Кыргыз Энциклопедия Жана Терминология Борбору - User contributions [ky]

АБАКИРОВ Анаш

2023-01-11T05:58:20Z

Kerimova-59:

'''АБАКИРОВ''' Анаш ( 2. 3. 1926, Чүй обл., Сокулук р-ну, Кызыл Туу айылы – 26. 10. 1995, Бишкек) – журналист, тарых илимд. кандидаты (1966). Россиянын Иваново ш-ндагы аскердик окуу жайын бүтүргөн (1942). Улуу Ата Мекендик '''согупггун''' катышуучусу. Кыргызстан '''ЛIKCM''' БКда инструктор (1950-51), ошол эле жерде жооптуу уюштуруучу (1951–52), '''ВЛКСМ БКнын алдындагы Борбордук комсомолдук мектептин угуучусу''' (1952–54), «Ленинчил жаш» гезитинин редакторунун орун басары (1954–56,1961), комсомолдун Тянь-Шань обкомунун биринчи секретары, Кыргызстан ЛКСМ БКнын секретары (1956-59), Кыргызстан КП БКнын үгүт-насыят бөлүмүнүн башчысынын орун басары (1963, 1966–67), Кыргызстан КП БКнын алдындагы айыл чарба тармагы б-ча идеол. бөлүмдүн башчысы (1963-64), КПСС БКнын алдындагы Коомдук илимдер академиясынын аспиранты (1964–66), партиянын Фрунзе шаардык комитетинин экинчи секретары (1967–70), «Советтик Кыргызстан» гезитинин редактору (1970–72), Кыргыз ССРинин мамл. басма комитетинин председатели (1972–79), Кыргыз ССРинин китеп сүйүүчүлөр коомунун председателинин биринчи орун басары (1979–87), Респ. ардагерлер кеңешинин төрагасынын орун басары (1991–95) болуп эмгектенген. Кыргыз ССР Жогорку Советинин 4 жолу чакырылышынын депутаты (1963–80). «Совет элин социалисттик интернационализм духунда тарбиялоодогу партиялык басма сөздүн ролу» (1966) аттуу ил. эмгеги жана «Унутулгус күндөр» (1958) ж. б. чыгармалары жарык көргөн. Ата Мекендик согуш ордени''',''' Эмгек Кызыл Туу''',''' эки жолу «Ардак Белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган. ''А. Туркменов.''

«АК МАРАЛ» МАМЛЕКЕТТИК БИЙ АНСАМБЛИ

2023-01-11T05:51:57Z

Kerimova-59:

'''«АК МАРАЛ» МАМЛЕКЕТТИК БИЙ АНСАМБЛИ''' Н. Түгөлов атындагы – Кыргыз улуттук филармониясынын алдындагы бийчилер коллективи. 1939‑ж. Москвада өткөн кыргыз искусствосунун 1-декадасына карата балетмейстерлер Н. С. Холфин, В. В. Козловдун жетекчилиги менен уюштурулган, бирок декададан кийин ал өз ишин токтоткон. 1957‑60‑ж. 20 бийчиден турган элдик бий ансамбли орус, украин ж. б. элдердин бийлеринен концерттик программа түзүшкөн. 1966‑ж. Н. Түгөловдун көркөм жетекчилиги менен ансамбль кайрадан уюштурулган. 1977‑83‑ж. ансамблдин көркөм жетекчиси жана башкы балетмейстери КРдин эл артисти К. ''Мадемилова,'' 1983-жылдан КРдин эл артисти балетмейстер М. ''Асы''л''башев.'' 1988‑жылдан ансамбль азыркы аталышта, 1991‑ж. КРдин эл артисти Н. Тү''гөловдун''
[[File:«АК МАРАЛ» МАМЛЕКЕТТИК БИЙ46.png | thumb|Ансамбль «Сары өзөн баяны» бийин аткарууда.]]
ысымы берилген. Коллективдин концерттик программаларын кыргыз, казак, башкыр, татар, түркмөн, өзбек, азербайжан эл бийлери, «Европа бий музыкасы» аттуу бөлүмдөр түзөт. «Тамаша», лирикалык «Аккуу», «Ак тамак, Көк тамак», «Миң кыял», «Эл достугу» бий сюитасы, «Сары өзөн баяны», «Саринжи‑Бөкөй», «Беш ыргай», «Тогуз кайрык», «Маш ботой» ж. б. бийлер туруктуу репертуарга айланган. Ансамбль Түркияда, Германияда, Францияда, Малайзияда, Индияда ж. б. өлкөлөрдө гастролдо болгон.

АЖЫКЕЕВ Эсенкан

2023-01-05T16:11:42Z

Kerimova-59:

'''АЖЫКЕЕВ''' Эсенкан (1924-1989) – өткөөлчүлөр бригадасынын бригадири. Соц. Эмг. Баатыры (1966). 1942-49‑ж. Сов. Армиянын катарында кызмат кылган.
[[File:АЖЫКЕЕВ11.png | thumb|none]]
Андан кийин рудникте забойщик‑өткөөлчү болуп ишгеген. А‑дин бригадасы эмгектеги зор ийгиликтерге жетишкен. Эки жолу Ленин ордени жана медалдар менен сыйланган.

'''Эсенкан Аджикеев (1924 года, Башкуганды, Джумгальский район, Тянь-Шаньская область, Кара-Киргизская АО, РСФСР — 1989 год) — передовик производства, шахтёр. Герой Социалистического Труда (1966). Заслуженный шахтёр Киргизской АССР.'''

'''Родился в 1924 году в ауле Башкуганды Жумгальского района Тянь-Шаньской область (сегодня — Джумгальский район Нарынской области Киргизии). В 1939 году стал работать солистом в Нарынском областном театре. В 1942 году был призван на фронт. В 1944 году после демобилизации вернулся в Киргизию и стал работать в экспедиции Киргизского геологического управления. С 1951 года работал на Киргизском горнорудном комбинате, где совершил трудовую карьеру от рядового бурильщика до мастера. Позднее работал в рудоуправлении № 11 забойщиком на новом горнорудном месторождении. Был назначен бригадиром проходчиков. В 1961 году бригада Эсекана Аджикеева завоевала почётное коммунистическое звание. За высокие показатели в трудовой деятельности был награждён в 1962 году Орденом Ленина. В 1966 году был удостоен звания Героя Социалистического Труда за выдающиеся показатели при выполнении плана семилетки (1959—1965), которая была завершена за 6 лет. Планы 1965 года были выполнены на 168 %.'''

'''В 1979 году вышел на пенсию.'''
{| class="wikitable"
!'''Дата смерти'''
|'''30 июня 1989'''
|}

АГНОСТИЦИЗМ

2023-01-04T17:16:26Z

Kerimova-59:

'''АГНОСТИЦИЗМ,''' к. ''Таанып билүү теориясы.''

АГИОГРАФИЯ

2023-01-04T17:13:52Z

Kerimova-59:

'''АГИОГРАФИЯ''' (гр. – ыйыктар ж-дө жазамын) – диний темада жазылган чыгармалар. Пайгамбарлардын жана олуялардын турмушу тууралуу чагылдырылат. Ар кандай диндерге байланыштуу А-нын темасы, идеясы, максаты ар түрдүүчө болгон. А. Навоинин «Пайгамбарлар жана даанышмандар тарыхы» деген чыгармасында ислам дининин ыйыктары ж-дө айтылат. Кыргыздардын революцияга чейинки жазма жана оозеки адабиятында мындай чыгармалар болгону менен алардын көбү бизге толук жетпей калган. Акын Э. Эрматов Мухаммед пайгамбар тууралуу ыр китебин жазган жана анда ал инсандын өмүрү, ишмердүүлүгү чагылдырылган.

АВСТРАЛИЯ АЛЬПЫСЫ

2023-01-04T16:41:43Z

Kerimova-59:

'''АВСТРАЛИЯ АЛЬПЫСЫ''' ‒ түш.-чыгышындагы тоолор. ''Чоӊ Суу бөлгүч кырка тоосунун ''бийик бөлүгү. Уз. 450 ''км''дей. Эӊ бийик жери 2230 ''м'' (Косцюшко чокусу). Эквалипт токою, 1000‒1200 ''м''ден жогору бадал жана шалбаа өсүмдүктөрү өсөт.

АВИАЦИЯ ӨНӨР ЖАЙЫ

2023-01-04T16:31:29Z

Kerimova-59:

'''АВИАЦИЯ ӨНӨР ЖАЙЫ,''' к. Авиация.

АБСУРД

2023-01-04T16:03:43Z

Kerimova-59:

'''АБСУРД''' (лат. ab surdus - маанисиз) ̶ мазмундун маанисиз, сандырактыгы. А-дун маанисин кеңейтүү ̶ аны өзгөртүп түшүнүүгө, жаңы чектерин белгилөөгө мүмкүндүк берет. Мис., антикалык философияда А. реалдуу предметтер менен дал келишпеген, логикалык мыйзамдарды бузган, категорияларды чаташтырган, алмаштырган сөздөр менен байланыштырылган. 19–20-к-дарда логикада жана гносеологияда логикалык актылардын «предметтүүлүгүн» жана «предметсиздигин» айырмалоодо сюрреалисттик (реализмден артык) иск-во, А. театры, А-дук поэзия, А-дук кино, А-дук көркөм ад-т ж-дө жана онтология (болмуш илими) б-ча дүйнөнүн иррационалдуулугу, болмуштун A-дугу, адам менен дүйнөнүн трагедиялуу келише албастыгы жана байкалып-билинген А-дар ж-дө сөз болуп келген. Коом өркүндөп өнүккөн сайын А. азаят.

АБСТРАКТУУ ТҮШҮНҮК

2023-01-04T16:02:19Z

Kerimova-59:

'''АБСТРАКТУУ ТҮШҮНҮК''' – абстрактуу конкреттүү эмес чындыкка коошпогон түшүнүк. Анда предметтин өзү эмес, анын сапаты жөнүндөгү ой элестетилет (мис.; «аппак», «оор», баатырдык ж. б.), б. а. даяр турган нерсеге өзгөчө көз караш. Чындыкка коошпогон түшүнүк жеке жана жалпы түрдө болот.

АБИЛДАЕВ Болот Ералханович

2023-01-03T17:17:07Z

Kerimova-59:

'''АБИЛДАЕВ Болот Ералханови'''ч(6. 11. 1963-ж. т. , '''каякта''' ) – экон. илимд. доктору (1998), КРСУнун '''ардактуу доктору,''' КРдин '''Эмгек сиң.''' экономисти, КРдин 2-класстагы мамл. '''советниги.''' 1985-ж. КМУнун экономика факультетин бүтүргөн. Эмгек жолун КРдин Борбордук статистика башкармалыгында иштеп баштаган. 1986–87-ж. Кыргыз ССР Мампландын эсептөө борборунда улук экономист. 1987–90-ж. Н. А. Вознесенский атн. Ленинград финансы-экономика ин-ттунда аспирант. 1990–91-ж. Москвадагы СССР ИАга караштуу ил.-өндүрүштүк бирикменин коммерциалык директору. 1991–93-ж. Кыргыз товардык-чийки зат биржасынын вице-президенти, 1993–96-ж. бир катар коммерциялык компанияларда жетекчи кызматтарда. 1996-ж. Мамлекеттик салык инспекциясында башкы инспектор, 1997-ж. Свердлов р-ндук регионалдык казынанын башчысы. 1999–2000-ж. КРдин финансы министрлигине караштуу Мамл. бажы инспекциясынын “Түндүк “ темир жол бажысынын начальниги, 2001-ж. КРдин финансы министрлигинин борбордук казнасынын директору, 2002–05-ж. КРдин финансы министри. 2005-ж. “Газпром” ААК Башкармалыгында орун басардын советниги, 2006-жылдан “Газпром Нефт Азия” ОсООнун генералдык директору, 2008–15-ж. КРдеги “Газпром” ААКтын Өкүлчүлүгүн да жетектеген. 2014-жылдан “Газпром Кыргызстан” ОсООнун генералдык директору. А. Россиянын “Звезда Содуружество”, Афганстан ветерандар союзунун “За заслуги” ордендери ж. б. медалдар менен сыйланган.

АБЕТЕКОВ

2023-01-03T17:08:34Z

Kerimova-59: Blanked the page

АБЕРДИН-АНГУС УЮ

2023-01-03T17:08:00Z

Kerimova-59:

'''АБЕРДИН - АНГУС УЮ''' - ири мүйүздүү малдын эт багытындагы породасы. Шотландиянын катаал климаттуу тоолуу р-нундагы Абердин графтыгынын кара токол уюн жана Ангус графтыгынын '''күрөн''' уюн аргындаштыруудан алынган. Эти өтө даамдуу, чыктуу, тез жетилет, абдан тукумчул, тукум '''куугучутугу''' туруктуу жана чөйрөгө жакшы '''ынгайланышына''' жараша бул порода дүйнөдө таралышы б-ча экинчи орунда. Ал Түн. жана Түш. Америка, Океания, Европада багылат. КМШ өлкөлөрүнө 1932-ж. Англиядан алынып келинген. Калмак уюу, о.эле сүт, эт-сүт багытындагы уйлар менен аргындаштырууда пайдаланылган. Уй токол, кара (кээде кызыл-күрөң) түстө. Букасынын бийиктиги өркөчүнөн 125-130 ''см, '''''уйу''' 120-125 ''см.'' Букасынын тирүүлөй салмагы 750-800 ''кг,'' '''уйу''' 500-550 ''кг.'' Жаңы туулган музоосунун салмагы 28-30 ''кг.'' Бордолгон 14-15 айлык торпогунун тирүүлөй салмагы 400-450 ''кг,'' союлганда 58-60% эт алынат. АКШда А.-а. у-нун бою бийик тиби чыгарылгын. Анын өркөчүнөн бийиктиги 145-147 ''см,'' тирүүлөй салмагы 1000'' кг''га жетет. КМШ өлкөрүндө асыл тукум чарбаларында малды '''агындаштырууда''' пайдаланылат.

АБДЫРОВ Төлөбек Шакирович

2023-01-03T17:01:00Z

Kerimova-59:

'''АБДЫРОВ Төлөбек Шакирович'''(1969-ж. т., Нарын обл., Нарын ш.)– экономика илимд. доктору (2014). 1993-ж. СССРдин 50 жылдыгы атн. КМУну бүтүргөн. 1993-жылдан Мамл. салык инспекциясында инспектор, улук инспектор, сектор башчысы, КРдин '''президентине''' караштуу Атаандаштыкты өнүктүрүү жана коргоо б-ча улуттук комиссиянын жетектөөчү адиси, башкы адиси, бөлүм начальниги, башкармалыктын начальниги, Бишкек машина куруу з-дунда экономика б-ча директор, Б. Н. Ельцин атн. '''КР Славиян ун-ттинде п'''рофессор, КР '''АГУПта''' кафедра башчысы, институттун директору, '''КРдин Эл аралык ун-ттинде''' кафедра башчысы. А. 105 ил. эмгек, 3 монография, 1 окуу китебинин автору.

АБДЫРАХМАН

2023-01-03T16:58:01Z

Kerimova-59: Replaced content with " . "

.

АБДЫНАСЫРОВ Уран Тойбаевич

2023-01-03T16:56:25Z

Kerimova-59:

(1963-ж. т., Фрунзе ) – экономика илимд. доктору (2010). 1985-ж. СССРдин 50 жылдыгы атн. КМУнун экономика факультетин бүтүргөн. 1985-жылдан КРдин '''өкмөтүндө''' референт, эксперт, КРдин чет элдик инвестиция тартуу б-ча мамл. комитетинин генералдык директорунун орун басары, 1- орун басары, сатып өткөрүү жана инвестицияны стратегиялык өнүктүрүү б-ча '''дирекктору,''' КР ЖКда төраганын орун басарынын кеңешчиси, КР '''АГУПта''' кафедра башчысы, профессор болуп иштеген. А. 45 ил. эмгек, 3 монографиянын автору.

АБДЫМАЛИКОВ Кыдыр

2023-01-03T16:54:03Z

Kerimova-59:

'''АБДЫМАЛИКЬВ Кыдыр''' (1938-ж. т., Ысык-Көл обл., Түп р-ну, Күрмөнтү айылы) - экономист, экономика илимд. доктору (1990), проф. (1992). КАЧИни (1965), Кыргыз ССРинин ИАнын '''ЭИ''' аспирантурасын (1970) бүтүргөн. КРдин Айыл чарба министрлигинде зоотехник, Башкы башкармасынын начальниги, КРдин УИАнын ЭИде ил. кызматкер, жайыттар жана тоюттандыруу б-ча Кыргыз ИИИде бөлүм башчы, Кыргыз '''МИИИде''' бөлүм башчы, Кыргыз айыл чарба ун-тинде кафедра башчысы, 1997-жылдан И. Раззаков атн. КТУда кафедра башчысы. Агрардык экономика (мал чарбачылык) б-ча адис. '''ИОдон''' ашуун ил. иштери жарык көргөн. Негизги '''эмгектери''' Кыргыз Респ-касында рынок мамилелерин жана өндүрүштү калыптандырууга, респ-дагы экон. реформаны турукташтыруу '''масел елерине''' жана анын макроэкон. көрсөткүчтөрүнө арналган.

'''С 1992 г. – профессор.'''

'''В 2008 году присвоено звание “Заслуженный деятель науки Кыргызской Республики».'''

 
Эмг.: Концепция формирования рыночных отношений и производства Республики Кыргызстан. Б., 1993.

АБДЫЛДАЕВ Эркинбек Кыянович

2023-01-03T16:46:12Z

Kerimova-59:

'''АБДЫЛДАЕВ Эркинбек Кыянович''' (1954-ж. т. Ысык-Көл обл., Жети-Өгүз р-ну, Ак-Терек айылы) – техника илимд. доктору (1992), проф. (1995), '''илим жана техника б-ча Кырг-н Ленин комсомолу сыйл. лауреаты (1987).''' Ленинград мамл. ун-тин (1976), Too механикасынын маркшейдерлик иши б-ча Бүткүл союздук ил.-из. ин-тунун аспирантурасын (Ленинград, 1979), КР УИАнын Тоо тектердин физикасы жана механикасы ин-тунун докторантурасын бүтүргөн (1992). Бүткүл союздук маркшейдер ил.-из. ин-тунда (Ленинград) ил. кызматкер, Пржевальск пед. ин-тунда декан, кафедра башчы, Эл аралык башкаруу ин-тунун Караколдогу филиалында директордун орун басары, 1993-жылдан Ысык-Көл мамл. ун-тинин проф. 50дөн ашуун ил. эмгектин, анын ичинде монография, окуу куралдардын автору. Эмг.: Напряженно-деформированное состояние массива горных пород вблизи выработок. Ф., 1990.

АБДЫЛДАЕВ Табылды

2023-01-03T16:43:57Z

Kerimova-59:

'''АБДЫЛДАЕВ''' Табылды (2. 3. 1932, Ысык-Көл обл., Ысык-Көл р-ну, Бостери айылы - 17. 10. 2000, Бишкек) - философия илимд. доктору (1968), проф. (1969). 1952-ж. КРдин ИАнын корр. мүчөсү (1989).
[[File:АБДЫЛДАЕВ 443.png | thumb|none]]

1956-ж. КМУну бүтүрүп, ошол эле жерде окутуучу, улук окутуучу, доцент, 1966-88-ж. КММИнин филос. кафедрасынын башчысы, 1988-2000-ж. КР ИАнын философия жана укук ин-тунда бөлүм башчы болуп иштеген. Адам экологиясынын филос. маселелери б-ча адис. Анын ил. эмгектери негизинен биол. түр жана түрдүн келип чыгышынын методологиялык проблемаларына арналган. А-дин изилдөөлөрү илимдин өнүгүшүнүн перспективалуу багыты, б. а. азыркы мезгилдин кеңири экол. проблемалары менен тыгыз байланышкан. Ал Бишкек ш-ндагы философтордун ил. эмгектеринин жогорку окуу жайлар аралык тематикалык жыйнагын чыгарууну уюштурган. Анын жетекчилиги, редакциялоосу менен КММИнин философия кафедрасынын жана экология б-ча бөлүмдүн кызматкерлеринин коллективдүү монографиясы, 8 ил. эмгек чыккан. 70тей ил. эмгектин (анын ичинде 12 монография) автору. Эмг.: Философские вопросы о виде. Ф., 1966; Понятие «вид» в современной биологии. Ф., 1971; Соотношение различных тенденций в исследовании уровней организации живой природы. Ф., 1975; Причинно-следственные связи во взаимоотношении общества и природы (в соавторстве) Ф., 1986.

АБДЫЛДАЕВ Мукаш Юнусалиевич

2023-01-03T16:39:01Z

Kerimova-59:

АБДЫЛДАЕВ Мукаш Юнусалиевич (1932-ж. т., Чүй обл., Кемин р-ну, Жол-Булак айылы) –техника илимд. доктору (1994), КРдин билим берүүгө эмг. сиң. кызматкери (2000). КМУну (1952) жана Кабарда-Балкар (Нальчик ш.) мамл. ун-тинин аспирантурасын бүтүргөн (1958). Улук ил. кызматкер, КММИде доцент, ФПИнин Оштогу филиалында декан, Фрунзе автожол техникумунун директору, ФПИнин доценти ж. б. кызматтарда иштеген. 1999-жылдан КМУда проф. Эмгектери негизинен кысылбас суюктуктардын гидродинамикасын изилдөөгө арналган. бОтан ашуун ил. '''эмгектери,''' анын ичинде 3 монографиясы, 10 окуу-усулдук '''куралдары''' жарык көргөн. 
Эмг.: Плоские задачи теории струй идеальной жидкости. Б., 1999.

АБДЫЛДАЕВ Дамир Керимкулович

2023-01-03T16:34:56Z

Kerimova-59:

'''АБДЫЛАЕВ''' '''Дамир Керимкулович''' (1965-ж.т., РФ, Москва) – медицина илимд. доктору (2003). И. К. Ахунбаев атн. КММИни бүтүргөн (1988). '''Эмгек жолун Кыргыз Онкология жана радиология ИИИде врач-ординатор болуп баштаган.''' Ошол эле жерде улук ил. кызматкер, жетектөөчү ил. кызматкер болуп иштеген. Кайра даярдоо жана '''квалифакцияны''' жогорулатуу б-ча КММИде онкология '''кафедресында''' проф.; КР Саламаттык сактоо министрлигинин Маммология борборунун директору; КРдин илим ж-а техника б-ча мамл. '''сыйлыктын''' лауреаты, КРдин Ардак грамотасы менен сыйланган. Бардыгы 67 ил. иштери, а.и., 2 '''момнографиясы,''' 1 окуу китеби, 3 патенти бар. Эмг.: Морфологические факторы прогноза течения медуллярного рака молочной железы // Вестник РОНЦ им. Блохина РАМН. –М., 2000.–№3. – С. 13-16. Избранные вопросы заболеваний репродуктивной системы; учебное пособие. – Бишкек. 2007.'''-370 с.'''

АБДЫКЕРИМОВ Асанбек Абдыкеримович

2023-01-03T16:20:56Z

Kerimova-59:

'''АБДЫКЕРИМОВ''' Асанбек (1939-ж. т., Ысык-Көл обл., Түп р-ну, Арал айылы) – зоотехник, а. ч. илимд. доктору (2002), проф. (1989), КУАУнун ардактуу проф. (2008). К. И. Скрябин атн. КАЧИни бүтүргөн (1965). 1958-ж-дан Ак-Суу р-нунда сүт-товар фермасынын башчысы, ин-тту бүтүргөндөн кийин да ошол райондо колхоздо зоотехник-селекционер, башкы зоотехник болуп иштеген. 1966-ж-дан КАЧИде аспирант, ассистент, профкомдун төрагасы, проф., доцент, 1983–93-ж. фак-ттин деканы, 2000–02-ж. КАУнун окуу башкармалыгынын начальниги, 1976–2009-ж. кафедра башчысы болгон. Ал '''Ш''' даражадагы '''Манас''' ордени, Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Ардак грамотасы, Президенттин «Агрардык элита» улуттук сыйлыгы (2007) ж. б. көптөгөн сыйлыктардын ээси. Анын 105'''төй''' ил.-методикалык иштери, анын ичинде 3 монографиясы жана бир окуу китеби бар ''. Эмг.:Теория и практика разведения яков в Кыргызстане. Бишкек, 2001.''

АБДЫКАЛЫКОВ Акымбек

2023-01-03T16:18:20Z

Kerimova-59:

'''АБДЫКАЛЫКОВ Акымбек''' (10. 5. 1957-ж. т., Жалал-Абад обл., Сузак р-ну, Кыз-Көл айылы) – курулушчу, техника илимд. доктору (2001), проф. (2003). ФПИни (1979), Одесса инж.-курулуш ин-тунун аспирантурасын (1985) бүтүргөн. Долбоорлоо ин-тунда инженер, ил. кызматкер, лабор. башчысы, окутуучу, кафедра башчысы,, декан, КМКТАУда ин-ттун директору, проректору '''(2001-05), 2'''005-жылдан ректору. 100дөн ашык ил. эмгеги, анын ичинде 2 монографиясы бар, 10 патенттин ээси. Ил. эмгектери негизинен композициялык курулуш материалдарын, буюмдарын жана конструкцияларын изилдөөгө арналган. Эмг.: Моделирование и оптимизация свойств композиционных материалов (в соавторстве). Ф., 1988.

АБДЫБЕКОВ Садырбек

2023-01-03T16:13:06Z

Kerimova-59:

'''Садырбек''' (1871, Ысык-Көл обл.,Ысык-Көл р-ну, Тору-Айгыр айылы – 1950,Ысык-Көл обл., Ак-Суу р-ну, Жол-Колот айылы) – мергенчи, натуралист, саякатчы, тилмеч. 18-к-дын аягынан '''тартып''' орус (А. А. Куценко, 1901; В. Н. Шнитников ж. б.) жана чет өлкөлүк (Д. Алмаши, 1900; Г. Мерцбахер, 1902-03; Д. Принц, 1906 ж. б.) ил. экспедицияларга катышкан. Алар менен Теңир-Тоонун Күнгөй–Тескей, Сары-Жаз, Көөлү, Арпа, Суусамыр, Балгарт ж. б. көп жерлерин (1890–1943), Иле өрөөнүн (1909, 1912-13), Балкаш көлүнүн жээктерин (1913), Жунгар тоолору менен Ала-Көлдү (1914), Күнөс, Текес, Борохорону (1916-21) ж. б. жерлерди кыдырып чыгып, Россиянын (Москва, '''Пе тербург''') жана чет өлкөлөрдүн (Будапешт, Лондон, Мюнхен ж. б.) бир топ музейлерин көп сандаган коллекциялар менен жабдыган. Кырг-нда мамл. '''адчылыкты''' уюштуруучулардын бири. Аңчылар союзунун башкармасына шайланган. 1930-жылдан '''баштап''' Пржевальскидеги чумага каршы станциянын ил. кызматкери катары бир нече экспедицияга катышкан. Фрунзедеги (1926)жана Пржевальскидеги (1928–29) мекен таануу музейлерин уюштурууга '''катышьш,''' аларга өзү даярдаган коллекцияларын берген. Кыргыз жергесин, анын табиятын, өзгөчө айбанаттарын жакшы билген.

АБДУРРАХМАН Афганистандын эмири

2023-01-03T16:08:20Z

Kerimova-59:

'''АБДУРРАХМАН''' (1844, Кабул – 1901, ошол эле жерде) – азыркы Афганистандын негиздөөчүсү жана аскер лидери, 1880-жылдан Афганистандын эмири. 1878–80-ж-дагы Экинчи Англия-Афган согушунда (к. Англия-Афган согуштары) Афганистандын түндүгүндө (1880) өзүнүн бийлигин орноткон. Ал күчтүү армия түзүп, Кандагар, Герат, Хазаражат, Афганистан, Түркстан жана Кафиристанды басып алып, Афганистандын чек араларын кеңейткен. Абдуррахман натыйжалуу салык чогултуу, бирдиктүү акча тутумун жана борборлоштурулган бюрократиялык башкарууну киргизген. Феодалдык бытырандылыкты жоюуга жана өлкөнүн экономикасын чыңдоого чоң салымын кошкон. Улуу державалардын ортосундагы карама-каршылыктардан пайдаланып, мамлекеттин бүтүндүгүн бекемдөөгө жана камсыз кылууга аракет кылган. Өлкөгө катуу режим орноткон. Европалыктар үчүн Афганистанга кирүүгө тыюу салынган. Атайын уруксаты жок өлкөдөн чыгып кеткен жарандары өлүм жазасына дуушар болгон. Өлкөдө калкка катуу көзөмөл орнотулуп, кербен жолдорундагы уурулар менен каракчыларга карата чаралар колдонулган. Аскер иштери, адм. структура, сооданы уюштуруу жаатында реформалар ишке ашкан. Кабулда курал-жарак з-ддору курулуп, аскер окуу жайлары ачылган. Абдуррахман негизинен өзүнүн Англияга көз карандысыз тышкы саясатын жүргүзгөн.

АБДУРРАХМАН

2023-01-03T16:06:18Z

Kerimova-59: Replaced content with " "

АБДУЛЛА Хафиз

2023-01-03T13:09:00Z

Kerimova-59:

'''АБДУЛЛА''' '''Хафиз''' (чыныгы аты-жөнү – Файзуллаев Абдулла; 1869–1944 '''дата смерти''' '''17 мая 1944, Ташкент''' ) – артист, Кыргыз ССРинин эл артисти (1940), Өзбек ССРинин эл ырчысы (1943). Намангандагы шайырлар ийриминде, Чыгыш труппасында, Оштогу музыкалык драма театрында, согуш жылдарында Ташкент обл-нун Янги-Юл шаардык музыкалык драма жана комедия театрында эмгектенген. «Көчө багы», «Ош шагы», «Эшпай», «Абдурахман Беги», «Баят», «Календер» ж. б. ырларды аткарган. Абдулла-Хафиз аткарган мукамдуу ырлары Кыргыз радиосунун фондуна жазылып алынган.

АБДРАХМАНОВ Сарбагыш

2023-01-03T12:40:50Z

Kerimova-59:

'''АБДРАХМАНОВ''' Сарбагыш (1943-ж. т., Ысык-Көл обл., Ысык-Көл р-ну, Темир '''Дата рождения 12 января 1943'''

'''Дата смерти 30 декабря 2017''' ) – физика-математика илимд. доктору (1994), проф. (1995). Физика жана катуу нерселер механикасы тармагы б-ча адис, КРнын билим берүүгө эмг. сиң. кызматкери (1999). КМУнун механика-математика ф-тин (1964), КРдин УИАнын ФМИнин аспирантурасын (1970) бүтүргөн. КРдин ИАнын ФМИде улук инженер, ил. кызматкер, ФПИде улук окутуучу, декандын орун басары, доцент, кафедра башчысы, декан, 1999-жылдан И. Раззаков атн. КТУнун проректору. 10Одөн ашык ил. эмгеги, анын ичинде 5 монографиясы жарык көргөн.

АБДРАЕВ Кутубай

2023-01-03T12:12:44Z

Kerimova-59:

'''АБДРАЕВ''' Кутубай <big>(1932, Нарын обл., Кочкор р-ну, Көк-Жар кыш. '''место смерти: 18 марта 2014 г.''') – малчы, Соц. Эмг. Баатыры (1978). Кыргыз ССРинин а. ч-сына эмг. сиң. устаты (1982). Нарын обл-нун Кочкор р-нундагы Соң-Көл совхозунда баш чабан. Малдын кунардуулугун арттырууда чоң ийгиликтерге жетишип, 1972ж. ар жүз тубар койдон 148ден козу, 5 ''кг''дан жүн алган. 1975-80-ж. Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты. Үч Ленин ордени,Октябрь Революциясы, Монгол Эл Респсынын «Алтын годос одон» ордендери менен сыйланган.</big> 
[[File:АБДРАЕВ 117.png | thumb|none]]

АБД АЛ-КЕРИМ САТУК-ПУГРА ХАН

2023-01-03T12:01:36Z

Kerimova-59:

'''АБД АЛ-КЕРИМ САТУК-ПУГРА ХАН,''' ''к. Сатук Буура Кара каган.''

АББАТ

2023-01-03T12:00:08Z

Kerimova-59:

'''АББАТ''' (лат. abbas, арамейче «аЬЬо» – ата) – батыш европ. христианчылыкта католик монастырынын, аббатчылыктын башчысынын титулу (аялдар монастырынын башчысы – аббатиса). Алгачкы о. кылымда А-тардын кыйласы ири феодалдарга айланып, чиркөөдө епископтон кийинки орунду ээлешкен. А. – католик чиркөөсүндөгү поптордун жана жогорку дин кызматкерлеринин жалпы аталышын да билдирет.

АБАКИРОВ Абдыкерим

2023-01-03T11:44:16Z

Kerimova-59:

'''АБАКИРОВ''' Абдыкерим (1938-ж. т., Фрунзе) – эндокринолог, медицина илимд. доктору (2000). КРдин эмг. сиң. врачы (1989). КММИни (1962), аспирантурасын (1969) бүтүргөн. Ошол эле жерде ассистент, доцент жана КРдин Саламаттык сактоо министрлигинде '''старшим экспертом лицензионно-аккредитационной комиссии''' иштеген. Ички оорулар жана эндокринология б-ча адис.

'''Опубликовано более 90 научных работ, в том числе 2 монографии.''' Эмг.: Сахарный диабет в горно-климатических условиях. Б., 1999.

«БАБУР-НААМА»

2023-01-03T11:14:33Z

Kerimova-59:

'''«БАБУР-НААМА»''' ‒ ''Бабур'' Захир ад-диндин автобиографиялык жанрдагы жазылган тарыхый чыгармасы. ''Бабурдун'' өмүр баяны жана тарыхый окуялар камтылган. Түрк (чагатай) тилинде 1526‒30-ж. жазылган. Ал эмгекте 1493‒1529-ж. Орто Азия, Афганистан, Түндүк Индиядагы маанилүү тарыхый окуялар, ал аймакта жашаган элдердин үрп-адаттарын, салтын, чарбасын ж. б. чагылдырган маанилүү маалыматтар камтылып, тимуриддер менен Мухаммед Шейбанинин ортосундагы Моголстандагы так талашуу үчүн болгон согуштар, аймактагы шаарлардын (Аксыкент, Кабул, Шаш, Бухара ж. б.) көрүнүшү, архитектурасы сүрөттөлүп, Сыр-Дарыя, Жети-Суу боюн мекендеген элдер, Азия менен Индостанды жердеген жаныбарлар тууралуу баяндалган. Ошондой эле Кырг-ндын саясий тарыхына жана тарыхый географиясына байланыштуу маанилүү маалыматтар кездешет. Түш. Кырг-ндын тоолуу аймагын мекендеген ''чогорок'' уруусу тууралуу да айтылган. Бабурдун эмгегинде белгилүү окуяга, адамдын кулк-мүнөзү жана сүйүү сезимине арналган, о. эле кээде филос. көз карашта жазылган ырлары да бар. «Тарих-и Рашидинин» автору Мухаммед Хайдар Дуглат тууралуу да кабар кездешет. Бабур дүйнөдөн кайткандан кийин чыгарма фарси, кийинчерээк англис тилине которулган. Чыгарманын кол жазмасын Н. И. Ильминский орус тилине которуп, 1857-ж. Казань ш-нда, 1905-ж. А. С. Бевериже тарабынан Лондондон басылып чыккан. «Б.-н.» англис (1826, 1921), француз (1871, 1985), орус (1943, 1958), түрк (1987), япон (1995, 1996), өзбек (1960), казак (1990, 1993) тилдеринде жарык көргөн. 1990-ж. «Бабур-Нааманын» 460 жылдыгы эл аралык деӊгээлде майрамдалып, Ташкентте «Бабур-нааме жана Чыгыш Ренессансы» деген темада илимий-теориялык конференция өткөрүлгөн.

«БААТЫРЛАР АЛЛЕЯСЫ» МЕМОРИАЛЫ

2023-01-03T11:09:40Z

Kerimova-59:

'''«БААТЫРЛАР АЛЛЕЯСЫ» МЕМОРИАЛЫ''' ‒ Бишкек ш-нын Жаш гвардия бульварында курулган скульптуралык мемориал комплекс. Улуу Ата Мекендик согуштагы жеңиштин 30 жылдыгына карата карата 1975-ж. ачылган. Сов. Союз. Баатырлары ''Ч. Түлөбердиев, Д. Шопоков, Н. Я. Ананьев, Г. Е. Конкин, И. В. Москаленко жана Г. А. Петренконун'' бюсттары, кыргызстандык Сов. Союз. Баатырларынын жана Даӊк орденинин толук кавалерлеринин ысмы жазылган мемориал такта орнотулган (скульпторлор: Т. ''Садыков,'' Г. Тупый, В. Шестопал, Т. Досмагамбетов, З. Хабибуллин, А. Мухитдинов; арх. В. В. Курбатов).

«АМФИБИЯ»

2023-01-03T10:55:35Z

Kerimova-59:

'''«АМФИБИЯ»''' (гр. amphibios – эки жактуу жүрүүчү) – кургакта, сууда жүрүүчү аскердик же транспорттук машина (танк, транспортёр, автомобиль, самолёт ж. б.). 1) Т а н к, транспортёр «Амфибиянын» чөкпөстүгү анын жылчыксыз бүтөлгөн корпусунун сууга сыйымдуулугу менен камсыз болот. Кыймылга келтирүү үчүн суу шилөөчү винт, каз тамандуу чынжыр (каз тамандуу техникаларда) сыяктуу механизмдер пайдаланылат. «Амфибия» алгач ''биринчи дүйнөлүк согуштун'' учурунда даярдала баштаган. 1921–22-ж. АКШ менен Францияда «Амфибиянын» танк үлгүлөрү жасалган. Кызыл Армия сууда сүзүүчү танк (Т-37) менен 1932-жылдан тартып куралданган. 2) А в т ом о б и л ь – «Амфибия» адам жана жүк ташуу, аларды дарыя, көлдөрдөн өткөрүү максатында колдонулат. 3) Суудан жана жерден учууга, ошондой эле конууга ылайыкталган дөңгөлөк шассиси бар сам о л ё т – «Амфибия» 4)Аэрочана – «Амфибия» – карда гана эмес, сууда сүзүп, күбүрдүү музда жүрүүгө ылайыкталган кайык-лыжалар.

«АК РЕВОЛЮЦИЯ»

2023-01-03T10:08:10Z

Kerimova-59:

'''«АК РЕВОЛЮЦИЯ'''» – өлкөнү модернизациялоо максатында Иран шахы ''Мохаммед Реза Пехлеви'' тарабынан жүргүзүлгөн реформалар. Реформалар өлкөнүн өнөр жайын, айыфл чарбасын, билим берүү тармагын жана саламаттыкты сактоону өнүктүрүүгө багытталган. Иранда батыш жашоо мүнөзүн коомдук турмушка киргизүү аракеттери көрүлүп, аялдарга шайлоого катышуу укугу берилген. Реформалар Ирандын өнүгүүсүнө чоң таасир тийгизип, мамлекеттин эсебинен көптөгөн жаңы шаарлар, өнөр жай ишканалары курулган, билим берүү жана саламаттык сактоонун жаңы системалары киргизилген. Бирок реформалар бардык тармактарда эле оң жыйынтык берген эмес. Агрардык өлкө болуп келген Ирандагы негизги товар өндүрүүчүлөр жер ээлеринин чарбаларын жоюунун натыйжасында мамлекет азык‑түлүк продукциясын импорттоого муктаж болгон. Жаңыдан өсүп келаткан өнөр жай тармагы тез темпте өсүп жаткан калктын таламдарын канааттандырууга жетишкен эмес. Өлкөдөгү коррупциянын жана авторитардык башкаруунун күчөшү, нефтини сатуудан түшкөн зор каражаттардын уурдалышы, жумушсуздук жана шах сарайындагы эбегейсиз байгер жашоо элдин нааразылыгын күчөткөн. 70‑жылдардын аягында өлкөнү батыш жолу менен модернизациялоого каршы болуп келген мусулман диний башчылары жана либералдык‑демокр. топтор шахтык режимге каршы оппозицияга биригишкен. Натыйжада 1979‑жылы ''Иран револ''ю''циясы'' жеңип чыгып, шах Мохаммед Реза Пехлеви бийликтен баш тартууга жана өлкөнү таштап кетүүгө аргасыз болгон. Ад.: ''Васильев Л. С.'' История Востока, т. 2. М., 1970; Новейшая история стран Азии и Африки XX век 1945‑2000. М., 2001. 

А. Орозов.

«АЙГЫР ЖЫГАР»

2023-01-03T10:00:46Z

Kerimova-59:

'''«АЙГЫР ЖЫГАР»''' – ү''йлөнүү тоюнда'' аткарылуучу жөрөлгө. Кызды күйөөгө узатууда анын сиңдилери күйөө баланын (жездесинин) жолун тороп, жөрөлгөсүз кетирбей убара кылышкан. Күйөө бала аларга белек берип кутулган. «Айгыр жыгар» көбүнчө кыргыздардын түндүк урууларынын үйлөнүү тоюнда аткарылган.

«АВТОМАШ-ЭКОЛ»

2023-01-03T09:52:24Z

Kerimova-59:

'''«АВТОМАШ-ЭКОЛ»''' ‒ жабык акционердик коом (1997). «Кыргызавтомаш» акционердик коому менен «Уkol Akumulator Sanaii ve ticaret limited sirketi» Түркия фирмасынын ортосундагы макулдашылган келишимдин негизинде уюшулган. Автомобиль жана тракторлор үчүн коргошун-кислоталуу стартердин, аккумулятордун батареяларын жасап чыгарат. Жылдык кубаттуулугу 25 000 аккумулятор батареяларын жасап чыгаруу мүмкүнчүлүгү бар. Эл аралык көргөзмө -ярмаркаларда ишкананын продукциясы бир нече жолу Алтын медаль менен сыйланган.

«АВРОРА»

2023-01-03T09:51:25Z

Kerimova-59:

'''«АВРОРА»''' – Балтика флотунун 1-рангадагы брондуу крейсери. 1900-жылы сууга түшүрүлгөн, 1903-жылы флот катарына кирген. 1904–05-жылдары орус-япон согушунда Цусима салгылашуусуна катышкан. 1917-жылы 25-октябрда (7-ноябрь) «Авроранын» замбирегинен атылган кур дүрмөт большевиктерге Кышкы сарайды алууга белги берген жана анын десанты куралдуу көтөрүлүшкө тике катышкан. 1948-жылы 17-ноябрда революциянын эстелиги катары «Авроранын» Нева дарыясында түбөлүк туруусу белгиленген. 1956-жылы «Аврора» крейсеринде Борбордук аскер-деңиз музейинин филиалы ачылган (Санкт-Петербург ш.).

Тармактык Энциклопедия:AЧE

2023-01-03T09:49:01Z

Kerimova-59:

'''АЧЕ''', А ч е х – тарыхый облус. Суматра (Индонезия) аралынын түндүгүндө жайгашкан. 1-миң жылдыкта бул аймакка алгачкы Малайя мамлекеттери – Барус (2-к.), Поло (Поли, 5–6-кк.), Ламури (Рамни, 9-к.), Перлак (9-к.) отурукташкан. 8-к-дан ислам дини кеңири жайылган. 16-к-га чейин аймак Пасей султанатынын курамында. 16-к-да көз карандысыз мамлекет катары Аче султандыгы түптөлгөн. Аченин экономикасы калемпир соодасына (Түштүк-Чыгыш Азиядан Европага калемпирди биринчи жолу импорттогон) негизделген. Аче Мекка, Осмон империясы, Улуу Моголдор империясы, Кытай, Индстан жана Индикытай мамлекеттери менен соода жана маданий байланыштарды түзгөн. 17-к-дын ортосунда Аче аймагында голландиялыктар пайда боло баштаган. 19-к-дын 1-жарымында голландиялыктар менен болгон кагылышуулар Аче согушуна айланган. Согуш Аче султанатынын жоюлушуна жана голландиялык бийликтин орношуна алып келген. Аче калкы голландиялык колонизаторлорго каршы боштондук үчүн узак убакыт күрөшкөн. 1976-ж. Аченин саясий көз карандысыздыгы жарыяланган.

«АВЕСТА» жыйнагы

2023-01-03T09:46:27Z

Kerimova-59:

'''«АВЕСТА»''' – байыркы заманда жана орто кылымдын башында Иранда, Орто Азияда, Азербайжанда, Афганистанда кеңири тараган диндин (зороастризмдин) ыйык тексттеринин жыйнагы. Тексттер оозеки түрүндө атадан балага мурас катары өтүп турган. Илимде «Авеста тили» аталган байыркы тилде, б. з. ч. 3-к-да кагазга түшүрүлгөн. Сасаниддер династиясынын тушунда (3–7-к.) «А.» 21 китептен куралган. Биздин доорго алардын төрттөн бири гана келип жетти. «Авеста» ошол доордун болмушун толук чагылдыра турган материалдардан турат. Анда Орто Азия, Иран, Азербайжан калктарынын эзелки доордогу коомдук-экономикалык турмушу, диний ишеним-ынанымдары, дүйнөгө көз караштары салт үрп-адаттары тууралуу мол маалымат берилет. Жыйнактын көп бөлүгү жоголгон, унутулган. Окумуштуулардын болжоолорунда ал бир нече бөлүктөн турат: 1) Яшт (алгачкы коомдогу карым-катнаштар, көп кудайга сыйынуу ж. б.); Тат (Ахураммазда Кудай тууралуу таалим-тарбия); 3) көп Кудайга сыйынуучулар менен бир Кудайга кулдук уруучулар ортосундагы күрөштүн натыйжасында б. з. 5-к-да чогултулса керек. Көптөгөн окумуштуулар «Авеста» Иранда Сасаниддер династиясынан чыккан Хосров шах Iнин тушунда жазылган деп эсептешет. Ад.: ''Оранский И. М.'' Введение в иранскую фило логию. 2-е изд. М., 1988; ''Бойс М.'' Зороастрийцы. Верования и обычаи. 4-е изд. Спб., 2003.

АНВАР САДАТ

2022-12-19T11:07:47Z

Kerimova-59:

'''АНВАР САДАТ''' (25. 12. 1918, Мит Абу эль-Кум кыш., Минуфия провинциясы – 6. 10. 1981, Каир) – Египет Араб Респ-нын президенти (1970–81). Египет аскер колледжин бүтүргөн (1938). Англичандардын үстөмдүгүнө каршы кыймылга активдүү катышкандыгы үчүн бир нече жолу камакка алынган. Экинчи дүйн. согуштан кийин Гамаль Абдель ''Насер'' м-н жакындашып, 1952-ж. король Фарукту бийликтен алууга катышкан. 1960-61-ж. ж-а 1964-67-ж. Улуттук жыйналыштын төрагасы, 1969-70-ж. вице-президент кызматтарын аткарган. Насер дүйнөдөн кайткандан кийин президент болуп шайланган. Бийликти толук колго алуу үчүн бир нече чукул чараларды киргизип, армияны күчөткөн. 1972-ж. А. С. СССР м-н мамилесин үзүп, Египеттен советтик аскер кеңешчилерин чыгарган. 1973-ж. анын буйругу м-н Египеттин куралдуу күчтөрү Израиль тарабынан басып алынган жерлерди бошотуу максатында кол салып, бирок ийгиликсиз аяктаган. 1974-ж. А. С-тын өкмөтү Насердин мезгилиндеги багыттан баш тартып, өлкөдө рынок экономикасын киргизген. Менчиктештирүү, чет элдик капиталга жеңилдиктерди түзүү ж. б. чаралар «инфитах» («ачык эшик») саясатынын негизин түздү. Натыйжада Египетке зор кирешелерди алып келген эл аралык туризм өнүккөн. 1978-ж. А. С., Израилдин премьер-министри Ш. Перес, АКШнын президенти Ж. Картер Кэмп-Дэвид Тынчтык макулдашуусун иштеп чыгышып, анын негизинде Египет м-н Израилдин ортосунда тынчтык келишимге кол коюлган. Аталган келишим үчүн А. С-ка Нобель сыйлыгы ыйгарылган. Мындай кадамдар жалпы араб дүйнөсүнүн нааразылыгын жаратып, Египет ''Араб өлкөлөрүнүн Лигасынан'' чыгарылган. 1962-ж-дан Араб социалисттик союзунун (ААС) Жогорку аткаруу комитетинин мүчөсү, 1970-ж-дан анын төрагасы болгон. 1981-ж. аскер парады өтүп жаткан учурда исламчыл уюмдардын мүчөлөрү тарабынан А. С. атып өлтүрүлгөн.

АНАУ МАДАНИЯТЫ –

2022-12-19T10:55:39Z

Kerimova-59:

'''АНАУ МАДАНИЯТЫ''' – ''энеолит'' жана ''коло дооруна'' (б. з. ч. 5–3-миң жылдык) таандык археол. мад-т. Ашхабадга (Түркмөнстан) жакын жердеги Анау кыштагынын атынан аталган. Ал мад-ка таандык дөбөчөлөрдү алгач А. В. Комаров 1886-ж., кийин амер. геолог Р. Пампелли 1904-ж., немец археологу Г. Шмидт ж. б.изилдешкен. Изилденген бир нече дөбөдөн чийки кыштан салынган курулуштардын дубалдарында жазуулардын калдыктары, жез буюмдар, карапа идиштер, аялдардын жана айбандардын айкелдери, адамдын сүрөтү, арстан, грифон (канаттуу жырткыч куш) тартылган үч бурчтуу мөөр, кооздук буюмдар ж. б. табылган. Бул археол. табылгалар О. Азия элдеринин айрым урууларында дыйканчылыктын эрте пайда болгондугун далилдейт. Археологдор тарабынан Намазга-Дөбө, Геоксюр, Кара-Дөбөдө жүргүзүлгөн казуулар А. мад-тын түзүүчүлөрдүн тарыхын үйрөнүүгө кошумча маалыматтарды берүүдө. Бүгүнкү күндө Анау мад-тынын 30га жакын эстелиги белгилүү.

АНАНЬЕВ Николай Яковлевич

2022-12-19T10:04:10Z

Kerimova-59:

'''АНАНЬЕВ Николай Яковлевич''' [19. 11. 1912, Ысык-Көл обл., Сазановка кыштагы (азыркы Ананьев) – 16. 11. 1941, Волокаламск р-ну, Нелидов кыштагы] – Сов. Союз. Баатыры (1942). 1941-ж. Советтик Армиянын катарына чакырылганга чейин Ысык-Көл р-нундагы Сазановка кыш-нда колхозчу болуп иштеген. Фронтто А. 316-аткычтар дивизиясынын 1075-аткычтар полкунда кызмат кылган. Полк Москваны немецтик-фашисттик баскынчылардан баатырдык менен коргоого катышкан.[[File:АНАНЬЕВ 2_68.png | thumb|none]]
1941-ж. 16-ноябрда душман Москваны көздөй чабуулга өткөндө, Волоколамск шоссеси багытындагы Дубосеково темир жол разъездин коргоочулардын ичинде атактуу 28 панфиловчунун катарында эрдик көрсөтүп, курман болгон. А. туулган жер азыр ''Ананьев'' кыш. деп аталат.

АНАЛХАК –

2022-12-19T09:55:12Z

Kerimova-59:

'''АНАЛХАК''' ''–'' даректер б-ча кыргыз элинин түпкү аталарынын бири. А-тын кыргыз генеологиясына киргизилиши ''Сайф ад-Дин Аксыкентинин «Мажму ат-таварих''» (16-к.)'' кол жазмасына байланыштуу. Бул эмгекте кыргыздардын ''*Ак уул''» жана ''*Куу уул''» болуп, б. а. «оң канат» жана «сол канатка» бөлүнүшүндө А. алардын баш бабаларынын бири катары көрсөтүлөт. Кыргыз санжыраларынын көпчүлүгүндө А. кыргыз элинин түпкү аталарынан деп аталып, кээде ал аталыш – Аналак, Маналак, Самансур, Шамансур, Шейх Мансур түрүндө айтылат. ''Осмонаалы Сыдык уулунун Муктасар'' тарых-и Кыргызийа''» (1913) жана ''Тарих-и Кыргыз Шадмания»'' (1914) эмгектеринде: «Кыргыздан Сафар шаа, андан Алхак; андан Рашидилха; андан – Аналхак. Бул ысымдар арабдар'' менен жакын турганда коюлган», – деп А. аталышынын кайдан чыккандыгын тактайт. Чыгыштаануу ил. изилдөөлөрүнүн жыйынтыгы көрсөткөндөй А. мусулман дининин суфий агымында пайда болгон түшүнүк деп саналат жана ал түп нускасында «Ана-л-Хакк» – деп айтылып, ал'' «Мен Кудаймын» дегенди билдирет. Мындай түшүнүктү 9–10-к-дын тогошунда жашаган айтылуу суфий шейхи – Шейх Мансур ал – Халладж айткан жана анын 9-к-дын соңунда диний миссия менен Чыгыш Түркстанга келип кеткендиги белгилүү. Балким, кыргыздардын Шейх Мансур ал Халладж менен жолугушу жана алардын бир бөлүгүнүн ислам динине кириши, суфий шейхинин 9-к-дын соңунда Чыгыш Түркстанга келген маалында болушу мүмкүн. Тарыхый булактарга ылайык, кыргыздар 9-к-дын орто ченинде ''Уйгур кагандыгын'' басып алгандан кийин, алардын бир бөлүгү Чыгыш Түркстанга жер которушкан жана A-ты баба башатына киргизилиши ушул мезгилде жүрсө керек. М. Кожобеков.

АНАДЫРЬ

2022-12-19T09:20:20Z

Kerimova-59:

'''АНАДЫРЬ''' – Россиянын түн.-чыгышындагы дарыя. Уз. 1150 ''км,'' алабынын аянты 191 миң ''км2.'' Анадырь бөксө тоосу жана Анадырь түздүгү аркылуу агат. Анадырь булуңундагы Онемен булуңуна куят. Орт. чыгымы 1680 0 ''м3/сек.'' Октябрдан майдын аягына чейин тоңот. Марков кыш-нан тартып кеме жүрөт (570 ''км).'' Төмөнкү агымында балык кармалат.

АНАДОЛУ БӨКСӨ ТООСУ

2022-12-19T09:17:59Z

Kerimova-59:

'''АНАДОЛУ БӨКСӨ ТООСУ ('''Анатоо, Анатолия (гр. Анатоле – «чыгыш») – Кичи Азия бөксө тоосунун ички бөлүгү, Түркияда. Түштүгүндө Тавр, түндүгүндө Понт тоолору менен чектешет. Негизинен чөкмө тоо тектерден турат; кийинки жанар тоо аракетинин издери бар. Бир катар туюк өрөөндөрдү анча бийик эмес токол тоолор бөлүп турат. Басымдуу бийикт. 800–1500 ''м,'' эң бийик жери 3916 ''м'' (Эржияс жанар тоосу). Шор жерлер жана туздуу көлдөр (Туз ж. б.) бар. Жарым чөл, талаа (тоолордо) өсүмдүктөрү өсөт. Оазис дыйканчылыгы өнүккөн, мал асыралат.

АНАБОЛИЗМ

2022-12-19T09:15:15Z

Kerimova-59:

'''АНАБОЛИЗМ''' (гр. anabole – түзүү, пайда кылуу) – клетка жана ткань структурасын түзүүчү жана жаңылоочу орг. бирикмелердин (белоктордун, углеводдордун, липиддердин, нуклеин к-таларынын ж. б.) синтезделиши. Бул заттардын бардыгы татаал заттар. Алар жөнөкөй заттардан жана мономерлерден синтезделет (''ассимиляция).'' Синтездик реакциялардын жүрүшү үчүн ''катаболизм'' процессинде (диссимиляцияда, биол. кычкылданууда) заттар ажыраганда АТФ түрүндө бошонуп чыккан энергия пайдаланылат. А. жаныбарларда – жаш кезинде, өсүмдүктөрдө вегетация мезгилинде күчтүү жүрөт. Мис., фотосинтез, белок, нуклеин к-тасы, май синтези маанилүү А. болуп эсептелет. Организмдин запас заттары жана тышкы чөйрөдөн алынган азык заттар зат алмашууга катышат. Ал заттардын бир бөлүгүнөн клетканын структуралык элементтерин түзүүчү кошулмалар синтезделет (А-дик зат алмашуу). Экинчи бөлүгү ажырап, кычкылданып, АТФ түрүндөгү энергия бошонуп чыгат (катаболизмдик зат алмашуу). Ал энергия организмдин тиричилик процесстерине жумшалат.

«АК РЕВОЛЮЦИЯ»

2022-12-19T08:37:01Z

Kerimova-59:

'''«Ак революция'''» – өлкөнү модернизациялоо максатында Иран шахы ''Мохаммед Реза Пехлеви'' тарабынан жүргүзүлгөн реформалар. Реформалар өлкөнүн өнөр жайын, а. ч., билим берүү тармагын жана саламаттыкты сактоону өнүктүрүүгө багытталган. Иранда батыш жашоо мүнөзүн коомдук турмушка киргизүү аракеттери көрүлүп, аялдарга шайлоого катышуу укугу берилген. Реформалар Ирандын өнүгүүсүнө чоң таасир тийгизип, мамлекеттин эсебинен көптөгөн жаңы шаарлар, өнөр жай ишканалары курулган, билим берүү жана саламаттык сактоонун жаңы системалары киргизилген. Бирок реформалар бардык тармактарда эле оң жыйынтык берген эмес. Агрардык өлкө болуп келген Ирандагы негизги товар өндүрүүчүлөр жер ээлеринин чарбаларын жоюунун натыйжасында мамлекет азык‑түлүк продукциясын импорттоого муктаж болгон. Жаңыдан өсүп келаткан өнөр жай тармагы тез темпте өсүп жаткан калктын таламдарын канааттандырууга жетишкен эмес. Өлкөдөгү коррупциянын жана авторитардык башкаруунун күчөшү, нефтини сатуудан түшкөн зор каражаттардын уурдалышы, жумушсуздук жана шах сарайындагы эбегейсиз байгер жашоо элдин нааразылыгын күчөткөн. 70‑ж. аягында өлкөнү батыш жолу менен модернизациялоого каршы болуп келген мусулман диний башчылары жана либералдык‑демокр. топтор шахтык режимге каршы оппозицияга биригишкен. Натыйжада 1979‑ж. ''Иран револ''ю''циясы'' жеңип чыгып, шах Мохаммед Реза Пехлеви бийликтен баш тартууга жана өлкөнү таштап кетүүгө аргасыз болгон. 
Ад.: ''Васильев Л. С.'' История Востока, т. 2. М., 1970; Новейшая история стран Азии и Африки XX век 1945‑2000. М., 2001. 

А. Орозов.

АМИРАБАД МАДАНИЯТЫ

2022-12-12T10:40:13Z

Kerimova-59:

'''АМИРАБАД МАДАНИЯТЫ –''' байыркы Хорезм чөлкөмүндөгү соңку коло дооруна (б. з. ч. 9–7-к.) таандык археол. мад-т. 1937–40-ж. Кара-Калпакстан Респ-нын Амирабад каналынын аймагында эски турак жайларды казуу убагында табылган буюмдардын негизинде аны изилдеген археолог С. П. Толстов А. мад-ты деп өзүнчө бөлгөн. А. мад-тынын калкы уруучулук коомдо жашап, сугат дыйканчылыгы, мал чарбасы менен кесип кылган А. мад-тына түбү жалпак, капталы көтөрүңкү, жылмаланган карала идиштер, ортосунда чоң коломтосу бар жер үйлөр да мүнөздүү. Якке-Парсан 2 турак жайынан жалбырак формасында колодон жасалган жебенин учтары жана аны куя турган калып табылган.

АМИР-ТЕМИР

2022-12-12T07:54:55Z

Kerimova-59:

'''АМИР-ТЕМИР''' – мустье доорунда адамдар жашаган өтө терең үңкүр. Ал Өзбекстандын түштүгүндө, Турган-Дарыянын боюнда жайгашкан. Мында негизинен аңчылар убактылуу жашаган. 1–1,5 ''м'' тереңдикте очок жана таштан жасалган эмгек куралдары, тоо текенин сөөктөрү табылган. А.-Т. үңкүрүнүн жогорку катмары неолит мезгилине мүнөздүү.