Кыргыз Энциклопедия Жана Терминология Борбору - User contributions [ky]

Башкы бет

2026-02-19T05:45:20Z

Mariya:

=4-том=
== Жаңыдан кошулуп, каралып жаткан макалалар==
* 1. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_1-50_бб 4-том,_1-50_бб]
* 2. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_51-100_бб 4-том,_51-100_бб]
* 3. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_101-153_бб 4-том,_101-153_бб]
* 4. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_154-203_бб 4-том,_154-203_бб]
* 5. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_204-256_бб 4-том,_204-256_бб]
* 6. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_257-306_бб 4-том,_257-306_бб]
* 7. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_307-352_бб 4-том,_307-352_бб]
* 8. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_353-402_бб 4-том,_353-402_бб]
* 9. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_403-452_бб 4-том,_403-452_бб] Бег., Гул.
* 10. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_453-496_бб 4-том,_453-496_бб] Бат.
* 11. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_497-546_бб 4-том,_497-546_бб] K
* 12. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_547-596_бб 4-том,_547-596_бб] Тем.
* 13. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_597-656_бб 4-том,_597-656_бб] Л.
* 14. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_657-736_бб 4-том,_657-736_бб] Л.
* 15. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_737-822_бб 4-том,_737-822_бб] K.
== PDF варианты ==
[https://drive.google.com/drive/folders/1iFVfQ3B6vBMunKOF19CzD6EvJi6cbJEp Бул шилтемени бас]

=3-том=
== Үчүнчү томдун макалалары==
* 1. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_5-85_бб 3-том,_5-85_бб]
* 2. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_86-170_бб 3-том,_86-170_бб]
* 3. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_172-214_бб 3-том,_172-214_бб]
* 4. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_215-326_бб 3-том,_215-326_бб]
* 5. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_327-448_бб 3-том,_327-448_бб]
* 6. [http://212.24.105.57:9989/index.php?title=Категория:3-том,_449-543_бб&pageuntil=ИДЕНТИФИКАЦИЯ#mw-pages 3-том,_449-543_бб]
* 7. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_544-607_бб 3-том,_544-607_бб]
* 8. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_607-672_бб 3-том,_607-672_бб]
* 9. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_673-784_бб 3-том,_673-784_бб]

==PDF варианты==
бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1uV84whz3mVCrHgtPnqR2zzqxV31x2lS9?usp=sharing 2-том pdf файлдары]

=2-том=

===PDF варианты===
бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1uV84whz3mVCrHgtPnqR2zzqxV31x2lS9?usp=sharing 3-том pdf файлдары]

=== Каралган макалалар===
[http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:2-том 2-томдун каралып бүткөн макалалары]

=== Карала элек макалалар===
2-томдун серверге мурда киргизилбей калган макалалары:

* 1. [http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_1-69_%D0%B1%D0%B1 1-69 бб]
* 2. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:2-том,_146-225_бб 146-225 бб]
* 3. [http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_500-554_%D0%B1%D0%B1 500-554 бб]

=== 2-томго кирүү нускамасы ===
Оңдоолорду жана толуктоолорду киргизүү үчүн алгач системага кирүү талап кылынат. Системага кирүү нускамасы төмөнкүдө берилди.

Нускама:
* 1-кадам: [http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:UserLogin Кирүү] шилтемесине өтүү.
* 2-кадам: Колдонуучунун аты жана сыр сөзү жазылат.
* 3-кадам: Кирүү баскычы басылат.

Экинчи томдун башкы барагына алып баруучу шилтеме: [http://212.24.105.57:9989/index.php/Башкы_бет 2-томдун башкы бети]
[[Категория:Жаңы макалалар]]



= 1-Том =

== 1-томдун макалалары ==
* [[:Category:1-Том| Биринчи томдун макалалары]]

== 1-томго кошумча маалымат катары киргизилген макалалар ==
* [[:Category:Жаңы макалалар| Кыргызстан энциклопедиясына жаңы киргизилген макалалар]]

== Тамга боюнча ылгоолор ==
[[Атайын:AllPages/«А»_ТАМГАСЫ:|Бардык терминдер]]

[[Атайын:AllPages/«А»_ТАМГАСЫ:|«А»ТАМГАСЫ ...]]

[[Special:AllPages/АҢЫР:БАЗИЛИКА |«Б»ТАМГАСЫ ...]]



= Алгы сөз!=


=== Кыргыз энциклопедиясы жана терминология борбору - ишенимдүү маалыматтын булагы!===



Алдыңызда турган санариптик өнүмдөрдүн артыкчылыктары:
# 1968-жылдан бери карай келе жаткан материалдарды жаратуу тажрыйбасы.
# Материалдар «Кыргыз энциклопедия жана терминология борбору» тарабынан түзүлөт жана сайтка жарыяланат.
# Айтылган борбор кыргызча жазылган энциклопедиялык жана терминологиялык материалдардын эң ири базасынын укуктуу ээси.
# Энциклопедиялык материалдар мекеме тарабынан түзүлгөн редколлегия мүчөлөрүнүн, б. а. илимпоз-окумуштуулардын сын-пикиринен өтөт.
# Чет өлкөлүк донорлордон көз карандысыз алгачкы улуттук санариптик портал.
# Энциклопедиялык материалдарды ортомчусуз, автордук укуктун негизинде гана жарыкка чыгаруу.
# Материалдар ар дайым жаңыланып турат. Ошондой эле көпчүлүк материалдар уникалдуу, б. а. буга чейин эч жерде жарык көрө элек макалалар орун алган.


Санариптик энциклопедиянын колдонуучуларына алдын ала эскертүүлөр:
# Санариптик энциклопедиянын алгачкы версиясы пилоттук режимде иштеп жатат, ошондуктан макалаларда механикалык каталар болушу ыктымал.
# Астрономия тармагына тиешелүү макалалардын базасындагы сүрөттөр көркөмдөө максатында гана коюлуп илимий редакциядан өтө элек.

=Аткарылып жаткан жумуш, мониторинг=

== [http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:ListUsers Жалпы редакторлордун тизмеси жана салымдары] ==

==[http://212.24.105.57:9989/index.php/Атайын:ActiveUsers?username=&wpFormIdentifier=specialactiveusers Акыркы 30 күндүн ичинде редакторлордун салымдары, шилтеме]==

'''Жогорку шилтеме аркылуу берилген маалыматты кантип түшүнүү керек, түшүндүрмө'''

1. Шилтеме аркылуу веб баракка өтүңүз.

2. Баракта берилген маалымат төмөнкү мисалдагыдай болот.

 ''Мисал:'' Жибек ([[#|талкуу]] | [[#|салымы]]) [10 action in the last 30 days]

Муну мындай түшүнсө болот: көрсөтүлгөн колдонуучунун (редактор) акыркы 30 күндө 10 өзгөртүү жасагандыгын билгизет.

Башкы бет

2026-02-19T05:39:41Z

Mariya: /* 2-томго кирүү нускамасы */

=4-том=
== Жаңыдан кошулуп, каралып жаткан макалалар==
* 1. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_1-50_бб 4-том,_1-50_бб]
* 2. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_51-100_бб 4-том,_51-100_бб]
* 3. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_101-153_бб 4-том,_101-153_бб]
* 4. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_154-203_бб 4-том,_154-203_бб]
* 5. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_204-256_бб 4-том,_204-256_бб]
* 6. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_257-306_бб 4-том,_257-306_бб]
* 7. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_307-352_бб 4-том,_307-352_бб]
* 8. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_353-402_бб 4-том,_353-402_бб]
* 9. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_403-452_бб 4-том,_403-452_бб] Бег., Гул.
* 10. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_453-496_бб 4-том,_453-496_бб] Бат.
* 11. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_497-546_бб 4-том,_497-546_бб] K
* 12. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_547-596_бб 4-том,_547-596_бб] Тем.
* 13. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_597-656_бб 4-том,_597-656_бб] Л.
* 14. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_657-736_бб 4-том,_657-736_бб] Л.
* 15. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_737-822_бб 4-том,_737-822_бб] K.
== PDF варианты бул жерде ==
[https://drive.google.com/drive/folders/1iFVfQ3B6vBMunKOF19CzD6EvJi6cbJEp Бул шилтемени бас]

=3-том=
== Үчүнчү томдун макалалары==
* 1. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_5-85_бб 3-том,_5-85_бб]
* 2. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_86-170_бб 3-том,_86-170_бб]
* 3. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_172-214_бб 3-том,_172-214_бб]
* 4. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_215-326_бб 3-том,_215-326_бб]
* 5. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_327-448_бб 3-том,_327-448_бб]
* 6. [http://212.24.105.57:9989/index.php?title=Категория:3-том,_449-543_бб&pageuntil=ИДЕНТИФИКАЦИЯ#mw-pages 3-том,_449-543_бб]
* 7. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_544-607_бб 3-том,_544-607_бб]
* 8. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_607-672_бб 3-том,_607-672_бб]
* 9. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_673-784_бб 3-том,_673-784_бб]

==PDF вариант==
бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1uV84whz3mVCrHgtPnqR2zzqxV31x2lS9?usp=sharing 2-том pdf файлдары]

=2-том=

===PDF вариант===
бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1uV84whz3mVCrHgtPnqR2zzqxV31x2lS9?usp=sharing 3-том pdf файлдары]

=== Каралган макалалар===
[http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:2-том 2-томдун каралып бүткөн макалалары]

=== Карала элек макалалар===
2-томдун серверге мурда киргизилбей калган макалалары:

* 1. [http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_1-69_%D0%B1%D0%B1 1-69 бб]
* 2. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:2-том,_146-225_бб 146-225 бб]
* 3. [http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_500-554_%D0%B1%D0%B1 500-554 бб]

=== 2-томго кирүү нускамасы ===
Оңдоолорду жана толуктоолорду киргизүү үчүн алгач системага кирүү талап кылынат. Системага кирүү нускамасы төмөнкүдө берилди.

Нускама:
* 1-кадам: [http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:UserLogin Кирүү] шилтемесине өтүү
* 2-кадам: Колдонуучунун аты жана сыр сөзү жазылат
* 3-кадам: Кирүү баскычы басылат.

Экинчи томдун башкы барагына алып баруучу шилтеме: [http://212.24.105.57:9989/index.php/Башкы_бет 2-томдун башкы бети]
[[Категория:Жаңы макалалар]]



= 1-Том =

== 1-томдун макалалары ==
* [[:Category:1-Том| Биринчи томдун макалалары]]

== 1-томго кошумча маалымат катары киргизилген макалалар ==
* [[:Category:Жаңы макалалар| Кыргызстан энциклопедиясына жаңы киргизилген макалалар]]

== Тамга боюнча ылгоолор ==
[[Атайын:AllPages/«А»_ТАМГАСЫ:|Бардык терминдер]]

[[Атайын:AllPages/«А»_ТАМГАСЫ:|«А»ТАМГАСЫ ...]]

[[Special:AllPages/АҢЫР:БАЗИЛИКА |«Б»ТАМГАСЫ ...]]



= Алгы сөз!=


=== Кыргыз энциклопедиясы жана терминология борбору - ишенимдүү маалыматтын булагы!===



Алдыңызда турган санариптик өнүмдөрдүн артыкчылыктары:
# 1968-жылдан бери карай келе жаткан материалдарды жаратуу тажрыйбасы.
# Материалдар «Кыргыз энциклопедия жана терминология борбору» тарабынан түзүлөт жана сайтка жарыяланат.
# Айтылган борбор кыргызча жазылган энциклопедиялык жана терминологиялык материалдардын эң ири базасынын укуктуу ээси.
# Энциклопедиялык материалдар мекеме тарабынан түзүлгөн редколлегия мүчөлөрүнүн, б. а. илимпоз-окумуштуулардын сын-пикиринен өтөт.
# Чет өлкөлүк донорлордон көз карандысыз алгачкы улуттук санариптик портал.
# Энциклопедиялык материалдарды ортомчусуз, автордук укуктун негизинде гана жарыкка чыгаруу.
# Материалдар ар дайым жаңыланып турат. Ошондой эле көпчүлүк материалдар уникалдуу, б. а. буга чейин эч жерде жарык көрө элек макалалар орун алган.


Санариптик энциклопедиянын колдонуучуларына алдын ала эскертүүлөр:
# Санариптик энциклопедиянын алгачкы версиясы пилоттук режимде иштеп жатат, ошондуктан макалаларда механикалык каталар болушу ыктымал.
# Астрономия тармагына тиешелүү макалалардын базасындагы сүрөттөр көркөмдөө максатында гана коюлуп илимий редакциядан өтө элек.

=Аткарылып жаткан жумуш, мониторинг=

== [http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:ListUsers Жалпы редакторлордун тизмеси жана салымдары] ==

==[http://212.24.105.57:9989/index.php/Атайын:ActiveUsers?username=&wpFormIdentifier=specialactiveusers Акыркы 30 күндүн ичинде редакторлордун салымдары, шилтеме]==

'''Жогорку шилтеме аркылуу берилген маалыматты кантип түшүнүү керек, түшүндүрмө'''

1. Шилтеме аркылуу веб баракка өтүңүз.

2. Баракта берилген маалымат төмөнкү мисалдагыдай болот.

 ''Мисал:'' Жибек ([[#|талкуу]] | [[#|салымы]]) [10 action in the last 30 days]

Муну мындай түшүнсө болот: көрсөтүлгөн Жибек аттуу колдонуучу(редактор) акыркы 30 күндө 10 өзгөртүү жасагандыгын билгизет.

Башкы бет

2026-02-19T04:15:24Z

Mariya: /* Акыркы 30 күндүн ичинде редакторлордун салымдары, шилтеме */

=4-том=
== Жаңыдан кошулуп, каралып жаткан макалалар==
* 1. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_1-50_бб 4-том,_1-50_бб]
* 2. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_51-100_бб 4-том,_51-100_бб]
* 3. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_101-153_бб 4-том,_101-153_бб]
* 4. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_154-203_бб 4-том,_154-203_бб]
* 5. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_204-256_бб 4-том,_204-256_бб]
* 6. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_257-306_бб 4-том,_257-306_бб]
* 7. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_307-352_бб 4-том,_307-352_бб]
* 8. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_353-402_бб 4-том,_353-402_бб]
* 9. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_403-452_бб 4-том,_403-452_бб] Бег., Гул.
* 10. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_453-496_бб 4-том,_453-496_бб] Бат.
* 11. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_497-546_бб 4-том,_497-546_бб] K
* 12. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_547-596_бб 4-том,_547-596_бб] Тем.
* 13. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_597-656_бб 4-том,_597-656_бб] Л.
* 14. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_657-736_бб 4-том,_657-736_бб] Л.
* 15. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_737-822_бб 4-том,_737-822_бб] K.
== PDF варианты бул жерде ==
[https://drive.google.com/drive/folders/1iFVfQ3B6vBMunKOF19CzD6EvJi6cbJEp Бул шилтемени бас]

=3-том=
== Үчүнчү томдун макалалары==
* 1. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_5-85_бб 3-том,_5-85_бб]
* 2. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_86-170_бб 3-том,_86-170_бб]
* 3. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_172-214_бб 3-том,_172-214_бб]
* 4. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_215-326_бб 3-том,_215-326_бб]
* 5. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_327-448_бб 3-том,_327-448_бб]
* 6. [http://212.24.105.57:9989/index.php?title=Категория:3-том,_449-543_бб&pageuntil=ИДЕНТИФИКАЦИЯ#mw-pages 3-том,_449-543_бб]
* 7. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_544-607_бб 3-том,_544-607_бб]
* 8. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_607-672_бб 3-том,_607-672_бб]
* 9. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_673-784_бб 3-том,_673-784_бб]

==PDF вариант==
бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1uV84whz3mVCrHgtPnqR2zzqxV31x2lS9?usp=sharing 2-том pdf файлдары]

=2-том=

===PDF вариант===
бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1uV84whz3mVCrHgtPnqR2zzqxV31x2lS9?usp=sharing 3-том pdf файлдары]

=== Каралган макалалар===
[http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:2-том 2-томдун каралып бүткөн макалалары]

=== Карала элек макалалар===
2-томдун серверге мурда киргизилбей калган макалалары:

* 1. [http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_1-69_%D0%B1%D0%B1 1-69 бб]
* 2. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:2-том,_146-225_бб 146-225 бб]
* 3. [http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_500-554_%D0%B1%D0%B1 500-554 бб]

=== 2-томго кирүү нускамасы ===
Оңдоолорду жана толуктоолорду киргизүү үчүн алгач системага кирүү талап кылынат. Системага кирүү нускамасы төмөнкүдө берилди.

Нускама:
* 1-кадам: [http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:UserLogin Кирүү] шитлтемесине өтүү
* 2-кадам: Колдонуучунун аты жана сыр сөзү жазылат
* 3-кадам: Кирүү баскычы басылат.

Экинчи томдун башкы барагына алып баруучу шилтеме: [http://212.24.105.57:9989/index.php/Башкы_бет 2-томдун башкы бети]
[[Категория:Жаңы макалалар]]



= 1-Том =

== 1-томдун макалалары ==
* [[:Category:1-Том| Биринчи томдун макалалары]]

== 1-томго кошумча маалымат катары киргизилген макалалар ==
* [[:Category:Жаңы макалалар| Кыргызстан энциклопедиясына жаңы киргизилген макалалар]]

== Тамга боюнча ылгоолор ==
[[Атайын:AllPages/«А»_ТАМГАСЫ:|Бардык терминдер]]

[[Атайын:AllPages/«А»_ТАМГАСЫ:|«А»ТАМГАСЫ ...]]

[[Special:AllPages/АҢЫР:БАЗИЛИКА |«Б»ТАМГАСЫ ...]]



= Алгы сөз!=


=== Кыргыз энциклопедиясы жана терминология борбору - ишенимдүү маалыматтын булагы!===



Алдыңызда турган санариптик өнүмдөрдүн артыкчылыктары:
# 1968-жылдан бери карай келе жаткан материалдарды жаратуу тажрыйбасы
# Материалдар «Кыргыз энциклопедия жана терминология борбору» тарабынан түзүлөт жана сайтка жарыяланат.
# Айтылган борбор кыргызча жазылган энциклопедиялык жана терминологиялык материалдардын эң ири базасынын укуктуу ээси
# Энциклопедиялык материалдар атагы чыккан Кыргыз Республикасынын окумуштууларынын (Ред. Коллегиянын) сын-пикиринен өтөт
# Чет өлкөлүк донорлордон көз карандысыз алгачкы улуттук санариптик портал.
# Энциклопедиялык материалдарды ортомчусуз, автордук укуктун негизинде гана жарыкка чыгаруу.
# Материалдардын ар дайым жаңыланып турушу, ошондуктан көпчүлүк материалдар уникалдуу, б.а. буга чейин эч жерде жарык көрө элек


Санариптик энциклопедиянын колдонуучуларына алдын ала эскертүүлөр:
# Санариптик энциклопедиянын алгачкы версиясы пилоттук режимде иштеп жатат, ошондуктан макалаларда механикалык каталар болушу ыктымал
# Астрономия тармагына тиешелүү макалалардын базасындагы сүрөттөр көркөмдөө максатында гана коюлуп илимий редакциядан өтө элек

=Аткарылып жаткан жумуш, мониторинг=

== [http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:ListUsers Жалпы редакторлордун тизмеси жана салымдары] ==

==[http://212.24.105.57:9989/index.php/Атайын:ActiveUsers?username=&wpFormIdentifier=specialactiveusers Акыркы 30 күндүн ичинде редакторлордун салымдары, шилтеме]==

'''Жогорку шилтеме аркылуу берилген маалыматты кантип түшүнүү керек, түшүндүрмө'''

1. Шилтеме аркылуу веб баракка өтүңүз

2. Баракта берилген маалымат төмөнкү мисалдагыдай болот

 ''Мисал:'' Жибек ([[#|талкуу]] | [[#|салымы]]) [10 action in the last 30 days]

Муну мындай түшүнсө болот: көрсөтүлгөн Жибек аттуу колдонуучу(редактор) акыркы 30 күндө 10 өзгөртүү жасагандыгын билгизет.

Башкы бет

2026-02-13T10:23:26Z

Mariya: /* Кыргызстан энциклопедия жана терминология борбору - ишенимдүү маалыматтын булагы! */

=4-том=
== Жаңыдан кошулуп, каралып жаткан макалалар==
* 1. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_1-50_бб 4-том,_1-50_бб]
* 2. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_51-100_бб 4-том,_51-100_бб]
* 3. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_101-153_бб 4-том,_101-153_бб]
* 4. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_154-203_бб 4-том,_154-203_бб]
* 5. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_204-256_бб 4-том,_204-256_бб]
* 6. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_257-306_бб 4-том,_257-306_бб]
* 7. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_307-352_бб 4-том,_307-352_бб]
* 8. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_353-402_бб 4-том,_353-402_бб]
* 9. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_403-452_бб 4-том,_403-452_бб] Бег., Гул.
* 10. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_453-496_бб 4-том,_453-496_бб] Бат.
* 11. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_497-546_бб 4-том,_497-546_бб] K
* 12. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_547-596_бб 4-том,_547-596_бб] Тем.
* 13. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_597-656_бб 4-том,_597-656_бб] Л.
* 14. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_657-736_бб 4-том,_657-736_бб] Л.
* 15. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_737-822_бб 4-том,_737-822_бб] K.
== PDF варианты бул жерде ==
[https://drive.google.com/drive/folders/1iFVfQ3B6vBMunKOF19CzD6EvJi6cbJEp Бул шилтемени бас]

=3-том=
== Үчүнчү томдун макалалары==
* 1. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_5-85_бб 3-том,_5-85_бб]
* 2. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_86-170_бб 3-том,_86-170_бб]
* 3. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_172-214_бб 3-том,_172-214_бб]
* 4. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_215-326_бб 3-том,_215-326_бб]
* 5. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_327-448_бб 3-том,_327-448_бб]
* 6. [http://212.24.105.57:9989/index.php?title=Категория:3-том,_449-543_бб&pageuntil=ИДЕНТИФИКАЦИЯ#mw-pages 3-том,_449-543_бб]
* 7. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_544-607_бб 3-том,_544-607_бб]
* 8. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_607-672_бб 3-том,_607-672_бб]
* 9. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_673-784_бб 3-том,_673-784_бб]

==PDF вариант==
бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1uV84whz3mVCrHgtPnqR2zzqxV31x2lS9?usp=sharing 2-том pdf файлдары]

=2-том=

===PDF вариант===
бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1uV84whz3mVCrHgtPnqR2zzqxV31x2lS9?usp=sharing 3-том pdf файлдары]

=== Каралган макалалар===
[http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:2-том 2-томдун каралып бүткөн макалалары]

=== Карала элек макалалар===
2-томдун серверге мурда киргизилбей калган макалалары:

* 1. [http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_1-69_%D0%B1%D0%B1 1-69 бб]
* 2. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:2-том,_146-225_бб 146-225 бб]
* 3. [http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_500-554_%D0%B1%D0%B1 500-554 бб]

=== 2-томго кирүү нускамасы ===
Оңдоолорду жана толуктоолорду киргизүү үчүн алгач системага кирүү талап кылынат. Системага кирүү нускамасы төмөнкүдө берилди.

Нускама:
* 1-кадам: [http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:UserLogin Кирүү] шитлтемесине өтүү
* 2-кадам: Колдонуучунун аты жана сыр сөзү жазылат
* 3-кадам: Кирүү баскычы басылат.

Экинчи томдун башкы барагына алып баруучу шилтеме: [http://212.24.105.57:9989/index.php/Башкы_бет 2-томдун башкы бети]
[[Категория:Жаңы макалалар]]



= 1-Том =

== 1-томдун макалалары ==
* [[:Category:1-Том| Биринчи томдун макалалары]]

== 1-томго кошумча маалымат катары киргизилген макалалар ==
* [[:Category:Жаңы макалалар| Кыргызстан энциклопедиясына жаңы киргизилген макалалар]]

== Тамга боюнча ылгоолор ==
[[Атайын:AllPages/«А»_ТАМГАСЫ:|Бардык терминдер]]

[[Атайын:AllPages/«А»_ТАМГАСЫ:|«А»ТАМГАСЫ ...]]

[[Special:AllPages/АҢЫР:БАЗИЛИКА |«Б»ТАМГАСЫ ...]]



= Алгы сөз!=


=== Кыргыз энциклопедиясы жана терминология борбору - ишенимдүү маалыматтын булагы!===



Алдыңызда турган санариптик өнүмдөрдүн артыкчылыктары:
# 1968-жылдан бери карай келе жаткан материалдарды жаратуу тажрыйбасы
# Материалдар «Кыргыз энциклопедия жана терминология борбору» тарабынан түзүлөт жана сайтка жарыяланат.
# Айтылган борбор кыргызча жазылган энциклопедиялык жана терминологиялык материалдардын эң ири базасынын укуктуу ээси
# Энциклопедиялык материалдар атагы чыккан Кыргыз Республикасынын окумуштууларынын (Ред. Коллегиянын) сын-пикиринен өтөт
# Чет өлкөлүк донорлордон көз карандысыз алгачкы улуттук санариптик портал.
# Энциклопедиялык материалдарды ортомчусуз, автордук укуктун негизинде гана жарыкка чыгаруу.
# Материалдардын ар дайым жаңыланып турушу, ошондуктан көпчүлүк материалдар уникалдуу, б.а. буга чейин эч жерде жарык көрө элек


Санариптик энциклопедиянын колдонуучуларына алдын ала эскертүүлөр:
# Санариптик энциклопедиянын алгачкы версиясы пилоттук режимде иштеп жатат, ошондуктан макалаларда механикалык каталар болушу ыктымал
# Астрономия тармагына тиешелүү макалалардын базасындагы сүрөттөр көркөмдөө максатында гана коюлуп илимий редакциядан өтө элек

=Аткарылып жаткан жумуш, мониторинг=

== [http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:ListUsers Жалпы редакторлордун тизмеси жана салымдары] ==

==[http://212.24.105.57:9989/index.php/Атайын:ActiveUsers?username=&wpFormIdentifier=specialactiveusers Акыркы 30 күндүн ичинде редакторлордун салымдары, шилтеме]==

'''Жогорку шилтеме аркылуу берилген маалыматты кантип түшүнүү керек, түшүндүрмө'''

1. Шилтеме аркылыуу веб барака өтүңүз

2. Баракта берилген маалымат төмөнкү мисалдагыдай болот

 ''Мисал:'' Жибек ([[#|талкуу]] | [[#|салымы]]) [10 action in the last 30 days]

Муну мындай түшүнсө болот: көрсөтүлгөн Жибек аттуу колдонуучу(редактор) акыркы 30 күндө 10 өзгөртүү жасагандыгын билгизет.

БАА

2026-02-10T04:19:01Z

Mariya:

'''БАА -''' ''товар наркынын'' акчалай туюнтмасы. Товар баасынын өлчөмү төмөнкүчө белгиленет: 1) товардын өздүк наркы; 2) акча материалынын (алтын) наркы; 3) суроо-талап менен ''сунуштун'' өз ара катышы; алтындын баасы канчалык жогору болсо, товарлардын баасы ошончолук төмөн болот. Талап сунуштан көп болсо, баа өлчөмү нарктан жогору болот, ал эми сунуш көбөйсө баа нарктан төмөндөйт. Талап менен сунуш барабар болгон учурда теӊ салмактуу баа коюлат. Баа базасында аймактар, ''тармактар'' жана ''ишканалар'' ортосунда товар алмашуу жүрөт. Баа өлчөмү экономикалык мыйзамдардын, биринчи кезекте нарк мыйзамынын таасири астында аныкталат. Баа макроэкономикалык пропорцияларды, ''өндүрүштүн натыйжалуулугун,'' продукциянын өндүрүүчүлөрү менен кардарларынын экономикалык кызыкчылыгынын баланстуулугун контролдоодо, пландоодо жана талдоодо пайдаланылат. Баа ''калктын жашоо деңгээлинин'' абалын жана динамикасын мүнөздөөчү маанилүү ''көрсөткүчтөрдүн'' бири болуп саналат. 
[[Категория:1-Том]]

Б, б тамгасы

2026-02-10T04:12:54Z

Mariya:

'''Б, б''' – кыргыз алфавитиндеги экинчи тамга. Үнсүз, жумшак, эринчил тыбышты туюндурат. Кириллицанын Б («буки») тамгасынан келип чыккан.

Байыркы кыргыз жазуусунда мындай тамга ઠ сөлөкөтүндө жазылган. Иретти туюнтууда «экинчи» деген маанини да билдирет.
{| style="border-spacing:0;width:3.7319in;"
|- style="background-color:transparent;border-top:2pt solid #000000;border-bottom:0.75pt solid #000000;border-left:none;border-right:none;padding:0in;"
| style="color:#000000;" | '''Жазуунун түрү'''
| style="color:#000000;" | '''Белгиси'''
| style="color:#000000;" | '''Мезгили'''
|-
| style="background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;" | Орхон-Енисей жазуусу
| style="background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;" | ઠ
| style="background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;" | V ‒ VIII-к.
|-
| style="background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;" | Араб алфавити
| style="background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;" | ٻ
| style="background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;" | 1927‒1940-ж.
|-
| style="background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;" | Латын алфавити
| style="background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;" | В
| style="background-color:#eeeeee;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #999999;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;" | 1927 ‒ 1941-ж.
|-
| style="background-color:transparent;border-top:0.75pt solid #999999;border-bottom:2pt solid #000000;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;" | Орус (кириллица)алфавити
| style="background-color:transparent;border-top:0.75pt solid #999999;border-bottom:2pt solid #000000;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;" | Б
| style="background-color:transparent;border-top:0.75pt solid #999999;border-bottom:2pt solid #000000;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;" | 1941-жылдан
|-
|}

[[Категория:1-Том]]

ИНЕРТТҮҮ ГАЗДАР

2025-07-29T04:33:14Z

Mariya:

ИНЕРТТҮҮ ГАЗДАР , а с ы л г а з д а р, с е й р е к газдар – элементтердин мезгилдик системасынын VIII тобундагы хим. элементтер: гелий (Не), неон (Ne), аргон (Ar), криптон (Kr), ксенон (Xe), радон (Rn). Булардын ичинен Rn радиоактивдүү, туруктуу изотобу жок, Не жаратылышта ар кандай ядролук процесстердин (ядролук ажыроо) натыйжасында пайда болот. И. г. абада, сууда, кээ бир тоо тектердин курамында кезигет. Алар атомдорунун электрондук катмарлары толук толгондуктан, молекулалары бир атомдон турат ж-а алардын инерттүүлүгү ошого байланыштуу. Ушуга жараша алар кыйындык м-н суюк абалга өтөт, суюлуу темп-расы ат. м-нын өсүшү м-н жогорулайт. Катуу абалда кубдук кристаллдык торчону пайда кылат. И. г. бардыгы диамагниттүү болушат. Сууда аз, орг. эриткичтерде дурусураак эришет да, ат. м.
чоңойгон сайын эригичтиги көбөйөт. Бардык
И. г. (гелийден башкасы) суу ж-а орг. эриткичтер м-н туруксуз клатраттык бирикмелерди пайда кылышат. Хим. бирикмелерди пайда кылуу жөндөмдүүлүгү: Xe→ Kr→Ar иретте азайып отурат (Rn радиоактивдүүлүгү жогору болгондуктан, катарга кирген жок). И. г. азот м-н кычкылтекти алууда кошумча продуктулар катары абадан алынат. Алар инерттүү чөйрө катары металлургияда, атомдук ж-а ракеталык техникада, жарым өткөргүчтөрдү алууда ж. б. колдонулат.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

«АКИпресс»

2025-04-06T18:58:18Z

Mariya:

'''«АКИпресс»''' (AKIpress) – маалымат таркатуу иштерин жүргүзүүчү компания. 1993‑жылы уюштурулган. Ал: «АКИпресс» маалымат агентчилиги, «АКИпресс» – Фергана (Тажикстан, Өзбекстан), «АКИпресс»-Казакстан, «АКИпресс» талдоо (аналитикалык) журналы, АКИ – «Жёлтые страницы» («Сары барактар»), «АКИпресс» басма сөз борборлору жана жаштардын «Лимон» гезити деп аталган беш тармактан түзүлгөн. «АКИпресс» маалымат агентчилиги 2000‑жылы негизделген. Бүгүнкү күндө Кыргыз Республикасынын глобалдык Интернет системасында иштеген көз каранды эмес биринчи массалык‑маалымат каражаты болуп саналат. Анын кызматынан азыркы учурда Кыргызстандын басма сөз жана электрондук маалымдоо каражаттарынын көпчүлүгү, мындан сырткары, Борбордук Азия, КМШ, Европа жана Америка өлкөлөрү (Ассошиэйтед Пресс, Рейтер, Франс Пресс, Интерфакс, ИТАР ТАСС, РИА «Новости», маалымдоо агентчиликтери, «Азаттык», «Би‑би-си» радиосу жана башкалар) кеңири пайдаланат.

М. Молдалиева. 
[[Категория:1-Том]]

«АЗАТТЫК» радиосу

2025-04-06T18:45:23Z

Mariya:

'''«АЗАТТЫК»''' – эл аралык көз карандысыз радиостанция; «Эркин Европа/Азаттык» радиосунун (Radio Free Europe/Radio Libtrty Inc) Кыргыз уктуруу кызматынын расмий аталышы. Чехиянын борбору Прагада жайгашкан. 1949-жылы мурдагы коммунисттик Чыгыш Европада жашаган калктар үчүн «Эркин Европа» радиосу түзүлгөн. 1953-жылдан тартып мурдагы СССРде жашаган элдер үчүн «Азаттык» радиосу ачылган. Бул эки компания 1975-жылы бириккен. «Эркин Европа/Азаттык» радиосу учурда дүйнөгө 26 тилдеги берүүлөрдү уктурат. Ал АКШнын Конгресси тарабынан каржыланат. «Азаттыктын» «Түркстан редакциясынын» курамындагы кыргызча берүүлөрдү биринчи жолу ''Азамат Алтай'' (Кудайберген Кожомбердиев) даярдаган. Ал өзүнүн алгачкы берүүсүн 1953-жылдын 18-мартында Германиянын Мюнхень шаарында обого чыгарган. 1967-жылы «Түркстан редакциясы» экиге бөлүнүп, анын бирөө «Түштүк Түркстан» деп аталып, өзбек, тажик, түркмөн тилдеринде, экинчиси «Түндүк Түркстан» редакциясы болуп, ал кабарларды кыргыз, казак, уйгур тилдеринде уктурган. 1975-жылы аталган редакциялар өз-өзүнчө бөлүнүп, Кыргыз кызматын (азыркы «Азаттык») Т. Жакып уулу (1975-84), А. Алтай (1984-88), А. Өзгөн (1989-95), М. Газы (1995) жана америкалык түрколог, доктор Чарльз Карлсон (1996-2002), кийин Н. Айып башкарып келсе, Т. Чоротегин (1991-95 жана 1996-98, 2003), Э. Нурушев (1995), С. Жигитов (1995-96), К. Молдокасымов (1998-2005), К. Оторбаев (2005-2006), Т. Чоротегин (2007-2010), 2010-жылдын 1-октябрынан В. Жуматаева жетектеп келет. Мурда Кыргызстандагы бөлүмү катары Кыргыз Республикасынын Юстиция министрлигинен каттоодон өтпөй иштеп келсе, 2005-жылдын 31-мартында юридикалык жактан катталган. Анын Кыргызстанда кырктан ашуун кабарчысы бар. Ар күнкү беш сааттык, башкача айтканда эртең мененки эки сааттык жана кечки үч сааттык берүүсүндө дүйнөдөгү жана Кыргызстандагы кызыктуу адабий жаңылыктарга, коомдук-саясий окуяларга арналган программалары уктурулат. Ошондой эле Кыргыз улуттук телерадиокомпаниясы (КТР) менен түзүлгөн келишимдин негизинде 2005-жылдан «Ыңгайсыз суроолор», 2006-жылдан жаштарга арналган «Азаттык Плюс» жумалык телекөрсөтүүлөрүн тартуулап келген.

''Т. Чоротегин, Т. Ишемкулов.''
[[Категория:1-Том]]

«АЖАР» повести

2025-04-06T18:40:54Z

Mariya:

'''«АЖАР»''' – кыргыз прозасындагы туңгуч повесттердин бири. Автору К. ''Баялинов.'' Повесть 1928‑жылы жарык көргөн. Башкы каарманы Ажар аттуу жөнөкөй кыргыз кызы. Өткөн кылымдын 20-жылдарында татар, казак, өзбек адабияттарынын таасири астында жаңыдан калыптана баштаган кыргыз жазма адабиятындагы негизги темалардын бири болгон кыз-келиндердин социалдык жактан теңсиз турмушу чагылдырылган. Башкы тема – кара күчкө каршы куралдуу айбат көрсөтөм деп бөөдө кыргынга учурап, өз жеринен, тынч турмушунан ажыраган, бөтөн эл, бөтөн жерде катуу жапа чеккен кыргыз элинин трагедиясы, башкача айтканда, 1916-жылдагы улуу Үркүндүн кейиштүү окуясы сүрөттөлөт. Ажардын карышкырларга таланып өлүшү азаптуу замандын ага көрсөткөн жазасы эле. Ал кезде кыргыз эли дуушар болгон геноциддин (орус падышасынын тукум-курут кылуу саясатынын) эбегейсиз трагедиялуу окуялары көрсөтүлгөндүгү, нукура турмуштан алынган каармандардын кайгылуу тагдырлары, азаптан күйгөн сезимдери жөнөкөй жана жасалмасыз баяндалып берилгендиги менен айырмаланат. Повесть англис, немец, француз, испан жана орус тилдерине которулган.

''И. Жумабаев.'' 
[[Категория:1-Том]]

«АГЫМ» гезити

2025-04-06T18:36:55Z

Mariya:

'''''«''АГЫМ''»''''' ‒ менчик гезит. 2001-жылы негизделген. «Агым» гезити өзүнүн ээлеген орду, саясий багыты, сын көз караштагы мамилеси менен башка гезиттерден айырмаланган. Өлкөдөгү коомдук-саясий, экономикалык, социалдык жана эл аралык абал жана башка чиелүү маселелер эркин маанайда чагылдырылып, жалпы эле коомчулуктун көңүлүн бурдурган белгилүү гезит болгон. Гезиттин негиздөөчүсү жана биринчи башкы редактору ‒ белгилүү журналист, коомдук ишмер М. Эшимканов.
[[Категория:1-Том]]

«АГЫМ» гезити

2025-04-06T18:34:26Z

Mariya:

БАЗАРКУЛОВ Мукаш

2025-03-24T03:27:12Z

Mariya:

'''БАЗАРКУЛОВ''' Мукаш (5. 6. 1935, Нарын облусу, Ак-Талаа району, Саз айылы ‒ 6. 7. 2021, Бишкек) ‒ педагог. Кыргыз Республикасынын Эл мугалими (2005). Ал мугалимдердин эки жылдык институтун (1955), КМУнун филология факультетин бүтүргөн (1962). 1955‒57-жылдары Ак-Талаа районундагы «Жаӊы-Тилек», «Саз» жети жылдык мектептеринде мугалим болуп иштеген. 1965-жылга чейин Тогуз-Торо районундагы орто мектепте мугалим, Ак-Талаа райондук билим берүү бөлүмүнүн башчысы, Кыргызстан Компартиясынын Ак-Талаа райкомунун уюштуруу бөлүмүнүн башчысы (1965‒68), 1970-жылы КП БКнын инспектору, 1971‒79-жылдары партиянын Талас райкомунун экинчи жана биринчи секретары, 1979‒1991-жылдары Кыргыз Республикасынын Билим берүү министри болгон. 1991-жылдан Чүй облустук Билим берүү башкармалыгынын башчысы болуп эмгектенген. Кыргыз ССР Жогорку Советине депутат болуп шайланган. Эмгек Кызыл Туу ордени (1973) жана бир нече медалдар менен сыйланган.
[[File:БАЗАРКУЛОВ114.png | thumb|none]]
 
[[Категория:1-Том]]

БАБА ТИЛ

2025-03-24T03:18:58Z

Mariya:

'''БАБА ТИЛ''', н е г и з т и л ‒ тектеш тилдердин жалпы негизи деп эсептелген жана анын эзелтен жашап өткөндүгү болжолдонгон эӊ байыркы тил (мисалы, жалпы орус баба тили; жалпы славян баба тили; жалпы урал-алтай баба тили; жалпы алтай баба тили ж. б.). Тескерисинче, тил илиминде тилдердин бир тектен таралыш теориясын колдобой, бара-бара чачыраган тилдик көрүнүштөрдүн топтолушунан пайда болгон деген болжолдуу көз караш да бар.

''Б. Ө. Орузбаева.'' 
[[Категория:1-Том]]

БАБАЕВ Дөөлөтбай

2025-03-24T03:17:33Z

Mariya:

'''БАБАЕВ''' '''Дөөлөтбай''' (27. 4. 1952-жылы туулган, Жалал-Абад облусу, Сузак районну, Кедей-Арык айылы) ‒ педагог, педагогика илимдеринин доктору (1994). Физиканы окутуунун методикасы, теориясы жана тарыхы боюнча адис. Ош мамлекеттик педагогикалык институтунун физика факультетин бүтүргөн (1972). Санкт-Петербург шаарындагы билим берүү институтунда, 1972‒2005-жылдары ОшМУда лаборант, окутуучу, улук окутуучу, доцент, профессор, кафедра башчысы, департаменттин директору, проректору, 2005‒2007-жылга чейин Ош гуманитардык педагогикалык институтунун ректору, 2007‒2008-жылдары Ж. Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинде кошумча билим берүү жана квалификацияны жогорулатуу департаментинин директору, ошол эле учурда кафедра башчысы, 2008‒2011-жылдары азыркы ИСИТО окуу жайынын ректору, 2011-жылдан Кыргыз билим берүү академиясынын алдындагы педагогикалык кадрлардын квалификациясын жогорулатуу, даярдоо жана кайра даярдоо борборунун директору болуп эмгектенүүдө. 80ге жакын илимий эмгектердин автору. Эмг.: «Теоретические основы профессионального становления учителя физики» СПб., 1992; «Основы профессиональной подготовки учителя физики в системе непрерывного образования» (авторлош). СПб., 1993; «Физиканы окутуу методикасы» (авторлош). Б., 1991; «Наблюдения и измерения при изучении физики в 6‒7 классах средней школы» (авторлош). Ф., 1988. 
[[Категория:1-Том]]

АБДИЕВ Тууганбай

2025-03-05T05:40:21Z

Mariya:

'''АБДИЕВ''' Тууганбай (3. 5. 1937-жылы, Жалал-Абад облусу, Токтогул району, Ничке-Сай айылы – 1. 12. 2008-жылы, Бишкек шаары) – төкмө акын, дастанчы, комузчу, Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген артисти (1986), Кыргыз Республикасынын эл артисти (1993). Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин бүтүргөн (1976). Токтогул райондук маданият үйүндө (1955), Жалал-Абаддагы кыргыз драма театрында (1956–1961) иштеген. 1961-жылдан 2008-жылга чейин Кыргыз мамлекеттик филармониясынын артисти болуп 47 жыл бою элге талантын тартуулаган. Театрга келгенге чейин эле алгачкы устаты ''Корголдон'' комузга кошуп ырдоону, айтыштын ар кыл түрлөрүн, Сарыкунандан'' (Сагынбек)'' дастандарды комуз менен айтуу өнөрүн үйрөнгөн''.Ашыралы, Токтосун, Эстебес, Замирбектер менен бир нече айтыштарды жаратып, Осмонкул, Ысмайыл сыяктуу залкарлар менен учурашып ырдап алардын ак баталарын алган.Тууганбай чыгармачылыгында төкмө акындык, дастанчылык менен бирге комузчулук өнөргө да кызыккан. Ал турсун бирин-экин күү да чыгарган. «Чоң''
[[File:АБДИЕВ16.png | thumb|left|Кыргыз Республикасынын эл артисти Т. Абдиев]]
[[Файл:Тууганбай.jpg|thumb|405x405px|Төкмө акын, дастанчы, комузчу Тууганбай Абдиев]]
[[Файл:Махабат.jpg|center|thumb|300x300px|Т. Абдиев ''«''Махабат дастаны''»'' кино тасмасындагы Раймалынын ролунда.]]
''кербез», «Тогуз кайрык», «Мырза кербез», «Бала кербез», «Кара өзгөй»,'' ''«Кер толгоо», «Ак тамак, Көк тамак», «Ак бакай», «Лү-лү, Мамажан»'' күүлөрүн, ''«Жаныш, Байыш», «Курманбек», «Ак Мөөр»'' кенже эпосторун жана башка чыгармаларды жогорку деңгээлде эле аткарбастан, анын таасирдүүлүгүн дагы тереңдеткен. ''«Эрке кыял»'' аттуу күүнүн автору. Т. Абдиевдин ''«Таңшы комуз»'' (1979), ''«Ыр канатында»'' (1984), ''«Айтыш, Замандаштар, Чоңколор, Залкарлар»'' аттуу ырлар жыйнактары жарык көргөн. ''«Махабат дастаны»'' кинотасмасында (режиссёру Д. Садырбаев, 1984) Раймалынын ролун аткарган. Республикалык ''«''Айтыш''»'' коомдук фондунун насаатчысы болгон. Кийинки муундагы жаш акындар Элмирбек Иманалиевди, Шекербек Шеркуловду, Жеңишбек Токтобековду, Амантай Кутманалиевди, Азамат Болгонбаевдерди дасыктырууда зор роль ойногон. СССР жазуучулар союзунун мүчөсү 34 жашында Кыргыз мамлекеттик университетинин кыргыз тили филологиясына тапшырып, 39 жашында жогорку билимдүү болот. Тубаса талант ээси өз чыгармачылыгында дүйнөнүн бир топ өлкөлөрүн кыдырып, сахналаштары менен концерт коюп барган. ''«''Таӊшы комуз''»'', ''«''Ыр канатында''»'' ыр жыйнактары менен эки китебин окурмандарга сунуштаган. Ошондой эле бир топ шакирттерди тарбиялап эл алдына чыгарган. Төкмө акындардын эл аралык айтыштарынын, дастанчылар («Ак тандай», 1993; «Манас», 1995) кароосунун башкы жеңүүчүсү. Эл аралык «Руханият» сыйлыгы, III даражадагы «Манас» ордени менен сыйланган (2005). 2000-жылы Курманбек баатырдын 500 жылдык мааракесинде дастанчылардын жеңүүчүсү болгон.

[[Категория:1-Том]]

АБА ЫРАЙЫ

2025-02-18T09:46:44Z

Mariya:

АБА ЫРАЙЫ

2025-02-18T09:45:39Z

Mariya:

'''АБА ЫРАЙЫ''' – атмосферанын белгилүү бир убактагы (сутка, ай, жыл ичиндеги) же аймактагы абалы. Аба ырайы атмосферадагы абанын температурасы, нымдуулугу, басымдын өзгөрүшү, туман, жаан-чачын, шамал ж. б. метеорологиялык кубулуштардын жыйынтыгы боюнча аныкталат. Аба ырайынын көп жылдык режими климат деп аталат. Анын өзгөрүшү күн энергиясы менен жер бетинин өз ара тийгизген таасиринен пайда болуучу физикалык процесстерге, атмосферанын циркуляциясына ж. б. факторлорго көз каранды. Жер-жерлердеги станциялардан жанa космостук приборлордон белгилүү бир борборго келип түшкөн метеорологиялык элементтер боюнча синоптикалык карталар түзүлүп, аба ырайы маалыматталып турат. Аба ырайы жер бетиндеги жаныбарлардын тиричилигине, адамдардын өмүрүнө тике таасир тийгизет. Айыл чарба, авиация, транспорт ж. б. үчүн анын мааниси чоң. '''БА ЫРАЙЫ''' – атмосферанын белгилүү бир убактагы (сутка, ай, жыл ичиндеги) же аймактагы абалы. Аба ырайы атмосферадагы абанын температурасы, нымдуулугу, басымдын өзгөрүшү, туман, жаан-чачын, шамал ж. б. метеорологиялык кубулуштардын жыйынтыгы боюнча аныкталат. Аба ырайынын көп жылдык режими климат деп аталат. Анын өзгөрүшү күн энергиясы менен жер бетинин өз ара тийгизген таасиринен пайда болуучу физикалык процесстерге, атмосферанын циркуляциясына ж. б. факторлорго көз каранды. Жер-жерлердеги станциялардан жанa космостук приборлордон белгилүү бир борборго келип түшкөн метеорологиялык элементтер боюнча синоптикалык карталар түзүлүп, аба ырайы маалыматталып турат. Аба ырайы жер бетиндеги жаныбарлардын тиричилигине, адамдардын өмүрүнө тике таасир тийгизет. Айыл чарба, авиация, транспорт ж. б. үчүн анын мааниси чоң.
[[Категория:1-Том]]

АБДИЕВ Тууганбай

2025-01-14T08:06:47Z

Mariya:

АБДИКЕРИМОВ Мамазия Мансурович

2024-10-29T04:46:28Z

Mariya:

'''АБДИКАРИМОВ''' Мамазия Мансурович (1965-жылы туулган, Ош областы, Ноокат району, Жайылма айылы) – врач инфекционист, медицина илимдеринин доктору (2015), профессор (2020). КММАны (1993) бүтүргөн. Эмгек жолун И. К. Ахунбаев атындагы КММАда клиникалык ординатор (1993–95) болуп баштаган. Инфекциялык оорулар кафедрасында ассистент (1995–2008) болуп иштеген Б. И. Ельцин атындагы КРСУда инфекциялык оорулар кафедрасында доцент (2008), профессор (2015). Анын 90 илимий эмгектери, анын ичинен 1 монография, 2 рационализатордук сунуштары жарык көргөн.

Эмгектери: Парентеральные вирусные гепатиты: монография.–Б., 2011. –134 с. Иммунно-патогенетические механизмы развития острого вирусного гепатита С // Журнал инфекционной патологии. – Иркутск, 2013.–Т. 20, №1-4. – С. 12-15. Особенности течения ХГС в различных возрастных группах// Современный ученый. –2016. –№3. –28-33.
[[Категория:1-Том]]

«АЛА-ТОО» -- жүзүм сорту

2024-06-13T09:52:25Z

Mariya:

'''«АЛА-ТОО» ‒''' жүзүм сорту. 1962-жылы Кыргызстан дыйканчылык илим-изилдөө институтунун илимпоздору жүзүмдүн «катта-курган» жана «карабурну» сортторун чаӊдаштыруу жолу менен чыгарган. Түшүмдүү, гектарынан 300 ''ц''ге чейин мөмө берет. Мөмөсүнүн канттуулугу 18,5%, кычкылдуулугу 3,8. Шиӊгилинин салмагы 350‒600 грамм. Мөмөсү даамдуу, жумшак, түсү саргыч, сулпу нык келип, жегиликтүү.

АБДУМОМУНОВ Токтоболот

2023-10-07T20:18:35Z

Mariya:

'''АБДУМОМУНОВ''' Токтоболот (15. 8. 1922-жыл, Чүй облусу, Кемин району, Жаңы-Алыш айылы – 26. 12. 1989-жыл, Бишкек шаары) – улуттук драматургиянын негиз салуучуларынын бири, классик драматург. Кыргыз ССРинин эл жазуучусу (1986), Кыргыз ССРинин искусствого эмгек сиңирген ишмери (1972), Кыргыз ССРинин Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгынын алгачкы лауреаты (1967). 1938-жылы Фрунзе шаарындагы медициналык техникумун бүткөн. Эмгек жолун Алай районундагы Гүлчө айылында фельдшердик кызмат менен баштап, кийин журналисттик кесипке өткөн. 1941–1959-жылдары аралыгында Кыргыз республикалык радиокомитетинде редактор, Ош облусунун «Ленин жолу» гезитинде котормочу, «Советтик Кыргызстан» журналында бөлүм башчы болуп иштеген. 1959-жылы Кыргызстан жазуучулар союзунун биринчи катчысы, 1974-жылдан Кыргыз Республикасынын театр коомунун төрагасы болуп шайланган. Кыргыз драматургиясынын өсүп-өнүгүшү, бүгүнкү күндөгү жетишкен деңгээли Т. Абдумомуновдун аты менен ажырагыс байланышта. Ал көбүнчө моралдык-этикалык темаларга кайрылып, аларды драматургиянын «стилинде» баяндаган. Психологиялык жактан ишенимдүү, жекече мүнөзгө ээ, типтештирилген каармандар тобун жараткан. 1944-жылы анын «Борбаш» аттуу комедиясы Кыргыз мамлекеттик драма театрында коюлган. 1947-жылы нефть изилдөөчүлөрдүн татаал турмушуна арналган «Кумдуу чөл» пьесасын, кийин «Замандаштар» (1948), «Курман» (1950) жана башка пьесаларын жазган. «Тар капчыгай», «Атабектин кызы», «Ашырбай» пьесалары автордун дүйнөлүк драматургия өнөрүнүн жетишкендиктерин өздөштүргөнүн айкындап турат. «Абийир кечирбейт» (1962) Москва жана бир катар башка шаарларда көрсөтүлүп, 1977-жылы анын 400 жолу коюлушу салтанаттуу майрамдалган. «Каркыралар кайтканда» (1965), «Сүйүү жана үмүт», «Бюро жүрүп жатат» (1969), «Жыгылган оогонго күлөт» (1968), «Жарыктык карыларым» (1980) жана б. пьесаларында моралдык актуалдуу маселелер көтөрүлгөн. «Жүкөш» (1940, 1959, 1974), «Сүйүү жана үмүт» (1966), «Тандалган чыгармалар» (1973), «Ашырбай», «Пьесалар» (1982) аттуу китептери жарыкка чыккан. Т. Абдумомунов комедия жанрынын да чебери. Анын калеминен «Эч кимге айтпа», «Маашырбек үйлөнөт», «Алдар көсөө» жана башка комедиялар жаралган. «Атабектин кызы» [[File:АБДУМОМУНОВ34.png | thumb|none]]
драмасында инсандын моралдык-этикалык жактан жетилиши, адеп-ахлагынын жеке калыптанышы сүрөттөлгөн. «Атабектин кызынын» жарыкка келиши кыргыз драматургиясында тарыхый көркөм өнүгүүнүн бийиктөөсүнүн мыйзам ченемдүүлүгүн мүнөздөгөн. Драматургдун «Таалай гүлдестеси» пьесасы (1970) Вьетнам элинин баатырдык күрөшүн чагылдырган. Кыргыз адабиятынын маселелерине байланышкан бир катар публицистикалык жана сын макалалардын автору. Ал СССР Жогорку Советинин жана Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты болгон. Үч жолу Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган. Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрына жана Бишкек шаарынын бир көчөсүнө анын ысымы берилген. Ад.: ''Артыкбаев'' К. XX кылымдагы кыргыз адабиятынын тарыхы. Б., 2004; ''Садыков'' А. Токтоболот Абдумомунов (чыгармачылык өнөркана сыры). Б., 2002; ''А.Садыков''

АБСОРБЦИЯ

2023-09-26T07:56:04Z

Mariya:

'''АБСОРБЦИЯ''' (лат. absorptio – соруу, сиңирүү) г а з д ы н – газ аралашмасынан газды же бууну суюктуктардын сиңирип алышы. Сиңирүүчү суюктук абсорбент, сиңирүүнүн тескери процесси десорбция деп аталат. Суюктук газды сиңирип алса эритме пайда болот. Десорбция процесси эритмелерден газдарды бөлүп алууда жана абсорбентти мурунку таза абалына келтирүүдө колдонулат. Ар бир абсорбент (мис., суу, метанол, суюк азот, этаноламиндин, металл карбонаттарынын, кислоталардын жана жегичтердин суудагы эритмелери) белгилүү гана заттарды сиңире алат. Ошондуктан абсорбция газдардын аралашмаларын бөлүүдө жана тазалоодо пайдаланылат. Негизги өнөр жай процесстери, мисалы, азот, күкүрт кислоталарын алуу (суунун N02, S03тү сиңирип алышынан), соданы өндүрүү, өнөр жайдан чыккан газдарды зыяндуу аралашмалардан (күкүрттүү суутек, күкүрттүү ангидрид, көмүртек оксиди, көмүр кычкыл газы ж. б-дан) тазалоо абсорбция негизделген. Абсорбция физикалык жана химиялык (''хемосорбция)'' болуп бөлүнөт. Хемосорбцияда сиңирүүчү суюктук менен сиңүүчү газдын ортосунда химиялык реакция жүрөт.

АЛИППЕ

2023-09-08T22:00:22Z

Mariya:

'''АЛИППЕ''' ‒ окууга, жазууга үйрөтүүчү жана сөз байлыгын арттырып, логикалык ой жүгүртүүнү өстүрүүчү окуу куралы; 1-класстын окуу китеби. Окуучунун эӊ алгачкы окуу энциклопедиясы болгон бул китеп балага эне тилинин мүнөздүү белгилери, дүйнө, айлана-чөйрө, Ата журт, анын улуттук ыйык символдору, тарыхы, географиясы, элинин маданий салттары, элдик таалим-тарбия үлгүлөрү, үлгү туткан адамдары, өлкөнүн учурда түрдүү тармактагы жетишкендиктери тууралуу маалыматтарды [[File:АЛИППЕ77.png | thumb|none]]
өзүнө топтоо менен ага таанытат. ''И. Арабаев'' түзгөн кыргыздын туӊгуч алиппеси 1924-жылы реформаланган араб алфавитинде жарык көргөн. Бүгүнкү күндө (2006) кыргыз мектептеринде он үчүнчү «А» колдонулууда. Ал өзүнчө бүтүн комплексти түзөт, ага: «Алиппе» китеби, «Алиппе дептери», «Кесме тамгалар», «Шайыр тамгалар»,
[[File:АЛИППЕ78.png | thumb|none]]
«Методикалык колдонмо», «Класстан тышкары окутулуучу хрестоматия» кирет.

«А» тамгасы

2023-07-10T08:18:09Z

Mariya:

'''«А»''' – 1) латын, Кирилл графикасын колдонгон элдердин, анын ичинде кыргыз элинин алфавитиндеги биринчи тамга.
{| class="wikitable" style="border-spacing:0;width:5.8146in;"
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Жазуунун түрү
|| Белгиси
|| Мезгили
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Орхон-Енисей жазуусу
||
|| V - Х-к.
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Араб алфавити
|| 1
|| XVIII к - 1927-ж.
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Латын алфавити
|| А а
|| 1927 - 1941-ж.
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Орус (кириллица) алфавити
|| А а
|| 1941-жылдан
|-
|}
Адегенде байыркы финикия жазмасында жаралып, кийин байыркы грек графикасы аркылуу латын алфавитине, андан ''кириллицага'' өткөн; 2) кыргыз адабий тилиндеги кең, жоон, ачык, кыска, созулма ('''«'''А'''»'' эки ирет жазылышы аркылуу туюнтулат) үндүү тыбышты билдирет; 3) байыркы кыргыз (түрк) жазмасында - Г сөлөкөтүндө жазылган. Сүйлөм тутумунда байламта катары да колдонулат; 4) чет тилдерден кирген сөздөрдүн башында кыргызча «сыз» мүчөсүндөй терс маанини туюндурат (мис., алогикалык - логикасыз; асимметрия - симметриясыз); 5) иретти туюнтууда «биринчи» деген маанини билдирет.

АЙТМАТОВ Чыңгыз Төрөкулович

2023-05-30T03:48:14Z

Mariya:

'''АЙТМАТОВ''' Чыңгыз Төрөкулович (12. 12. 1928, Талас обл., Кара‑Буура р‑ну, Шекер айылы – 10. 6. 2008, Бишкек) – жазуучу, коомдук жана мамлекеттик ишмер, Кыргыз эл жазуучусу (1968), КР УИАнын академиги (1974), Кыргыз Эл Баатыры (1997), Кыргыз ССРинин Т. Сатылганов атындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1976), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1978), Лениндик (1963) жана СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1968, 1977, 1983), Европа илимдер, искусство жана адабият академиясынын 
[[File:АЙТМАТОВ9.png | thumb|right]]
анык мүчөсү (Париж, 1983), Бүткүл дүйнөлүк Илим жана искусство академиясынын академиги (Стокгольм, 1987), «Ысык-Көл форумунун» президенти, Австрия, Австралия, АКШ, Индия, Италия, Түркия, Япония, Россия ж. б. өлкөлөрдүн эл аралык сыйлыгынын лауреаты. Жамбыл шаарындагы зооветтехникумду (1946), Фрунзедеги К. Скрябин атындагы айыл чарба институтун (1953) бүтүргөн. 1953‑56‑ж. Кыргыз мал чарбачылыгы илимий-изилдөө институтуна (КирНИИЖ) караштуу асыл тукум заводунда зоотехник болуп иштеген. 1956‑58‑ж. Москвадагы Жогорку адабий курстун угуучусу, 1956‑60‑ж. «Литературный Киргизстан» журналынын редактору, 1960-65‑ж. «Правда» гезитинин өз кабарчысы, 1965-жылдан Кыргызстан кинематографисттер союзунун төрагасы, 1986‑91‑ж. Кыргызстан Жазуучулар Союзунун төрагасы, 1990‑ж. Москвадагы «Иностранная литература» журналынын башкы редактору, СССР Президентинин кеңешчиси, 1991‑жылдан элчилик кызматта (1991‑жылдан СССРдин, 1992-93‑ж. Россиянын Люксембургдагы, 1994‑жылдан Кыргызстандын Бельгия мамлекетиндеги элчиси). Атасы Төрөкул ''Айтматов'' өз мезгилинин билимдүү адамы, көрүнүктүү коомдук ишмер, сталиндик режимдин курмандыгы болгон. Энеси Нагима Хамзеевна 1920‑30‑ж. Кыргызстандагы сабатсыздыкты жоюу, билим берүү иштерине өз үлүшүн кошкон. 1935‑ж. атасы Москвадагы Кызыл профессура институтуна окууга жөнөтүлгөндүгүнө байланыштуу Айтматов башталгыч класстын эки окуу жылын ошол жерде окуп калат. 1937‑ж. атасы камакка алынгандан кийин Шекерге кайтып келишет. Жазуучунун балалыгы Улуу Ата Мекендик согуштун катаал мезгилине туш келген. Ал 14 жашында айылдык советтин секретары болуп иштейт. Согуш мезгилинде алган турмуштук сабактар жазуучунун дүйнөгө көз карашынын, позициясынын, түшүнүгүнүн калыптанышына катуу таасир бергени талашсыз. Эстен кеткис бул катаал күндөр кийин жазуучунун чыгармачылыгында системалуу көркөм чагылышка ээ болду. Жазуучунун эскерүүлөрүнө караганда чыгармачылыкка болгон кызыгуунун алгачкы учкундары Жамбылдагы техникумда окуп жүргөн учурунда эле пайда болгон. Адегенде ыр жазууга ышкыбоздонот. Техникумдун мугалими А. В. Штубендорф Ч. Айтматовдун ырларын окуп көрүп, жаш талапкерден өз күчүн прозадан да сынап көрүшүн өтүнөт. Ал кыргыз адабиятында согуш темасында жакшы чыгармалар жаралбай жаткандыгына кабатырланган. Айыл чарба институтуна келип киргенден кийин М. Бубеновдун «Ак кайың» романын, В. Катаевдин «Полктун уулу» повестин которууга киришет. Котормолорун басмага алып барса бул чыгармалардын которулуп калгандыгын билдиришет. Бирок, бул ордунан чыкпаган аракет, котормочулуктан алган алгачкы тажрыйба адабий турмушка болгон жандуу кызыгууну жараткан. Анын терминология, көркөм котормо проблемаларына байланыштуу макалалары («Орусча‑кыргызча сөздүк жөнүндө», 1951; «О терминологии киргизского языка», 1952; «Перевод далекий от оригинала», 1953) жарык көргөн. Согушту жектөө жана тынчтыкты жактоо темасында жазылган «Газетчи Дзюйо», «Ашым» (1952), «Сыпайчы» (1953) аттуу алгачкы аңгемелери орус тилинде жарыяланат. Жазуучу чыгармачылыгынын башталышында кыргыз жана орус тилдерин катар алып жүргөндүгүн анын гезиттик макалаларынан, аңгемелеринен байкоого болот. 1954‑ж. окурмандар орус тилинде «На богаре» аттуу аңгемеси жана ага удаа эле кыргыз тилинде «Ак жаан», 1955‑ж. «Асма көпүрө», «Түнкү сугат» аттуу аңгемелери менен таанышат. Гезиттик маалыматтардын, китептик таасирлердин негизинде жазылган алгачкы аңгемелери адабий коомчулуктун көңүлүн өзүнө бура албаганы менен улам кийинки чыгармаларынан жаш автордун чеберчилик жактан тездик менен өсүп, жетилип бара жаткандыгы байкалат. Жаш жазуучунун аңгемелери 1956‑ж. Кыргызстан Жазуучулар Союзунун пленумунда жогору бааланат. Адабиятчы ''К. Асаналиев'' «Кыргыз аңгемесинин айрым маселелери» деген темада жасаган докладында Ч. Айтматовдун «Ак жаан», «Түнкү сугат», «Асма көпүрө» аңгемелерине токтолуп, аңгемечи катары аны сөзгө сараң жазуучу экендигин, кыргыз аңгеме жанрына сюжет түзүү, образдарды шөкөттөө жаатында жаңылык алып келгендигин айгинелейт. 1956-ж. жазуучу үчүн үч эсе кубанычтуу жыл болду: репрессияланып курман болгон атасы акталат, Жазуучулар Союзуна мүчөлүккө өткөн, айрыкча Москвадагы СССР Жазуучулар Союзунун алдындагы Жогорку адабий курска кабыл алынышы жазуучунун адабий‑эстетикалык көз карашынын кеңейишине, тубаса табигый таланттын адабий‑теориялык билим менен ширелип байышына өбөлгө түзөт. СССРдин булуң‑бурчунан келген жазуучулар менен чыгармачылык байланыштар чыңалат. Ч. Айтматовдун чыгармачылыгы 1950-жылдардагы коомдун саясий, маданий турмушундагы күрдөөлдүү жаңылыктар, прогрессивдүү шарт‑жагдайлар менен коштолду. Сталиндик бийликтин аякташынан, жеке адамга сыйынуучулуктун сынга алынышынан кийин көркөм чыгармачылыкты конфликтсиздик «теориясынын», сындагы вульгардык‑социол. тенденциялардын четке кагылышы адабий‑маданий турмушта жакшы таасир берген. Жазуучуга алгачкы чыгармачылык ийгиликти «Бетме‑бет» (1957) жана «Жамийла» (1958) повесттери алып келген. Бул повесттер жарык көрөрү менен адабий коомчулук кыргыз адабиятындагы жаңы көрүнүш катары баа берип, окурмандар тарабынан жакшы кабыл алынган. «Бетме‑бетти» жазуучу чыгармачылык жолунун чыныгы башталышы, «адабий дебюту» катары атайт. Адабий дебют бул жерде жазуучунун чыгармачылыктагы өз чыйырын табуусу, алгачкы саамалык, ийгилик маанисинде айтылып жатат. Бирок бул башталышты жалаң эле Айтматовдун жеке ийгилигинин эмес, улуттук
[[File:АЙТМАТОВ10.png | thumb|Ч. Айтматов замандаштары менен.]]
көркөм адабиятыбыздын өнүгүшүнүн жалпы табиятындагы жаңы сапаттык бурулуш катары туюу керек. Буга чейин кыргыз прозасында жалпы сүрөттөө үстөмдүк кылып, көркөм образ статикалуу, поэтикалык ой экстенсивдүү формада өнүктүрүлүп келсе, «Бетме‑бетте» чыгарманын идеялык‑тематикалык мазмуну каармандын ички дүйнөсүндөгү диалектикалык карама‑каршылыктарды иликтөө менен тыгыз карым‑катышта өнүктүрүлөт. Повесттеги сюжеттик конфликтти чечүүдө, борбордук идеялык‑көркөмдүк максатты ишке ашырууда Сейденин образы биринчи планда турат. Турмуштук кыйчалыш кырдаалга тушуккан Сейде эки жээктин – эл менен элбезер Ысмайылдын ортосунда чабалактоого аргасыз болот. Сейденин образынын драматизмин, психологиялык тереңдигин көркөм реалисттик планда ачып берүү чындыгында да жазуучунун, аны менен бирге кыргыз прозасынын алгачкы уюткулуу ийгилиги болду. Башкы каарман Ысмайылдын образын тереңдеткен кошумча бөлүк 1990‑ж. окурмандарга тартууланды. «Жамийла» – жазуучунун атын алыска тааныткан чыгарма. Повесть алгач «Обон» деген ат менен жарык көргөн. Орус тилинде «Новый мир» журналына (1958, № 8) жарыяланат. Окуянын сюжетинин ушундай маанайда, лирикалык романтикалык стилде баяндалышынан улам повестти адабиятчылар «кара сөздөгү поэзия» же «прозадагы ыр» деп атап жүрүшөт. Повестти алгачкылардан болуп казак адабиятынын классиги, дүйнөлүк деңгээлдеги окумуштуу ''М. Ауэзов'' жогору баалап, жазуучуга ак жол каалайт. Француз жазуучусу Луи Арагон повестке «Махабат тууралуу дүйнөдөгү эң сонун баян» деп баа берип, француз тилине которуп, ал 1959‑ж. Парижден өзүнчө китеп болуп жарык көрөт. Повесттин мазмундук өзөгүн түзгөн тема – сүйүү темасы. Адамдын турмушка, элге, жерге, жашоого, руханий сулуулукка болгон чексиз сүйүүсү патриархалдык салт‑санаа, түшүнүк үстөмдүк кылган чөйрөдөгү үй‑бүлө түшүнүгүнө аялдык «мендин» кайчы келиши сыяктуу маселелер менен тыгыз байланышта чечмеленет. Мүнөзү түнт, адамга ыгы жок, атүгүл айрымдарга маңыроо көрүнгөн Даниярдын терең жана кенен ажайып кооз дүйнөсү; бул дүйнөнүн көзгө ысык, көңүлгө сүйкүм элесин батырган, уккан адамды ошол сүйкүмдүү, ошол жакындыкты барктап‑баалоого, улуулукту туя билүүгө чакырган, кыялды толкутуп, турмуштун көркүн сезүүгө талпынткан керемет обону биринчи иретте Жамийла менен өспүрүм Сейит экөөндө турмушка карата күчтүү, жаратман, активдүү сүйүүнү ойготту. Бул жандүйнөсү жакын, сезимтал адамдардын рухунун бири‑биринен от алышып тутануусу эле. Чыгарманын акырында сүрөтчү болууну чечкен лирикалык каарман Сейит «Алардын айылдан кеткендегисин эстегенде жүрөгүмө кайрат толуп, мен дагы ошолор сыяктуу өз таалайым үчүн кыйын жолго чыгууга тайманбай бел байладым» дейт. Повесть жарык көргөндөн бери Жамийланын Садыктан кетишине байланыштуу карама‑каршы пикирлер айтылып келет. Ушул жагдайда түрк адабиятчысы Рамазан Капландын оюн келтирүү жетиштүү: «Чыгармада күйөөсүн таштап кеткен аялдын, Жамийланын чечимин биздин күндөлүк жашообузда же дүйнөгө болгон көз карашыбызда адегенде кабыл албасак да, чыгарманын акырында ага ынанабыз. Эгерде Жамийла чыгармада өзү тандаган кишиси, Данияры менен кетип калбай, күйөөсү менен калып жашоосун улантып, сүйүүсүн билдирбей жүрсө, анда ал рухунда, жүрөгүндө өзүн да, күйөөсүн да алдаган болор эле, б. а. күйөөсү менен жашоосу жалган жашоо болмок. Ошондуктан, чыгарманын мындай бүткөнү Жамийланын адамкерчилиги менен бийик инсандык аброюна каршы келбейт». Бүгүнкү күндө «Жамийла» дүйнөнүн 150дөн ашык тилдеринде жарык көрдү. Жазуучунун «Делбирим», «Бото көз булак», «Биринчи мугалим» (1961) повесттеринде, «Кызыл алма» (1964) аңгемесинде нравалык‑этикалык проблемалар андан ары тереңдетилип, өнүктүрүлөт. «Саманчынын жолу» (1963) повестинде жазуучу Адам менен Жердин өз ара сүйлөшүүлөрү сыяктуу шарттуу ыкманы чеберчилик менен колдонгон. Жер‑Эненин образы, аны менен диалог куруу жазуучуга Адам‑Эненин, Толгонайдын, тынчтыкты, бейпил турмушту сүйгөн, балдарынын амандыгын каалаган эненин эң жөнөкөй жана ыйык тилегин жалпы адамзаттык деңгээлде айтуу үчүн керек болгон. Жер Эне адамзаттын чектелген көз карашын жоюуга жана согуш жашоонун түп мыйзамына каршы экендигин бекемдеп түшүнүүгө жардам берет. «Саманчынын жолунда» адам бекем эрки жана кайраты, жашоого болгон сүйүүсү менен улуу жана сыймыктуу деген идея даңазаланат. «Гүлсарат» (1966) социалдык планда өтө курч жазылган этаптуу чыгарма. Ушундан баштап жазуучунун чыгармаларынын идеялык‑эстетикалык мазмуну курч социалдык мүнөзгө ээ боло баштаган. Жазуучунун өз сөзү менен айтканда, мында «улуттук турмуштун олуттуу проблемаларын чагылдырууга, социалдык конфликттердин, карама‑каршылыктардын түпкү маңызын иликтөөгө аракет көрүлөт». Чыгарманын башкы каарманы Танабай Бакасовдун өмүр‑тагдыры анын жоргосу Гүлсарынын тагдыры менен бирдикте сүрөттөлөт. Ак ниет коммунист Танабайдын каршысында мансапкор партиялык жетекчилер Кашкатаев, Сегизбаев, Алданов, Ыбырайымдын образдарын жаратуу менен Айтматов кыргыз адабиятындагы, дегеле совет адабиятындагы традициялуу көрүнүшкө айланып калган коммунист жетекчинин идеалдаштырылган образы тууралуу окурмандардын иллюзиясын бузду. «Доордун акылы, ар‑намысы» деп эсептелген партиянын жетекчилерин терс кайрык менен сүрөттөөгө ал учурда ар бир эле жазуучу батына албайт эле. Айтматов райкомдун биринчи секретары Кашкатаевдин жана сов. мыйзамдуулукту, коргоочу райондук баш прокурор Сегизбаевдин образын, партбюронун жүрүшүн сүрөттөө аркылуу бет пардасын сыйрып, алардын культка айлантылган партиялык абройго жашырылган чыныгы жүзүн ачып берет. Жазуучу ушул повестинен тартып элдик мурастарга көбүрөөк кайрыла баштады. «Ак кеме» (1970) повестинин идеялык‑тематикалык мазмунунун борбордук түйүнү Мүйүздүү Эне жөнүндөгү жомокко барып такалат. Чыгармада реалдуу турмуш, реалисттик образдар мифологиялык‑жомоктук сюжет менен жанаша жашап, жуурулушуп, өтмө катар байланыштагы өзгөчөлүктүү композициялык курулушка ээ болгон. «Ак кемедеги» Мүйүздүү Эне бул жайынча айтылган жомок же корукка адашып келип калган реалдуу бугу эмес, ал баарыдан мурда ата‑бабадан келаткан ыйык мурас, символ, ыйык эненин элеси. Өз жомоктору менен Баланын жан дүйнөсүнө аруулуктун үрөнүн сепкен Момун карыя өз
[[File:АЙТМАТОВ11.png | thumb|Ч. Айтматов «Бугу Эне» китеби үчүн колтамга берүү учурунда.]]
жомогун кыйратып, «Бугу Энеге» кол көтөрүүгө аргасыз болот. Окурмандарды күйгүлтүккө түшүрүп, сынчыларды талаш‑тартышка салган негизги маселе – баланын адамдар арасында жашагысы келбей «балык» болуп сүзүп кетүүсү. Айрым рецензенттер повестти адамды көңүл чөгөт кылчу пессимисттик чыгарма катары таанышты. Акыры талкууга автор өзү да аралашып өз концепциясын, адабияттагы трагизм маселесине карата принципиалдуу пикирин билдирди («Необходимые уточнения». Лит. газета, 1970, 28‑январь). Жазуучу өзүнүн балалыгы туш келген согуштун катаал күндөрүнүн элесинен алып «Эрте жаздагы турналар» (1973) аттуу лирикалык‑романтикалык стилдеги повестин жараткан. «Манас Атанын ак кар, көк музу» (1975) аттуу автобиографиялык очеркинде повесттеги «Аксай десанттары»: Анатай, Эркинбек, Эргеш, Кубаткул өзүнүн классташ курбулары экендигин баяндайт. «Деңиз бойлой жорткон Аладөбөт» (1977) повести алыскы Охота деңизинин жээгиндеги нивх элинин турмушунан алынып жазылган. Албетте, жазуучунун негизги максаты нивх элинин социалдык‑тарыхый абалын, салт‑санаасын, үрп‑адатын, тиричилик эрежелерин сүрөттөө эмес. Повесть – Улуу Деңизде Улуу Туманда калган аңчылардын адамдык улуулугу жөнүндөгү чыгарма. Повесттин башкы каармандары жаратылыш стихиясын өзүлөрүнүн бийик адамкерчилик сапаты, келечек муундун камын көргөн айкөл акылмандыктары менен жеңип чыгышат. Орган карыя, Мылгун, Эмрайиндин курмандыгынын акыбети кайтып, Кириск аман‑эсен Аладөбөткө кайтып келет. Кирисктин аман калышы ошол адамдардын улуулугунун өчпөс жылдызга, өмүр бою коштоп жүрчү жаңы ырдын жаралышына айлануусу болду. Айтматовдун «Кылым карытар бир күн» (1980) романы өзүнүн идеялык‑тематикалык багыты, сюжеттик‑композициялык түзүлүшү б‑ча «Гүлсарат» повестине жакын. Танабай Гүлсары жорго менен акыркы сапарда баратып, күнү бүтүп, суусу түгөнгөн эсил жоргонун башында отуруп өткөн күндөрдү эскерүүсү аркылуу сюжеттик окуялар ретроспективдүү планда өнүктүрүлсө, «Кылым карытар бир күн» романында да көпчүлүк окуя бороондуу бекеттин темир жол жумушчусу Казангаптын кайтыш болгон саатынан аны жайына койгонго чейинки мезгил аралыгындагы Едигейдин эскерүүсү аркылуу баяндалат. Романда жазуучу алгач реалисттик сюжет менен катар фантастикалык сюжетти пайдаланат. Ошондой эле чыгармада миф, легенда, уламыштар жыш пайдаланылат, ошол себептүү автор романын «Сары-Өзөк метафоралары» деп мүнөздөйт. Чыгармада үч катмарлуу мезгилдик алкакты: өткөн чак, учур, келечек; үч катмарлуу мейкиндик алкакты: аалам баткан адамдын башы, Эне‑Бейит коругу жана Жер планетасынын катышын, өзгөчө байланышын көрөбүз. Ошондой эле чыгарма көркөм ой жүгүртүүнүн үч тибинин: мифологиялык -фольклордук, фантастикалык жана реалисттик синтезинен турат. Бул үч башка мезгил – мейкиндик алкак, көркөм ой жүгүртүүнүн үч тиби бөлүнбөс бир бүтүн организм сыяктуу бир сюжеттик өзөккө, системага бириктирилген. Биринчи мейкиндик алкак – Найман эненин уулу Жоломандын маңкуртка айланышы, кесепеттүү шириге кысылган баш. Сюжет чыңалып, өнүккөн сайын ал окуя мезгилдик жактан берилеп, маани‑масштабын кеңейтет. Экинчи мейкиндик алкак – бул кирүүгө тыюу салынып, темир корукка алынган Эне‑Бейит көрүстөнү, ата‑бабанын сөөгү жаткан ыйык жай, ошондой эле элдин өткөн тарыхынын эскерткичи, символу. Ага карата жолдун жабылышы элдин, улуттун өткөн тарыхына жолдун жабылышы деген маани менен барабар. Кесепеттүү ширинин айынан өз энесине кол көтөргөн Жоломандын кайгы‑касирети менен өткөн тарыхы «корукка» алынып, четте өскөндүктөн, ата‑баба мурасына маңкурттай эле мамиле кылган урпактын иш‑аракети өз ара үндөш мазмунга ээ болот. Казангаптын керээзин орундата албай, Эне‑Бейитти жок кылабыз дегендерге жана терсаяк Сабитжанга ата‑бабанын сөөгү жаткан ыйык жайды, Эне‑Бейитти коргоп калуунун зарылдыгын түшүндүрө албай айласы куруп Эдигей Сабитжанга «Маңкуртсуң, маңкурттун маңкурту сен экенсиң» деп жаны кашайып каргап да, аяп да сүйлөнөт. Үчүнчү мезгил‑мейкиндик алкак – ширинин бир түрү, жер үстүндө жасалып жаткан космостук ракеталык кырчоо эле. Жерде Казангаптын сөөгүн коюуга байланышкан окуялар өтүп жаткан тапта Жерге башка планетадан, космостон бөтөн цивилизацияны өткөрбөс, келтирбес үчүн «Кырчоо» операциясы ишке кирет. Бул биринчиден, фантастикалуу болсо, экинчиден, ал аркылуу кыйыр түрдө мамлекеттер аралык, анын ичинде советтик системанын өзгөчө саксынган саясаты сындалгандыгын байкоого болот. Ар кандай чектөө чектелүүнү жаратат. Соц. тоталитардык бийлик учурунда Ч. Айтматов чыгармаларында ачык айтууга мүмкүн болбогон ойлорун канчалык каймана көркөм ыкмаларга салып айтпасын, оюн каалагандай толук айталбай мүмкүнчүлүгү чектелген. 1990‑ж. А. «Кылым карытар бир күн» романына кошумча бөлүм катары «Чыңгызхандын ак булуту» роман‑повестин жазган. Мында Эдигейдин мээ чарчаткан суроо‑ойлорунун маанилүү бир бөлүгүн түзгөн, татаал мезгилдин курмандыгы болгон Абуталиптин тагдыры кеңири берилет, ошондой эле ушул реалдуу турмуш картинасы менен катар дүйнөнү дүңгүрөткөн Чыңгызхандын трагедиясы тууралуу легенда параллель баяндалып, бийлик жана инсан проблемасы ар тараптуу көркөм интерпретацияланат. Романдагы маңкуртчулук темасына байланыштуу линия кийинки чыгармаларында да уланат. «Кыямат» (1986) романында адамдын башын айлантып, аны өз ыйманынан жат кылып, маңкуртка айландырып жаткан социалдык көрүнүштөр: наркомания, тоталитардык идеология, динден безүү сындалат. «Кыямат» советтик социалисттик системанын ыдыроосунун алдында, «кайра куруу», «айкындуулук» деп аталган мезгилде жазылып, жарыкка келди. «Кыямат» – ар кандай социалисттик системанын догматикалык принциптерин, идеологиялык, коомдук саясий сенектикти айыптаган көркөм чыгарма. Романдын сюжеттик композициялык курулушу жазуучунун мурдагы чыгармаларынан кыйла татаал. Автор романды жазуудагы идеялык‑көркөмдүк максатын иш жүзүнө ашыруу үчүн 20‑кылымдын акырындагы реалисттик романдын карамагындагы мүмкүн болгон конструктивдик каражаттардын баарын пайдаланган. Белгилүү адабиятчы ''Г. Гачев'' романга мистерия да, притча да, турмуш да, айбанаттар жөнүндөгү эпос да, философиялык диалог да, реалисттик баяндоо да катышкан «синкреттүү китеп» деп аныктама берет. Ушул романдан тартып жазуучунун чыгармачылыгында поэтикалуулук менен публицистикалуулук, философиялуулук, эриш‑аркак түзгөн синкреттүүлүк туруктуу мүнөзгө ээ болду. Жазуучу романында көркөм образдар системасы аркылуу өзү жашап жаткан коомдун ички карама‑каршылыгы курчуп чегине жеткендигин, тоталитардык социалисттик системанын акыр заманы келгенин, жеке карама‑каршылыктардан майнап чыкпастыгын Авдий, Бостон сыяктуу каармандардын мисалында көргөзүү менен жалпы коомчулук ар кандай кыйынчылык, азаптарга чыдап, тобокелге баруу, иштиктүү өзгөртүүлөрдү, аракеттерди жасашы керек экендиги жөнүндөгү идеяны айткан. Маңкуртчулук темасы жазуучунун «Кассандра тамгасы» романында да улантылат. Романдын каарманы, өз тегин билбеген Андрей Крыльцов аз жерден иксроддорду жарыкка чыгарып жибербей калды. Иксрод – бул маңкуртчулуктун жаңы «өнүктүрүлгөн» тиби. Алар 21‑кылымдын идеологиясынын «рыцарлары» болушмак. Теги жок иксроддордун жаралышынын саясий мааниси бар эле, алар мамлекет үчүн кандай гана көрсөтмө болбосун
[[File:АЙТМАТОВ12.png | thumb|Кыргыз Республикасынын Китеп күиү. Ч. Айтматов Мамлекеттик тил ж-a энциклопедия борборунун директору Д. Андашевге диплом тапшырып жатат (2003).]]
идеалдуу иш жүзүнө ашыра турган армияны түзүп бермек. Ал эми романдагы «ата‑энелүү» кассандро‑эмбриондордун туулбай жатып жашоодон баш тарткысы келгендиги аркылуу автор социал.-нравалык экологиянын бузулуп, коркунучтуу чекке жакындап баратканына тынчсызданат. Айтматовдун чыгармачылыгына социалдык, философиялык мазмундуулук мүнөздүү. Жазуучунун түзгөн каармандары канчалык конкреттүү, индивидуалдуу мүнөзгө ээ болбосун, сюжет канчалык каармандын жеке инсандык, пенделик өмүр тагдырын ачып берүүгө багытталбасын, канчалык конкреттүү мезгил өлчөмү бутага алынбасын, алар ошончолук типтүү, кеңири масштабдуу, мезгил, мейкиндик жактан чексиз. Жазуучунун стилдик өзгөчөлүгүнө байланыштуу өтө айкын көрүнгөн туруктуу касиеттер – биринчиден, жазуучунун мифологиялык‑фольклордук материалдарга, экинчиден жаныбарлардын образдарына көп кайрылгандыгында, кеңири пайдалангандыгында. Ар бир жаңы чыгармасында жаңы горизонтторду ача билген жазуучу «Сардал кыз» (2006) романында рыноктук мезгилдеги коомдук турмушту жаңы замандын каармандарынын өз ара мамилелериндеги, мүнөздөрүндөгү байкалган типтүү көрүнүштөрдү көркөм изилдөөнүн объектисине алат. Жазуучунун буга чейинки чыгармаларын кызыл сызык менен тепчип өткөн, алардагы коюлган проблемалардын борбордук негизин түзүп келген «Канткенде адам уулу Адам болот?» деген суроону чечмелөөдө окуя башкы каарман – эркин журналист А. Саманчиндин айланасына топтоштурулат. Руханий кризистик абалга кептелген А. Саманчиндин жашоо‑турмушуна «Сардал кыз» легендасы жандуу мазмун кийирип турат. Каармандын сүйүү драмасы элдик уламыш ж‑a Жаабарс жөнүндөгү баян менен коштолуп, универсалдуу поэтикалык философиялык мазмунга ээ болот. Айтматовдун көпчүлүк чыгармаларында кандайдыр бир күчтүү жаңырыктаган чакырык үндүн катышын байкоого болот. Бул өзгөчө «Гүлсаратта» Бозингендин ботосун издеп (акыйкатсыздыкка жооп издеп) боздогон үнү, «Саманчынын жолунда» уулунун ордуна темир жолду кучактап, согушка наалат айткан эненин үнү, «Кылым карытар бир күн» романында Дөнөнбай куштун үнү, «Кыяматта» Акбаранын айдагы Бөрү‑Энеге даттанып улуган үнү, «Кассандра тамгасында» «Мен туулгум келбейт, келбейт, келбейт...» деп берилген белги аркылуу жаңырыктаган кассандро‑эмбриондордун «үнү» ж. б. «Сардал кыз» романында эки түрдүү жаңырык үн катышат, анын бири түгөйлөш жары болчу сүйгөнүн издеген колуктунун, Сардал кыздын үнү, экинчи Сергейдин акыл‑эсинде жаңырыктаган «Өлтүр! Өлтүрбө!» деген үндөр. Бул үндөрдүн чыгарманын идеялык‑тематикалык мазмунун терендетүүдө ж‑a эмоционалдык‑экспрессивдик планда өтөгөн кызматы зор. Сардал кыздын чакырык үнү – сүйүүнү таза сактоого, урматтоого, ыйык тутууга, коргоого болгон чакырык. Жазуучу Сардал кыздын образын романда мурдагы чыгармаларындагыдай эле идеялык‑поэтикалык концепция, образ‑концепция, образ‑символ, образ‑эскерткич, образ‑үлгү катары пайдаланган. Айтматовдун публицистикалык очерктердин, адабий сын макалалардын, эссе жанрынын чоң чебери. Жазуучунун ар кайсы жылдары жарык көргөн макалаларынын топтомдорунан түзүлгөн «Жер, суу менен авторлошуп» (орус тилинде), «Биз дүйнөнү жаңыртабыз, дүйнө бизди жаңыртат» (кыргыз тилинде) жыйнактары тематикасынын кызыктуулугу, проблеманы терең ачып бере билүү чебердиги менен окурмандарды көркөм
[[File:АЙТМАТОВ13.png | thumb|Ч. Айтматовдун дүйнө элдеринин тилдеринде чыккан китептери.]]
жанрдагы чыгармаларынан кем эмес өзүнө тартып турат. Япон философу Д. Икэда менен «Рухтун улуулугуна таазим ыр» (1993), казак акыны жана коомдук ишмер М. Шаханов менен «Жар боюнда боздоп калган аңчынын ыйы» (1996) аттуу диалогдору ж‑a казак драматургу К. Мухамеджанов менен бирге «Фудзиямадагы кадыр түн» (1973) драмасы да бүгүнкү күндүн актуалдуу проблемалары, дегеле турмуштук ар кандай көрүнүштөр зор философиялык тереңдикте, турмуштук‑фактылык ынанымдуулукта көркөм чагылдырылган баяндар. Айтматовдун чыгармачылыгы улуттук адабиятыбыз үчүн эле эмес, искусствобуздун башка түрлөрүнүн өнүгүүсүнө да өзүнүн зор таасирин тийгизди. Анын чыгармаларынын негизинде музыкада чакан обондуу ырдан тартып симфония, балет‑ораториялар жазылды, көркөм сүрөт искусствосунда ондогон, жүздөгөн эмгектер жаралды, театр спектаклдери, кинофильмдер коюлду. Айтматов бүгүнкү күндө чыгармалары көп басылган классиктерден. Анын чыгармалары дүйнөнүн 127 өлкөсүндө, 176 тилинде которулуп, бир нече ирет чоң тираж менен (2005‑ж. жалпы саны 76,5 млн нуска) кайталап басылган. ''«Айтматов таануу''» илими пайда болуп, ушу кезде дүйнөлүк адабий процессте кеңири изилденүүдө. 1989‑ж. Бишкекте эл аралык Айтматов клубу түзүлгөн. Анын Кыргызтандык ж‑a чет өлкөлүк мүчөлөрү белгилүү илимпоздор, журналисттер, адистер ж. б. Клубдун жобосу, секциялары, адабият, көркөм өнөр ж‑a маданият жагындагы эл аралык сыйлыгы бар. 1992‑ж. Бишкекте коомдук Айтматов таануу институту, «Айтматов чыгармаларынын китепканасы» ж‑a Эл аралык коомдук айтматовдук академия уюштурулган. Ад.: Произведения Чингиза Айтматова и литература о нем на иностранных языках. Библиографический указатель. Ф., 1979; Кыргыз совет адабиятынын тарыхы. 2 томдук. Ф., 1987, 1990; ''Акматалиев А.'' Чингиз Айтматов: жизнь и творчество. Б., 1991; ''Асаналиев К.'' Чыңгыз Айтматов: кечээ жана бүгүн. Б., 1995; ''Ибраимов К.'' Миф и миропонимание в гуманистической философии Чингиза Айтматова. Б., 1998; ''Айтматов Ч.'' 5 томдон турган чыгармалар жыйнагы. Б., 1999; ''Асаналиев К.'' Шекер и космос. Ч. Айтматов: художественная семантика образов. Б., 2001; Кыргыз адабиятынын тарыхы. 7 томдук. Б., 2002. 7‑том; Ахмет ''Сарыгул.'' Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларынын Түркияда кабылданышы. Б., 2003. А. Акматалиев, А. Кадырмамбетова.

АБАЙ КУНАНБАЕВ

2023-05-30T03:18:00Z

Mariya:

'''АБАЙ''' (Ибрагим) Кунанбаев [29. 7 (10. 8). 1845, азыркы Чыгыш Казакстан обл., Абай р-ну, Караул айылы - 23. 6 (6.7). 1904, ошол эле жерде] -- казактын жазма адабиятына негиз салган улуу акын, ойчул, композитор. Атасы Кунанбай түпкүлүктүү бий тукумунан чыгып, өзү да дубанга аким болуп шайланган. Айылдык молдого окуткан балдарынын ичинен Абайдын сергек чыкканын көрүп, аны Семей шаарындагы медресеге жиберет, анда 4 жылдай таалим алып, иран, араб, түрк классиктери жараткан чыгармалар менен таанышып, аларга таасирленип ыр жаза баштаган. Анын алгачкы ырларында казак оозеки поэзиясынын жана чыгыш акындарынын салттары айкын байкалат. Абай Кунанбаев медреседен орус тилинде окуп, бир аз сүйлөп, китеп окуганга жарап калган эле. Бирок окуусун андан ары улай алган эмес, анткени аны атасы [[File:АБАЙ9.png | thumb|none]]
Кунанбай айылга чакырып алып, эл башкаруу иштерине аралаштырат. Коомдук-саясий иштерге аралашуусу Абайдын социалдык уюштуруучулук тажрыйбасын арттырган. Абай орус тилин дагы терең үйрөнүп, өз алдынча окуп, билимин уланткан. Анын эстетикалык табитинин, коомдук-саясий ж-a филос. көз караштарынын кальштанышына орус адабиятынын классиктери А. С. Пушкин, И. А. Крылов, М. Ю. Лермонтов, Л. Н. Толстой, М. Е. Салтыков-Щедрин, В. Г. Белинскийдин чыгармалары, байыркы грек философтору Аристотель менен Сократтын, чыгыш окумуштуулары Ибн-Сина, Беруни ж. б. эмгектери зор таасир тийгизген. Абай Семей аймагында алдынкы саясий көз караштары үчүн сүргүнгө келген орус окумуштуулары Н. И. Долгополов ж-a Е. П. Михаэлис менен таанышып, алардан аздыр-көптүр саясий таалим алган. Абайдын адабий мурасы бай ж-a ал негизинен үч бөлүктөн турат: өзүнүн поэтикалык чыгармалары; башка тилдерден, көбүнчө орусчадан которгондору; кара сөз менен жазылган санаттары. Ал өз ырларында ошол кездеги актуалдуу коомдук-саясий маселелерди, өмүр, заман, махабат тууралуу түбөлүктүү темаларды козгогон; казак коомундагы курч социалдык карама-каршылыктарды көрсөтүп, уруучулук араздашууларга, адилетсиздикке каршы чыгат; мекендештерин илим-билимге, орус маданиятын үйрөнүүгө чакырган. А. ырларын кагаз бетине 80-ж-дын ортосунан түшүрө баштаган. Акындын «Сап, сап көңүлүм», «Шарипке», «Абыралыга», «Жакшылыкка», «Кең жайлоо» аттуу ырлары 1870-80-жылдардын аралыгында жазылган. А-дын «Кансонарда» аттуу чыгармасы (1882) анын акындык кубатын тааныткан ири чыгарма болгон. Чыгармада казак адабиятында калыптанган лирикалык жанрдын өзгөчөлүктөрү көп кырдуу келип, метафоралар, үлгү сөздөр мол. Чыгыш ойчулу Абу Наср ал-Фарабинин философиясы А-дын дүйнө таанымын калыптандырып, аны өнүктүрүүдө зор роль ойногон. А. адам проблемасын өтө бийиктен карап, анын рухий, коомдук, күндөлүк, этикалык, эстетикалык проблемалары б-ча ой толгогон. А-дын филос., көркөмдүк, гуманисттик ж-a диний көз караштары терең сезилген эмгеги, анын - «Кара сөздөрү». Жалпы саны 46 түрдүү чыгармадан турган, мазмуну жагынан ар башка багытта жазылган эмгегиндеги гуманисттик агартуучулук ойлору дин тууралуу пикирлери менен биригип, казак элинин филос. концепциясын түзөт. Анын «Кара сөздөрүнүн» айрымдары алгач 1918-ж. Семейде чыккан «Абай» журналында жарык көргөн. Алар көптөгөн чет тилдерге которулган. А. музыка өнөрүндө мол мурас калтырып, казак музыкасын байытты. Ал таланттуу музыкант, обончу да болгон. Кээ бир ырларына өзү обон чыгарган. Биздин заманга анын 40ка жакын обону жетти. Азыркы учурда 27 ыры нотага түшүрүлгөн. Комп. А. Жубанов менен JI. Хамиди А. ырларын операга пайдаланса, Е. Брусиловскийдин «Жалгыз кайың», А. Жубановдун «Абай» аттуу симф. поэмалары, аспаптык чыгармалар, ыр-романстар А-дын ыр-обондорунун негизинде жазылган. Казактын классик жазуучусу М. ''Ауэзов''дун «Абай жолу» романы улуу акынга арналган. Бул эпопея дүйнө элдеринин 116 тилине которулган. «Абай» энциклопедиясы анын 150 жылдык мааракесине карата чыгармачылык жолуна арналып, туулган күнүнө 100 миң нуска менен чыгарылган. 1631 макала камтылып, көлөмү 120 автордук басма табактан турган бул эбегейсиз зор эмгекте улуу акындын алгачкы чыгармалары менен кара сөздөрүнө ж-a филос., психол., пед., этикалык, эстетикалык, экон. дүйнө таанымына кеңири орун берилген. Ал И. А. Крыловдун тамсилдерин, А. С. Пушкиндин ырларын ж-a «Евгений Онегин» романынын айрым главаларын, М. Ю. Лepмонтовдун бир катар поэтикалык чыгармаларын казак тилине которгон. Абайтаануу - казак адабият таануу илиминин бир тармагы. Абайтаануу кеменгер акындын өнөрүн, филос., коомдук, эстетикалык көз карашын, казак поэзиясындагы ыр санаттарын, муз. мурастарын, кол жазмаларын, адабий-рухий дөөлөттөрүн улам терең изилдеп келүүдө. «Абай» операсы алгач 1944-ж. анын туулган күнүнүн 100 жылдыгына ж-a Казак акад. опера ж-a балет театрынын 10 жылдык юбилейине арналып коюлган. Либреттосун М. Ауэзов, музыкасын А. Жубанов менен Л. Хамиди жазып, режиссёру К. Жандарбеков болгон. «Абай ыры» көркөм фильми 1945-ж. Алматы көркөм ж-a хроникалык фильмдер студиясында чыгарылган. А-дын ролун К. Куанышбаев ойногон. Кыргыз адабиятынын алгачкы өнүгүү мезгилинде А. кыргыз акын-жазуучуларына байкаларлык таасир тийгизген. А-дын кыргыз жазуучусу ''Ч. Айтматовдун'' чыгармачылыгынын калыптануусуна кошкон салымы чоң. Абай атн. бир шаар (Караганда обл.), 2 район (Чыгыш Казакстан), 6 айыл бар. Семей, Каркаралы шаарларында, Жидебайда А-дын адабий-мемориалдык музейлери иштейт. Алматы ж. б. шаарларында театрларга, көчөлөргө аты берилген. Абай атн. чоку, ашуу бар. Бишкек ш-нын бир көчөсү да анын атында. Чыг.: Менин элим. Ырлар, которгон А. Токомбаев. Ф., 1970; Шыгармаларының бир толык жийнагы. А., 1961. Ад.: ''Ауэзов М. О.'' Абай Кунанбаев. А., 1960. ''А. Садыков.''

«АЛА-ТОО» ЖУРНАЛЫ

2023-05-30T03:12:27Z

Mariya:

'''«АЛА-ТОО» ЖУРНАЛЫ''' ‒ адабий-көркөм жана коомдук-саясий басылма. КР Маданият министрлигинин органы катары ай сайын чыгып келген. Адегенде 1931-жылы «Чабуул» деген аталышта жарык көрүп, анын туӊгуч редактору А. ''Токомбаев'' болгон. 1933-жылы «Кыргыз совет адабияты», 1938-жылы «Ала-Тоо», 1939‒42-жылы «Советтик адабият жана искусство», 1942‒56-жылдары «Советтик Кыргызстан» деп аталып, 1956-жылдан баштап кайра «Ала-Тоо» деген ат менен чыга баштаган. Журнал кыргыз адабиятынын калыптанып өнүгүшүнө зор салым кошкон. Кыргыз жазуучуларынын дээрлик бардык көрүнүктүү чыгармалары алгач ирет «Ала-Тоого» жарыяланып турган. Ал окурмандарды орус жана дүйнөлүк классиктердин чыгармалары менен да кеӊири тааныштырып турган. Журнал кыргыз элинин тарыхы, улуттук өзгөчөлүгү, маданияты, ата салты, үрп-адаты, тилине байланыштуу курч жана маанилүү материалдарды жарыялаган. Кийин финансы маселесине байланыштуу журнал көп жылдар бою чыкпай, токтоп калган. 2009-жылы журнал «ЖАҢЫ АЛА-ТОО» деген аталышта кайрадан чыгарылып, өз ишмердүүлүгүн уланта баштаган.

«АКЫЛ КАРАЧАЧ»

2023-05-30T03:04:16Z

Mariya: Mariya moved page «АКЫЛ КАРАЧАЧ» to «АКЫЛ КАРАЧАЧ» фольклордук каарманы

'''«АКЫЛ КАРАЧАЧ»''' ‒ фольклордук каарман. Акыл карачач уламыш боюнча Жаныбек хандын доорунда жашаган ''Жээренче чечендин'' келини. Ошондуктан көпчүлүк окуяларда экөөнүн ысымы катар жүрөт. Акыл карачач даанышман, кара кылды как жарган калыс, акылдуу жана сөзмөр делип сүрөттөлөт. Ал Жээренче чеченди ырайымсыз хандын каарынан айла-амалы, акылы менен кутултат. Акылга сергек, сөзгө чебер Акыл карачач алакөөдөн, акылсыз ханды сөзгө жыгып, өз эркиндигин да коргоп калат. Акыл карачачтын образы элдин таза, нукура көз карашын, келечек идеалын чагылдыргандыгы менен баалуу.

«АЙГҮЛ» фильми

2023-05-30T03:01:54Z

Mariya:

'''«АЙГҮЛ»''' – кыргыздардын алгачкы толук метраждуу көркөм фильмдеринин бири. 1937‑жылы борбордук «Союздетфильм» киностудиясы тарабынан тартылган. Кыргыз аялдарынын кулчулуктан жана көз карандылыктан кутулуп, эркин жашоого баш койгондугун баяндайт. Сценарийи И. Вершининдики, реж. Ю. Васильчиков, оператору – Б. Монастырский, сүрөтчүсү – В. Панталеев, композитору – К. Корчмарев. Роль аткаргандар: Айгүл – Т. Зейферт, Мустафа – П. Гладжиев, Лу Си‑я – Н. Мучирин, Ороз – А. Боталиев, Ярматов – Т. Хожаев, Вовсенко – Б. Баратов, Саид – А. Ким.

«АЗАТТЫК» радиосу

2023-05-30T03:00:34Z

Mariya:

'''«АЗАТТЫК»''' – эл аралык көз карандысыз радиостанция; «Эркин Европа/Азаттык» радиосунун (Radio Free Europe/Radio Libtrty Inc) Кыргыз уктуруу кызматынын расмий аталышы. Чехиянын борбору Прагада жайгашкан. 1949-жылы мурдагы коммунисттик Чыгыш Европада жашаган калктар үчүн «Эркин Европа» радиосу түзүлгөн. 1953-жылдан тартып мурдагы СССРде жашаган элдер үчүн «Азаттык» радиосу ачылган. Бул эки компания 1975-жылы бириккен. «Эркин Европа/Азаттык» радиосу учурда дүйнөгө 26 тилдеги берүүлөрдү уктурат. Ал АКШнын Конгресси тарабынан каржыланат. «Азаттыктын» «Түркстан редакциясынын» курамындагы кыргызча берүүлөрдү биринчи жолу ''Азамат Алтай'' (Кудайберген Кожомбердиев) даярдаган. Ал өзүнүн алгачкы берүүсүн 1953-жылдын 18-мартында Германиянын Мюнхень шаарында обого чыгарган. 1967-жылы «Түркстан редакциясы» экиге бөлүнүп, анын бирөө «Түштүк Түркстан» деп аталып, өзбек, тажик, түркмөн тилдеринде, экинчиси «Түндүк Түркстан» редакциясы болуп, ал кабарларды кыргыз, казак, уйгур тилдеринде уктурган. 1975-жылы аталган редакциялар өз-өзүнчө бөлүнүп, Кыргыз кызматын (азыркы «Азаттык») Т. Жакып уулу (1975-84), А. Алтай (1984-88), А. Өзгөн (1989-95), М. Газы (1995) жана амер. түрколог, доктор Чарльз Карлсон (1996-2002), кийин Н. Айып башкарып келсе, Т. Чоротегин (1991-95 жана 1996-98, 2003), Э. Нурушев (1995), С. Жигитов (1995-96), К. Молдокасымов (1998-2005), К. Оторбаев (2005-2006), Т. Чоротегин (2007-2010), 2010-жылдын 1-октябрынан В. Жуматаева жетектеп келет. Мурда Кыргызстандагы бөлүмү катары КРдин Юстиция министрлигинен каттоодон өтпөй иштеп келсе, 2005-жылдын 31-мартында юрид. жактан катталган. Анын Кыргызстанда кырктан ашуун кабарчысы бар. Ар күнкү беш сааттык, башкача айтканда эртең мененки эки сааттык жана кечки үч сааттык берүүсүндө дүйнөдөгү жана Кыргызстандагы кызыктуу адабий жаңылыктарга, коомдук-саясий окуяларга арналган программалары уктурулат. Ошондой эле Кыргыз улуттук телерадиокомпаниясы (КТР) менен түзүлгөн келишимдин негизинде 2005-жылдан «Ыңгайсыз суроолор», 2006-жылдан жаштарга арналган «Азаттык Плюс» жумалык телекөрсөтүүлөрүн тартуулайт. ''Т. Чоротегин, Т. Ишемкулов.''

«АЙТЫШ» РЕСПУБЛИКАЛЫК КООМДУК ФОНДУ

2023-05-30T00:49:08Z

Mariya:

'''«АЙТЫШ» РЕСПУБЛИКАЛЫК КООМДУК ФОНДУ''' – төкмө акындардын чыгармачылыгын колдоо максатында түзүлгөн мекеме. Кинорежиссер Садык Шер Нияз тарабынан негизделген (2001). 2004–20-жылдары фондду төкмө акын Э. Иманалиев жетектеген. Фонд Кыргыз Республикасынын эл артисттери, акындар А. ''Айталиевдин'' ж‑a Т. ''Абдиевдин'' айтыш мектебинин түптөлүшүнө, азыркы төкмө акындардын республикалык эл аралык айтыштарга жигердүү катышуусуна өбөлгө түзүүдө. Фонддун колдоосу менен «Ак таңдайлар» аттуу китеп жарык көргөн (2003), ошондой эле республикалык айтыштардын видео, аудио кассета, компакт-дискеттери чыгарылды, үч тилде (кыргызча, орусча, англисче) өз алдынча Интернет сайт (www/aitysh/kg) ачылды (2004). «Калемгер» адабий клубу негизделип, КТРКнын «Айтыш», «Чечен айтыш», «Бетме‑бет» телекөрсөтүүлөрүндө акындардын айтышы эл сыноосуна коюлуп турат. 2021–22-жылдары М. Самыйкожо жана А. Маратовдор теңтөрагалыкта кызмат өтөшкөн. Учурда бул коомдук фонддун төрагасы А. Маратов.

«АЖАЛ ОРДУНА» драмасы

2023-05-29T08:46:01Z

Mariya:

'''«АЖАЛ ОРДУНА»''' <big>– кыргыз музыкалык драмасы. Драманын автору – Ж. Турусбеков (1934). А. Малдыбаев, Д. Ковалёв, П. Шубин драманын музыкасынын алгачкы вариантын 1934‑жылы, ал эми соңку музыкалык редакциясын В. Власов, А. Малдыбаев, В. Фере жазган. 1938‑жылы биринчи жолу сахнага коюлган. Режиссёрлору: А. Куттубаев, В. Я. Васильев, дирижёру: В. Целиковский, сүрөтчүсү: Я. Штоффер болушкан. Баш каармандардын образдарын түзгөн туңгуч аткаруучулар:</big> <big>А. Куттубаева (Зулайка), А. Боталиев (Искендер), А. Малдыбаев (Бектур).</big> [[File:«АЖАЛ ОРДУНА»6.png | thumb|«Ажал ордуна» муз. драмасы. Искендер К. Чодронов (1957).]]
<big>Бул тарыхый музыкалык драмада кыргыз элинин 1916‑жылдагы көтөрүлүшү сүрөттөлгөн. Элдик мотивдер менен профессионалдык музыканы чебер айкалыштыруунун натыйжасында «Ажал ордуна» музыкалык драмасы улуттук искусствонун жаңы баскычына көтөрүлгөн.</big>

АКЦЕЛЕРАЦИЯ

2023-05-29T04:10:02Z

Mariya: Mariya moved page АКЦЕЛЕР АЦИЯ to АКЦЕЛЕРАЦИЯ

'''АКЦЕЛЕРАЦИЯ''', к. ''Акселерация.''

АКЦЕЛЕРАЦИЯ

2023-05-29T04:09:41Z

Mariya:

'''АКЦЕЛЕРАЦИЯ''', к. ''Акселерация.''

АЗАМАТ АЛТАЙ

2023-05-29T03:35:12Z

Mariya:

'''АЗАМАТ АЛТАЙ,''' Кожомбердиев Кудайберген (19. 9. 1920, Ысык‑Көл обл., Тоң р‑ну, Корумду айылы – 26. 5. 2006, Нью‑Йорк) – журналист, публицист, коомдук ишмер, «Эркин Европа – Азаттык радиосунун» кыргыз уктуруу кызматынын негиздөөчүлөрүнүн бири. Түп районундагы Ысык‑Көл зооветтехникумдан билим алган. Токмоктон комсомолдук курсту бүтүрүп келип, комсомолдун Тоң райкомунда бөлүм башчы болуп иштеген. 1940‑ж. Советтик Армияга чакырылып, Литванын Каунас шаарында аскердик курста болгон. Улуу Ата Мекендик согуш башталганда урушка кирип, Литва аймагында фашисттердин туткунуна түшкөн (1941). Туткундан эки жолу качып чыгууга аракет жасаган. 1945‑ж. үчүнчү жолу качып чыгып, француз партизандарына кошулат.
[[File:АЗАМАТ АЛТАЙ14.png | thumb|none]]
Согуш аяктагандан кийин СССРде туткундарга карата алынган катаал чечимдерге байланыштуу эл‑жерге кайтып келүү мүмкүн болбой, Францияда калып калган. Ал жерде чыгыш таануучу Александр Бенигсен менен таанышып, Орто Азиянын коомдук‑маданий турмушуна байланыштуу материалдарды топтоп, басма сөз маалыматтарын Батыштын илим чөйрөсүнө киргизүүгө чоң аракет жасаган. 1951‑ж. Германияда «Түрк эли» деген журнал уюшулуп, анын башкы редактору болуп шайланган. 1953‑ж. журналдын ордуна ''«Азаттык»'' радиостанциясы ачылып, анда кабарчы, диктор, директору болуп иштеген. 1975‑ж. 18‑мартта «Азаттыктын» кыргыз тилиндеги алгачкы берүүсүн (1960‑ж. «Азамат Алтай» деген атты алган. «Эркин Европа – Азаттык» радиосунун кыргыз кызматы катары эмгектенген) обого алып чыккан. 50‑жылдардын аяк ченинен Нью‑Йорктогу (АКШ) Колумбия университетинин илимий китепканасынын Чыгыш адабият бөлүмүн жетектеп, түркология жана кыргыз таануу боюнча он миңдеген нускадагы китеп фондун түзгөн. Ал АКШда жүргөндө да «Азаттык» радиосу менен кызматташып турган. 1970‑ж‑дын аягында Мюнхенге келип, 1984–88‑ж. «Азаттык» радиосунун директорунун кызматын аткарган. 1995‑ж. 24‑августтан 11‑сентябрга чейин «Манас» эпосунун миң жылдык мааракесине чакырылып, сый конок катары мекенине келип кеткен. 1950‑жылдан кыргыз тарыхы, маданияты, адабияты боюнча чогулткан бай архивинин бир бөлүгүн 1995‑ж. Жалал‑Абад мамлекеттик университетине тартуулаган.

АБДРАХМАНОВА Симийла

2023-05-29T03:22:04Z

Mariya:

'''АБДРАХМАНОВА''' Симийла (1944-ж. т., Чүй обл, Чүй р-ну, Кегети айылы) – педагог, КРдин эмгек сиңирген мугалими (1995), КРдин эл мугалими (2001). Кыргыз кыз-келиндер педагогикалык институтунун музыкалык факультетин бүтүргөн (1967). Калинин районундагы Эркин-Сай орто мектебинде музыка мугалими (1967), башталгыч класстын мугалими (1976). Мектеп окуучуларына башталгыч билим берүүнүн дасыккан устаты болуу менен агартуу системасына кызмат өтөгөн. Бир нече конкурстардын («көргөзмөлүү сабак» ж. б. у. с.) жеңүүчүсү.[[File:АБДРАХМАНОВА26.png | thumb|none]]

АБДИЕВ Тууганбай

2023-05-29T03:16:30Z

Mariya:

'''АБДИЕВ''' Тууганбай (3. 5. 1937, Жалал-Абад обл., Токтогул р-ну, Ничке-Сай айылы – 1. 12. 2008, Бишкек) – төкмө акын, дастанчы, комузчу, Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген артисти (1986), КРдин эл артисти (1993). КМУнун филология факультетин бүтүргөн (1976). Токтогул райондук маданият үйүндө (1955), Жалал-Абаддагы кыргыз драма театрында (1956-61) иштеген. 1961-жылдан 2008-жылга чейин Кыргыз мамлекеттик филармониянын артисти болуп эмгектенген. Театрга келгенге чейин эле алгачкы устаты ''Корголдон'' комузга кошуп ырдоону, айтыштын ар кыл түрлөрүн, ''Сарыкунандан'' (Сагынбек) дастандарды комуз менен айтуу өнөрүн үйрөнгөн. «Чоң кербез», «Тогуз кайрык», «Мырза кербез», «Бала кербез», «Кара өзгөй»,
[[File:АБДИЕВ16.png | thumb|none]]
«Кер толгоо», «Ак тамак, Көк тамак», «Ак бакай», «Лү-лү, Мамажан» күүлөрүн, «Жаныш, Байыш», «Курманбек», «Ак Мөөр» кенже эпосторун ж. б. чыгармаларды жогорку деңгээлде эле аткарбастан, анын таасирдүүлүгүн дагы тереңдеткен. «Эрке кыял» аттуу күүнүн автору. Т. Абдиевдин «Таңшы комуз» (1979), «Ыр канатында» (1984), «Айтыш, Замандаштар, Чоңколор, Залкарлар» аттуу ырлар жыйнактары жарык көргөн. «Махабат дастаны» кинофильминде (реж. Д. Садырбаев, 1984) Раймалынын ролун аткарган. Төкмө акындардын эл аралык айтыштарынын, дастанчылар («Ак тандай», 1993; «Манас», 1995) кароосунун башкы жеңүүчүсү. III даражадагы «Манас» ордени менен сыйланган (2005).

«АЛА-ТОО» ЖУРНАЛЫ

2023-05-29T03:13:01Z

Mariya:

'''«АЛА-ТОО» ЖУРНАЛЫ''' ‒ адабий-көркөм жана коомдук-саясий басылма. КР Маданият министрлигинин органы катары ай сайын чыгып келген. Адегенде 1931-жылы «Чабуул» деген аталышта жарык көрүп, анын туӊгуч редактору А. ''Токомбаев'' болгон. 1933-жылы «Кыргыз совет адабияты», 1938-жылы «Ала-Тоо», 1939‒42-жылы «Советтик адабият жана искусство», 1942‒56-жылдары «Советтик Кыргызстан» деп аталып, 1956-жылдан баштап кайра «Ала-Тоо» деген ат менен чыга баштаган. Журнал кыргыз адабиятынын калыптанып өнүгүшүнө зор салым кошкон. Кыргыз жазуучуларынын дээрлик бардык көрүнүктүү чыгармалары алгач ирет «Ала-Тоого» жарыяланып турган. Ал окурмандарды орус жана дүйнөлүк классиктердин чыгармалары менен да кеӊири тааныштырып турган. Журнал кыргыз элинин тарыхы, улуттук өзгөчөлүгү, маданияты, ата салты, үрп-адаты, тилине байланыштуу курч жана маанилүү материалдарды жарыялаган. Кийин финансы маселесине байланыштуу журнал көп жылдар бою чыкпай, токтоп калган. 2009-ж. журнал «ЖАҢЫ АЛА-ТОО» деген аталышта кайрадан чыгарылып, өз ишмердүүлүгүн уланта баштаган.

«АЛА-ТОО» БАСМАСЫ

2023-05-29T03:11:18Z

Mariya:

'''«АЛА-ТОО» БАСМАСЫ''' ‒ Кыргызстанда мезгилдүү басма сөздү басып чыгаруучу мекеме. Ал Кыргыз АССРинин Эл комиссариатынын 1934-жылдын 23-октябрындагы токтомуна ылайык «Кызыл Кыргызстан» басмасы болуп түзүлгөн. 1956-жылдан баштап «Советтик Кыргызстан», 1960-жылы «Ала-Тоо» басмасы деп аталган. Уюштурулган мезгилден бери республикадагы бардык газеталарды жана «Ала-Тоо» жана башка журналдарды чыгарып турган. 1972-жылы «Кыргызстан КП БКнын басмасы» түзүлгөндө, газета-журналдарды чыгаруу иши экиге бөлүнүп, бул басма «Ала-Тоо», «Литературный Кыргызстан» журналдарын, «Кыргызстан маданияты» жумалыгын жана башка басылмаларды чыгарган. 1998-жылы жоюлган.

«АГЫМ» гезити

2023-05-29T03:05:35Z

Mariya:

'''''«''АГЫМ''»''''' ‒ менчик гезит. 2001-жылы негизделген. «Агым» гезити өзүнүн ээлеген орду, саясий багыты, сын көз караштагы мамилеси менен башка гезиттерден айырмаланган. Өлкөдөгү коомдук-саясий, экономикалык, социалдык жана эл аралык абал жана башка чиелүү маселелер эркин маанайда чагылдырылып, жалпы эле коомчулуктун көңүлүн бурдурган белгилүү гезит болгон. 2005-жылдары гезиттин нускасы 16 миӊге чейин жеткен. Гезиттин негиздөөчүсү жана биринчи башкы редактору ‒ белгилүү журналист, коомдук ишмер М. Эшимканов болгон.

АНЫКТООЧ

2023-05-26T11:18:05Z

Mariya:

'''АНЫКТООЧ''' – сүйлөмдө заттын, окуянын, зат ордуна колдонулган сөздөрдүн сынын, сыпатын, мүнөзүн, санын, иретин же ал заттын башка затка таандык экендигин билдирүүчү айкындооч мүчө (мис., Минген атың жакшы ат болсо, алысты жакындай көр). Атоочтор граммататкикалык жактан баш мүчөлөрдүн бирине багыныңкы абалда туруп, аларга маани жактан айкындык берет, сүйлөмдүн жалпы маанисин кеңейтип толуктап турат. ''С.Мусаев.''

АВАНСЦЕНА

2023-05-26T11:04:14Z

Mariya:

'''АВАНСЦЕНА''' (аван... жана сцена) - сахнанын алдынкы бөлүгү. Порталдык арканын кендигине барабар болгон жерди (көшөгө менен рампага чейин) ээлейт.

«АК ШООЛА» БАЛДАРДЫН ТЕАТРЛАШТЫРЫЛГАН ЭЛДИК ХОРУ

2023-05-24T06:18:53Z

Mariya:

'''«АК ШООЛА»''' ‒ балдардын театрлаштырылган элдик хору. 1985-ж. Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиӊирген ишмер, хормейстер Г. Эсенгулова уюштурган. Дирижёру С. Шабданалиева, концертмейстери Г. Чукуева. Хорго 2 жаштан 18 жашка чейинки 100дөн ашуун балдар катышат. Ал кенжелер тобу, даярдоо тобу жана концерттик топ болуп бөлүнөт. Репертуары кыргыз композиторлорунун чыгармаларынан, элдик жана дүйнө элдеринин кеӊири белгилүү ырларынан турат. Кенже окуучулар үчүн сольфеджио, музыкалык сабат боюнча атайын окуу программасы, методикасы иштелип чыккан. Хор кыймыл менен айкалыштырылып, театр элементтери киргизилген. 1993-ж. Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана маданият министрлигинин чечими менен ага «Балдардын үлгүлүү хору», 1995-ж. «Ак шоола» балдардын театрлаштырылган элдик үлгүлүү хору деген наам ыйгарылган. Хор өздүк көркөм чыгармачылыгынын кароо-конкурстарына катышып турат. Бүткүл союздук балдар музыкасынын жумалыгына катышып биринчиликти жеӊип алган (1988). Түркия Элге билим берүү министрлигинин атайын чакыруусу боюнча (1993) Анкарада, Стамбулда, Анталияда, ошондой эле Прибалтиканын шаарларында гастролдо болгон. Түркияда (1994), Россияда (1995), Болгариянын Варна шаарында (1996) «Планета жаштары», Алматыда «Боз торгой» (1999) аттуу эл аралык балдар чыгармачылыгынын конкурсуна катышып, 2-орунга ээ болгон. Россиянын Владимир, Суздаль, Вязники шаарында концерт берген. 2006-ж. Россиянын Екатеринбург шаарында «Жер шары биздин жалпыбыздын үйүбүз» деген эл аралык фестивалга катышып, байгелүү орундарды ээлеп келишкен. Элдик жана дүйнө классиктеринин 40ка жакын балдар ырларын Кыргыз радиосунун алтын фондуна жаздырган.[[File:«АК ШООЛА» БАЛДАРДЫН ТЕАТРЛАШТЫРЫЛГАН ЭЛДИК ХОРУ15.png | thumb|«Ак шоола» хору концерт учурунда.]]
.

«АГЫМ» гезити

2023-05-22T09:09:34Z

Mariya:

'''''«''АГЫМ''»''''' ‒ менчик гезит. 2001-жылы негизделген. «Агым» гезити өзүнүн ээлеген орду, саясий багыты, сын көз караштагы мамилеси менен башка гезиттерден айырмаланган. Өлкөдөгү коомдук-саясий, экономикалык, социалдык жана эл аралык абал жана башка чиелүү маселелер эркин маанайда чагылдырылган. 2005-жылдары гезиттин нускасы 16 миӊге чейин жеткен. Гезиттин негиздөөчүсү жана биринчи башкы редактору ‒ белгилүү журналист, коомдук ишмер М. Эшимканов болгон.

«АБРИСКИЛ» эпосу

2023-05-22T08:58:38Z

Mariya:

'''«АБРИСКИЛ»''' – абхаз элинин баатырдык эпосу. Эпосто Абрискил баатырдын өз элин сүйгөндүгү, теңдик жана бакыт үчүн күрөшү чагылдырылган. Кудайга тообо кылып сыйынбаганы үчүн Абрискилге Кудай периштелерин жиберип, аны чынжыр менен үңкүрдөгү темир мамыга байлатып койгондугу баяндалган. 19-кылымдын 70-жылдарынан тартып «Абрискилдин» түрдүү варианттары жазылып, орус тилинде жарыялана баштаган.

«АВЕСТА» жыйнагы

2023-05-22T08:17:38Z

Mariya: Mariya moved page «АВЕСТА» to «АВЕСТА» жыйнагы

'''«АВЕСТА»''' – байыркы заманда жана орто кылымдын башында Иранда, Орто Азияда, Азербайжанда, Афганистанда кеңири тараган диндин (зороастризмдин) ыйык тексттеринин жыйнагы. Тексттер оозеки түрүндө атадан балага мурас катары өтүп турган. Илимде «Авеста тили» аталган байыркы тилде, биздин заманга чейинки 3-кылымда кагазга түшүрүлгөн. Сасаниддер династиясынын тушунда (3–7-к.) «Авеста» 21 китептен куралган. Биздин доорго алардын төрттөн бири гана келип жетти. «Авеста» ошол доордун болмушун толук чагылдыра турган материалдардан турат. Анда Орто Азия, Иран, Азербайжан калктарынын эзелки доордогу коомдук-экономикалык турмушу, диний ишеним-ынанымдары, дүйнөгө көз караштары салт үрп-адаттары тууралуу мол маалымат берилет. Жыйнактын көп бөлүгү жоголгон, унутулган. Окумуштуулардын болжоолорунда ал бир нече бөлүктөн турат: 1) Яшт (алгачкы коомдогу карым-катнаштар, көп кудайга сыйынуу ж. б.); 2) Тат (Ахураммазда Кудай тууралуу таалим-тарбия); 3) көп Кудайга сыйынуучулар менен бир Кудайга кулдук уруучулар ортосундагы күрөштүн натыйжасында биздин замандын 5-кылымында чогултулса керек. Көптөгөн окумуштуулар «Авеста» Иранда Сасаниддер династиясынан чыккан Хосров шах I нин тушунда жазылган деп эсептешет. Ад.: ''Оранский И. М.'' Введение в иранскую филологию. 2-е изд. М., 1988; ''Бойс М.'' Зороастрийцы. Верования и обычаи. 4-е изд. Спб., 2003.

«АВЕСТА» жыйнагы

2023-05-22T08:16:32Z

Mariya:

«АБРИСКИЛ»

2023-05-22T08:09:33Z

Mariya:

'''«АБРИСКИЛ»''' – абхаз элинин баатырдык эпосу. Эпосто Абрискил баатырдын элин сүйгөндүгү, теңдик жана бакыт үчүн болгон күрөшү чагылдырылат. Кудайга тобо кылып сыйынбаганы үчүн Абрискилге кудай периштелерин жиберип, аны чынжыр менен үңкүрдөгү темир мамыга байлатып коёт. 19-кылымдын 70-жылдарынан тартып «Абрискилдин» түрдүү варианттары жазылып, орус тилинде жарыялана баштаган.

«БАГЫШ» эпосу

2023-05-22T06:08:51Z

Mariya:

'''«БАГЫШ»''' ‒ баатырдык эпос. Багыш баатыр жөнүндө «Манас» эпосунда айтылат. «Жедигердин эр Багыш», «Жедигердин Багышы» же болбосо «Эр Багыштын Суртелки» деген саптар менен бирге эле «Букардын тыяк бетинде, Жети-Өзөн деген жери бар. Жети-Өзөндө жердеген, Жедигер деген эли бар. Ал жедигер ичинде, Багыш деген каны бар» ‒ деген саптар ''Саякбайдын'' айтуусунда эскерилет. Багыш жөнүндөгү көлөмдүү эпикалык баян жалаӊ гана кызылсуулук кыргыздардын арасында кеӊири тарабастан, алатоолук кыргыздардын да сүйүктүү чыгармасына айланган. Манасчы ''Жусуп Мамай'' «Манас» эпосунун сегиз муунунан сырткары кытайлык кыргыздар арасында тараган «Багыш», «Толтой», «Тутан», «Мамаке Шопок», «Көбөн баатыр», «Тилекматтын баяны» сыяктуу алатоолук кыргыздарга белгисиз эпикалык чыгармаларды жаратуу менен бирге, «Курманбек», «Эр Төштүк», «Жаӊыл Мырза», «Кыз Сайкал» сыяктуу эпостордун да варианттарын элге тартуулаган. «Багыш» баатырдык эпосу бир нече окуяны ичине камтыйт. Ал атасынан бийликти колуна алгандан баштап, калмак, тажик, манжу, түркмөн, чечен, каракалпак, маӊгул, тейит, маӊгыт, бараӊ, кызылбаш элдеринен чыккан Бака, Королдой, Көӊтөй, Болот, Байтур, Челекбаш, кырк каракчы сыяктуулар менен кандуу кармашта өз намысын бербестен жеӊишке ээ болот. Багыштын атасы Бай жедигер элин баатырдык көрсөтүп сактап турбастан, байлыгына таянып, алымын өз убагында берүү менен журттун тынччылыгын бузбай жашоо камын көргөн. Эпостун сюжетин деги окуялардын өөрчүү процессинде жана анын негизги фабуласында Багыштын эрдиги жедигер элин баскынчы душмандарга кор кылбастан сактап калууга багытталган. Мына ушунун далили катары Багыш Көӊтөйдөн запкы жеп качканда өз күчүн топтоп, кийинки жылы кол салууну максат кылып коёт да, кыргыз хандары менен баатырларына кайрылууну туура табат. Ал бул максатын иш жүзүнө ашыруу үчүн өзүнүн оӊ колу, бардык иштерди тайманбастан аткарып келген Байтекени Ат-Башыдагы Кошой дөөгө, Көк-Жайыктагы Текечиге, Самаркандын сыртындагы Жамгырчы менен Шыгайга, Бозбелдеги Көкөтөйгө барып сырдашкын деп жөнөтөт. Ат-Башыга келгенде Кошой дөөнүн акылы менен Байтеке кыргыз хандарына барбастан, кайрылып элине келет. Кошойдун кеӊеши менен Багыш келген жоого сокку берип турат. Башка эпикалык чыгармалар сыяктуу эле «Б.» эпосунун сюжети ар кыл темадагы эпикалык окуялар циклдеринен куралган. Сюжетти бириктирип жана болуп жаткан окуянын карым-катыштарын өөрчүтүп, өнүктүрүп турган эпикалык окуялар башкы каармандын тегерегине топтоштурулган. Тынчтык, көз каранды эместик сыяктуу элдик идея иш жүзүнө ашырылган. Эпос манасчы Жусуп Мамайдын айтуусунда 1991-ж. Үрүмчү шаарында араб арибинде басылган жана Кыргызстанда 30 томдук «Эл адабияты» сериясында жарык көргөн.