгүндө кургак талаа жана жарым чөл менен алмашат. Сибирь жана Казакстандагы токойлуу талаа жана талаа зоналары негизинен айдалган. Каспий деңизинин жээгинен Казакстандын борб. бөлүгү, О. Азия, Жунгария аркылуу Кытайдын батыш бөлүгүнө чейин мелүүн алкактын сейрек өсүмдүктүү жарым чөл жана чөл зоналары созулуп жатат. Анда бадалчалуу (шыбактын түрлөрү) жана бадалдуу (сөксөөл, караган), тоо аралык ойдундарында баялыштуу чөлдөр таралган. Борб. Азиянын кыйла бөлүгүндө дээрлик өсүмдүк өспөйт. Казакстандын жарым чөлүнө ачык каш тан, О. Азиянын чөлдөрүнө бозомук‑коңур, ал лювий түздүктөрүнө аллювий‑шалбаа жана такыр, кумдуу чөлдөргө чириндиси аз карбонаттуу топурактар, лёсстуу платолорго боз топурактар мүнөздүү. Гоби, Жунгарияда, Теңир‑Тоо, Алтайдын этектериндеги түздүктөрдө бозомук‑коңур чөл топурактары басымдуу. Такла‑Маканда сапырылма кумдуу аймактар кеңири тараган. Тибет тайпак тоосунда топурак кыртышы анча өрчүгөн эмес. 
Субтропиктик алкактын Жер Ортолук деңиздик секторунда дайыма жашыл катуу жалбырактуу токой, сейрек токой жана бадалдар Кара жана Жер Ортолук деңиздердин жээктерин, Тавр, Понт, Антиливан тоолорунун айдарым капталдарын (этектерин ксерофиттик бадалчалар жана чөп өсүмдүктөр – маквис, фригана, гарига, 700–
800 ''м''ден жогору ийне жалбырактуу токой, арча) ээлейт. Мында сиалиттик карбонаттуу үбөлөндү кыртышта күрөң жана бозомук күрөң, о. эле Кы зыл топурактар өрчүгөн. Талыш, Эльбурс тоо лорунун Каспий деңизин караган капталдарын нымдуу жазы жалбырактуу токой ээлейт (анын ичинде реликтик каштан, жалбырактуу эмен, катраңкы, самшит дарактары да бар). Субтропик алкагынын континенттик секторлору чириндиге жарды боз, бозомук‑күрөң жана бозомук‑коңур чөл, таштак жана кумдак жөнөкөй топурактуу келип, Кичи Азия тайпак тоолорунда бадал өсүмдүктүү талаа (анын ичинде шыбак, эфемер өсүмдүк төрү), Армян тайпак тоосунда ак кылкан бетегелүү талаа жана жарым чөл өсүмдүктөрү басым дуу. Кургакчыл таштак капталдарына тоо ксерофиттери (тикендүү жаздык сымал бадалдар) өсөт. Иран тайпак тоосунда ташта өсүүчү бадал чалар кездешет. Этек тоолордо жана тоо капталдарынын этек бөлүктөрүндө жапалак эмен, мисте, о. эле арчадан турган сейрек токой кезде шет. Паропамиздин жана Гиндикуштун төмөнкү алкактарында талаа өсүмдүктөрү субтропиктик жаңгак‑мөмө‑жемиш токойлору (бадам, анжир, мисте) менен аралаш өсөт. 2200 ''м'' бийиктиктен жогору тоонун ийне жалбырактуу токой (көк карагайы, гималай карагай ж. б.) алкагы баштал ат. Тибет тайпак тоосунда өскүлөң кылкан өсүмдүк‑бадалчалуу чөл жана суук талаа басым дуу (альп шалбаасы да кездешет). Эң мүнөздүү өсүмдүктөрү: ыраңдын түрлөрү, доңуз сырт, ак кылкан, карагай, терскен, аяния, шыбак. Кы тайдын чыгышындагы Циньлин менен Наньлин тоолорунун аралыгын жазы ийне жалбырактуу субтропиктик токой ээлейт. Ийне жалбырактуулардан юньнань кызыл карагайы, куннингамия (реликттер – метасеквоя, жалган кара карагай, кетелеерия ж. б.), жазы жалбырактуулардан эмендин түрлөрү, камфар лавры, катальпа, кастанопсис ж. б. өсөт; лианалар көп. 
Тропик алкагынын континенттик климаттуу аймактарында карбонаттуу жана туздашкан чөл топурактары басымдуу. Араб ж. а‑нын кум дуу чөлдөрүндө псаммофилдик кылкандуу (аристида, жапайы таруу) өсүмдүктөр, бархандардын капталдарында – тамарикс, жантак, такыр жерлерде – каперстер басымдуу. Араб деңизинин жээктеринде, Инд д‑нын дельтасында шор (солончак) жана шалбаалуу шортоң, өрөөн-
[[File:АЗИЯ36.png | thumb|Аравиянын таштуу чөлүндө.]]
[[File:АЗИЯ37.png | thumb|none]]
дөрүндө чириндиге жарды боз топурактар кездешет. Дайыма нымдуу тропиктерде (Малайя архипелагында, Малакка ж. а‑да, Индстан ж. а‑нын батыш жээгинде, Шри‑Ланканын түш.-батышында, Индикытайдын тоолорунда, Вьетнамдын түндүгүндө, Юньнань‑Гуйчжоу тайпак тоосунда, Хайнань, Ява, Тимор а‑нда) кызыл‑сары, кызыл ферралит, феррсиалит жана феррит топу рактары басымдуу. 
Субэкватор алкагында кызыл‑коңур ферралит (Индстан, Индикытай ж. а‑да), кызыл ферра лит (Чхота‑Нагпур платосунда, Кытайдын түш. бөлүгүндө), үбөлөндү базальт, андезит ж. б. эф фузия тектеринин үстүндө камдашкан кара монтмориллонит топурактары (Декан бөксө тоосунда, Иравади жана Чиндуина д‑нын аралыгында) пайда болгон (Индияда ал пахта топурагы же регура деп аталат). Меконг, Менам‑Чао‑Праянын алаптарынын нымдуу сезондо суу астында калган жерлеринде глейлешкен аллювий‑шалбаа жана саздак топурактар үстөмдүк кылат. Тропиктин аллювий топурактары шалы өстүрүүгө байланыштуу өтө өзгөрүп кеткен. Субэкватор алкагында жалбырагын күбүүчү (муссондук) то кой үстөмдүк кылат. Ап кургакчыл сезондун узактыгына жана нымдуулукка байланыштуу нымдуу жана кургакчыл жалбырагын күбүүчү токой деп экиге бөлүнөт. Нымдуу жалбырагын күбүүчү токой (кургакчыл сезон 3‑5 айга созулат) Индикытай ж. а‑да, Батыш Гат тоолорунун айдарым капталдарында, Чхота‑Нагпур платосунда, Чыгыш Гималайдын түш. капталдарында өсөт. Анда сал дарагы, диптерокарп тукумунун өкүлдөрү үстөмдүк кылат. Кургакчыл жалбырагын күбүүчү токойдун (кургакчыл сезон 6 ай) 90% ке жакынын тик, терминалий, кызгылт дарак жана сандал түзөт. Декан бөксөтоосунда, Индиянын түн.-батышында, Индикы тайдын тоо аралык өрөөндөрүндө тикендүү дарактардан жана бадалдардан (зарад, пальмира, тик, чөп өсүмдүктөрдөн – кылкандуулар) турган сейрек токой таралган. Чатырча сымал дарак өсүмдүктөрү саванна ландшафтын элестетет. Индиянын кургакчыл аймактарында (Ражастхан штаты) жана Мьянманын кургакчыл зонасында жапыз (1,5–2 ''м''ге чейин) зараңдуу, сүттүү чөп, зизифустуу чөлдөшкөн саванна кездешет. 
Нымдуу тропиктик дайыма жашыл жамгыр токою экватор алкагын (Малакка ж. а‑н, Ма лайя архипелагынын аралдарын, Шри‑Ланка а‑нын түш.-батышын), Индстандын түш.-батышындагы жана Индикытайдагы тоолорду, Кытай дын түштүгүн (Хайнань а‑н, Юньнань‑Гуйчжоу тайпак тоосунун түш.-батышын) ээлейт. Анда диптерокарп (Индонезияда эле 160тан ашык түрү бар) жана чанактуулар (птерокарпустар, дальбергдер) тукумдарынын өкүлдөрү үстөмдүк кылган полидоминант токою, пальманын 100дөн ашык түрү, нан дарагы, фикустун түрлөрү өсөт. О. эле лианалар, эпифиттер (анын ичинде папоротниктер, архидеялар) арбын. Деңиз ташкындаганда суу каптап калуучу жээктерге ''манрглар,'' саздар мүнөздүү. 
Жаныбарлары да ландшафттын башка компоненттери сыяктуу эле кеңдик зоналары жана бийиктик алкактары б‑ча таралган. Тундрада сойлоктор, жерде‑сууда жашоочулар дээрлик жокко эсе, куштардан ак чил, уюл үкүсү туруктуу жашайт, калгандары (өрдөк, ак куу, каз, ак чардак ж. б.) келгиндер. Түн. деңиздердин жээктерине ак аюу, тюлень, морж, тундрага түн. бугусу, түлкү, ак коён мүнөздүү; о. эле кан соруучулар – чиркей, кара чиркей, көгөндөр көп. Тайгада сүт эмүүчүлөрдүн 90го жакын түрү бар, алар багыш, бугу, элик, күрөң аюу, сүлөөсүн, тыйын чычкан, булгун, киш, коён ж. б. Куштардан кайчы тумшуктар, тоңкулдактар, кара курлар, керең кур, рябчиктер, үкүлөр, сойлоктордон суу жыландар, чаар жылан, кескелдирик, жерде‑сууда жашоочулардын бир нече түрү мекендейт. Ы. Чыгыштын аралаш жана жазы жалбырактуу токойлорунда Сибирь фаунасынын өкүлдөрүнөн сырткары сыпайы жана чаар бугу, амур жолборсу, гималай аюусу, енот ити, сары төш суусар (харза), сойлочулардан Ы. Чыгыш калкан тумшуктары, соймоңдор жашайт. Куштар (анын ичинде мандарин өрдөгү) көп. 
Талаа зонасында кемирүүчүлөр көп: тыйын чычкан, момолой чычкан, коён, талаа (байбак) жана монгол (тарбаган) суурлары, кадимки коён, кош аяктар. Ири туяктуулардан Казакстандын талааларында сайгак, монгол талааларында дзерен, эки өркөчтүү төө кездешет. Жырткычтардан ач күсөн, корсак бар. Тоолорду аркар, илбирс (азыр коргоого алынган), Тибет тайпак тоосун топоз, антилопа мекендейт. Чөл зонасында кемирүүчүлөр (кош аяктар, тыйын чычкандар ж. б.) жана сойлочулар (жыландардан – калкан тумшуктар, гюрза, кобра, муунткуч жылан ж. б.) өтө көп. Чаяндар, бөйүлөр, кара курттар ж. б. жөргөмүш сымалдуулар кездешет. Субтропик климаттуу алкактын Жер Ортолук деңиздик секторуна туяктуулар (каман, чоң сакал теке, муфлон), жырткычтардан – суусар сымалдар тукумунун өкүлдөрү (анын ичинде мадыл), карышкыр, чөө, куштардан мукур сымалдардын жана думбулдардын өкүлдөрү мүнөздүү. Кытайдын чыгышындагы тоолордун субтропиктик токойлорунда дүйнөдө чанда кездешкен бамбук аюусу (чоң панда), жалтырак маймылдар жашайт. 
Тропиктик, субэкватордук жана экватордук алкактардын сезондук‑нымдуу токойлорунда инди‑малайя фаунасы үстөмдүк кылат. Ири туяктуулардан индия пили, кериктин 3 түрү мүнөздүү. Бодолордон бантенг жана гаур, ачык жерлерде антилопалар, токойлордо бугулар (аксис, замбар, мунтжак), жырткычтардан жолборс, кабылан, чөө кездешет. Азия арстаны дээрлик жок кылынган (анын 200гө жакын Индиядагы Гир токой коругунда жашайт). Токойлорун маймылдар (лангурлар, гиббондор, орангутандар) мекендейт. Кемирүүчүлөрдөн чүткөр, индия бандикоталары, вивер сымалдуулар (циветтер, мангусттар ж. б.) жашайт. Муссон токойлорун да жапайы took, кадимки павлин, асыл тотулар, жамгырлуу токойлордо шимикчи чымчыктар кездешет; даракчыл жыландар көп. Уулуу жыландардан эң кооптуулары индия жана падыша жыландары. А‑нын жаныбарларынын көп түрү жок кылынган, омурткалуулардын 1450гө жакын түрү жоголуу чегинде турат; көп түрү табиятты жана табигый ресурстарды коргоо б‑ча эл аралык союздун Кызыл китебине киргизилген. 
А‑нын аймагы төмөнкү физ. -геогр. өлкөлөргө бөлүнөт: Түн. А. (бүт Сибирди, россиялык Ы. Чыгышты камтыйт), Чыгыш А. (Кытайдын 110° чыгыш уз‑нан чыгышты карай жаткан аймагы, Корей ж. а., Япон а‑дары), Түш. Чыгыш А. (Индикытай ж. а., Малайя архипелагы), Түш. А. (Индстан ж. а., Шри-Ланка а., Инд‑Ганг түздүгү, Гималаи), Батыш А. (Кавказ, Алдынкы Азия тайпак тоолору), Түш. – Батыш А. (Араб ж. а., Месопотамия, Левант), Борб. А. (Монголия, Батыш Кытай, Тибет Орто А. (Туран ойдуңу, Памир, Теңир‑Тоо). 
А‑нын табияты чарбачылыктан кыйла өзгөрүп кеткен. 2003‑ж. коргоого алынган аймактын аянты А‑нын жеринин 8%ин түзгөн. Коргоого
алынган аймактын көбү Индонезияда (1080), Кытайда (809), Индияда (497), Малайзияда (190), Таиландда (158) жайгашкан. А‑дагы 20 өлкөдө биосфералык корук бар (анын бирөө Кырг‑ндагы – Сары‑Челек биосфералык коругу). Рамсар конвенциясынын (1971‑ж. негизделген, Иран) маалыматы б‑ча жалпы аянты
7,3 млн ''га'' болгон эл аралык маанидеги суу‑саздуу жерлер коргоого алынган. Коргоого алынган аймактын көбү ''Буткул дуйнөлук мурастар''
тизмесине кирген, анын ичинде Сандарбан (Индия жана Бангладештин аймактарындагы мангр токой массиви), Казиранга, Нанда‑Деви жана КеоладеоГхана (Индия), Ужунг‑Кулон жана Комодо (Индонезия), Сагарматха жана Читван (Непал) улуттук парктары, араб антилопа резерваты (Оман), Туббатаха рифтиндеги деңиз паркы (Филиппинде), Япониянын парктары, о. эле Камчатка жанар тоолору, Алтайдын Алтын тоолору (Алтай жана Катунь коруктары, Белуха табият пар кы), Байкал көлү ж. б. 
Жогорку палеолит жана мезолит доорунда эле А‑нын басымдуу бөлүгүндө адамдар отурукташа баштап, кийин Америка, Австралия, Океанияга чейин тараган. А‑да үч чоң раса калыптанган: европеоиддер (түш.-батыш жана батыш аймактарда), монголоиддер (Борб. жана Чыгыш А‑да), аветралоиддер (түш.-чыгышта). Неолит жана коло доорунда адамдар А‑нын бардык аймактарына таран, ири дарыялардын (Тигр, Ев фрат, Инд, Хуанхэ, Аму‑Дарыя) өрөөндөрүндө дыйканчылык өнүгүп, о. эле сугат иштерин өркүндөтүүнүн (каналдарды куруунун) натыйжасында байыркы ири цивилизациялар пайда болгон. Азыркы А‑лыктар бир нече расага бөлүнөт, бирок анын басымдуу көпчүлүгү мон голоид расасынын үч тобуна кирет: түндүк (Сибирь жана Түн.-Чыгыш Кытайдын бир бөлүгү), чыгыш (монголдор жана түн. кытайлар) жана түштүк (монголоид жана австралоиддердин аралашма жана өтмө тиби түш. кытайлар, индонезиялыктар, филиппиндер, Индикытай элдери, о. эле япондор). Европеоид расасын а (анын түш. бутагына таандык) алдынкы А‑нын, Түн. Индия, О. Азиянын (тажиктер) элдери, австралия расасына А‑нын ар кайсы аймактарында жашаган аз сандагы топтор: Цейлон веддери жана бхилдерде, мунда жана дравид элдеринин айрым топторунда, о. эле түш. чыгыш А‑нын кээ бир майда элдеринде (сеной, тоала ж. б.) кездешкен веддо тиби; Чыгыш Ин донезия элдериндеги меланезия жана папуас тиби; Филиппин аэталары, Малайя семангдары, Ин дия андамандарындагы негритостук; Япон айныларындагы айны тиби кирет. Ошондой эле Түш. Индиянын дравид элдериндеги түш. индиялык тип; европеоиддер менен монголоидердин ортосунан чыккан аралаш типке кирген Батыш Си бирь, О. Азия, Түн. Индия, Түш. Урал, Алтай,
''Table 1: Азия мамлекеттери''
{| style="border-spacing:0;width:5.8174in;"
|-
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Мамлекеттер
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Аянты(миң км2)
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Калкынын саны (млн; 2012)
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Борборлору
|-
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Азербайжан, Азербайжан Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Баку
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Армения, Армян Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Ереван
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Афганстан, Ооганстан Ислам мамлекети
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Кабул
|-
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Бангладеш, Бангладеш Эл Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Дакка
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Бахрейн
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Манама
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Бириккен Араб Эмирликтери
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Абу‑Даби
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Бруней, Бруней Даруссалам
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Бандар‑Сега‑Бегаван
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Бутан, Бутан Королдугу
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Тхимпху
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt
solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Вьетнам Социалистик Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Ханой
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Грузия, Грузин Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Тбилиси
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Израиль
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Иерусалим
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Индия, Индия Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | 3,3 млн
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | 1,3 млрд
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Дели
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Индонезия, Индонезия Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | 1,9 млн
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Жакарта
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Иордания, Иордан Хошимит Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Амман
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Ирак, Ирак Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Багдад
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Иран, Иран Ислам Республикасы
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | 1,65 млн
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Тегеран
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Йемен, Йемен Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Сана
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Казакстан, Казакстан Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | 2,7 млн
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Астана
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | (басымдуу бөлүгү)
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid
#000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" |
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Камбоджа, Камбоджа Королдугу
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Пномпень
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Катар
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Доха
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Кипр, Кипр Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Никосия
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Корей Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Сеул
|-
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Корей Элдик Демократия лык Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Пхеньян
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Кытай, Кытай Эл Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | 9,6 млн
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | 1,4 млрд
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Пекин
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Кувейт
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Эль‑Кувейт
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Кыргызстан, Кыргыз Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | 6 (2015)
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Бишкек
|-
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Лаос, Лаос Элдик Демократиялык Республи
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Вьентьян
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | касы
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;"
|
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" |
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Ливан, Ливан Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Бейрут
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Малайзия
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Куала‑Лумпур
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Мальдив, Мальдив Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Мале
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Монголия, Монгол Уле
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Улан‑Батор
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Мьянма (Бирма), Мьянма союзу
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Янгон
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Непал, Непал Королдугу
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Катманду
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Оман, Оман Султандыгы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Маскат
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Өзбекстан, Өзбек Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Ташкен
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Пакистан, Пакистан Ислам Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Исламабад
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Палестина
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" |
|-
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt
solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Россия, Россия Федерациясы (басымдуу бөлүгү)
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | 17075,4
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | 143,8 (2002)
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Москва
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Сауд Арабстаны
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | 2,15 млн
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Эр‑Рияд
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Сингапур, Сингапур Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Сингапур
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Сирия, Сирия Араб Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Дамаск
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Тажикстан, Тажикстан Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Душанбе
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Таиланд, Таиланд Королдугу
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Бангкок
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Тайвань
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | 21,0 (1996)
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Тайбэй
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Түркмөнетан, Түркмөн Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Ашгабат
|-
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Түркия, Түрк Республикасы (басымдуу бөлүгү)
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Анкара
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Филиппин, Филиппин Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Манила
|-
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Шри‑Ланка, Шри‑Ланка
Демократиялык
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" |
|-
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Социалисттик Республикасы
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=center style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Жаяварденапура‑Котте
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Япония
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| align=right style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#00ff00;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" | Токио
|-
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border-top:0.5pt solid #000000;border-bottom:0.5pt solid #000000;border-left:0.5pt solid #000000;border-right:none;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" |
| style="background-color:#d9e2f3;border:0.5pt solid #000000;padding-top:0in;padding-bottom:0in;padding-left:0.075in;padding-right:0.075in;color:#000000;" |
|-
|}

Казакстан элдери бар. Кыргыз элинин жалпы антропологиялык тиби европеоид жана монголоид тектеги расалардын аралашуусунан пайда бо луп, түш. Сибирь – тураноид расасына кирет. 
Ад.: Физическая география материков и океанов. М., 1988; ''Магидович И. П.'' Очерки по истории геогра фических открытий. М., 1967; Зарубежная Азия. Физическая география. М., 1956; ''Витвицкий Н. Г.''
Климат Зарубежной Азии. М., 1960; ''Пфеффер П.''
Азия. М., 1982; ''Власов Т. В.'' Физическая география материков (с прилегающими частями океанов). 4 изд. М., 1986; ''Гвоздецкий Н. А,, Михайлов Н. И.'' Физи ческая география СССР. Азиатская часть. 4 изд. М.,
1987; ''Исаченко А. Г., Шляпников А. А.'' Ландшафты. М., 1989; ''Романова Э. П., Куракова Л. И., Ермаков Ю. Г.'' Природные ресурсы мира. М., 1993; ''Нико лаев В. А.'' Ландшафты азиатских степей. М., 1999; ''Алексеева Н. Н.'' Современные ландшафты Зару бежной Азии. М., 2000; ''Хайн В. Э.'' Тектоника конти нентов и океанов (год 2000). М., 2001; ''Бараталиев Ө.''
Материктердин жана океандардын физикалык географиясы. Б., 2005. 
''Ө. Бараталиев.''

АДАНА

2022-12-19T09:31:16Z

Nurjan:

'''АДАНА''' С е й х а н – Түркиянын түштүгүндөгү шаар; Адана илинин (адм.-айм. бирдик) адм. борбору. Сейхан д‑нын боюнда жайгашкан. Б. з. ч. 63‑ж. Рим кол башчысы Гней Помпей негиздеген. Өлкөнүн чыгыш бөлүгүн Рим менен байланыштырган аскер жолундагы таяныч пункту. Калкы 1,4 млндон ашык (2010). Пахтачылык өнүккөн маанилүү р‑ндун соода жана өнөр жай борбору. Машина куруу, текстиль, хим., кагаз, полигр., тамак‑аш, жыгаччылык, мебель, цемент өнөр жайы, ун‑т бар. Чоң таш көпүрө (6‑к.), капка калдыгы (782‑ж.) сакталган.

АВСТРАЛИЯ (мамлекет)

2022-12-19T08:30:32Z

Nurjan:

'''АВСТРАЛИЯ''' (Australia) – Австралия материгиндеги мамлекет. Материкке жакын жайгашкан Тасмания а. да А-нын курамына кирет.[[File:АВСТРАЛИЯ88.png | thumb|none]]
Түндүгүн Тимор, Арафура деңиздери жана Торрес кысыгы, чыгышын Коралл жана Тасман де ңиздери, түштүгүн Басс кысыгы жана Инди океаны чулгап жатат. Чет жакасындагы Флиндерс, Кинг, Кенгуру ж. б. майда аралдарды, о. эле Картье, Эшмор, Рождество, Кокостуу (Киллинг), Херд, Макдональд, Норфолк а. да А-га карайт. Аянты 7,7 млн ''км2.'' Калкы 23,1 млн (2013). Борбору – Канберра ш. Расмий тили англис тили. Акча бирдиги - Австралия доллары. 
==Мамлекеттик түзүлүшү ==
А. - Улуу Британия шериктештигинин курамына кирген федерациялык мамлекет. 6 штаттан, 2 аймактан (Түн. жана Федерациялык Борбор) турат. Конституциясы 1900-ж. 9-июлда кабыл алынган, Башкаруу формасы – конституциялык монархия. Мамл. башчысы – Британия монархы, өлкөнү анын өкүлү генерал-губернатор башкарат (аны А-нын премьер-министринин сунушу менен мо нарх 5 жылга дайындайт). Мыйзам чыгаруу бийлигинин Жогорку органы – парламент, ал монархтан жана 2 палатадан – Сенат жана Өкүлдөр палатасынан турат. Сенат (бардыгы 76 депутат; ар бир штаттан 12ден, 1974-жылдан ар бир ай мактан 2ден депутат) – пропорциялык өкүлдөр системасы б-ча 6 жылга шайланып, ар бир 3 жылда жарымы жаңыланып турат. Төмөнкү палата (148 депутат) мажоритардык система б-ча (альтернативдүү добуш берүү аркылуу) 3 жылга шайланат. Генерал-губернатор конституциялык органды – Федерациялык аткаруу советин дайындайт. Айрым учурларда генерал-губернатор Өкүлдөр палатасын жана Сенатты таратууга укуктуу. Өкүлдөр палатасынын полномочиесинин бүтөөрүнө 6 ай калганда аларды тарата албайт. Ар бир штатка монарх тарабынан губернатор дайындалат. Бардык штат (Квинслендцен башкасы) эки палаталуу (Мыйзам чыгаруу совети жана Мыйзам чыгаруу жыйыны же Жыйын палатасы) легислатурага ээ. Штат өкмөтүн премьер-министр жетектейт. Штаттар - графтыкка, графтык - муниципалитеттерге бөлүнөт. Союздук эки аймакты бир палаталуу легислатура жана өкмөт башкарат. '''Табиятын''' к. ''Австралия'' материги. '''Калкынын''' негизин австралиялыктар (31,13%), англичандар (29,65%), ирланддар (9,08%) ж. б. түзөт (2006). Ал эми антропогендик курамы ар түрдүү. Жерг. калкы – австр. аборигендер 2,5%. Алардын англ. колониялоо мезгилинде (18-к-дын аягы) массалык кыргындан калгандары өлкөнүн ички аймактарында гана жашайт. Калгандары ар кыл антропогендик типтерге, көбүнчө европеоид расасына ки рет. А. дүйнөдөгү калк эң сейрек отурукташкан өлкө. Калкынын орт. жыштыгы 1 ''км2'' жерге 2,8
[[File:АВСТРАЛИЯ89.png | thumb|none]]