Кыргыз Энциклопедия Жана Терминология Борбору - User contributions [ky]

«АНТИКОМИНТЕРНДИК ПАКТ»

2023-07-19T03:48:58Z

Jortbek:

'''«АНТИКОМИНТЕРНДИК ПАКТ»''' – Германия менен Япониянын ортосунда 1936-жылы 25-ноябрда Берлинде түзүлгөн келишим. Түпкү максаты болгон дүйнөлүк үстөмдүккө жетишүү үчүн жүргүзгөн күрөшүн ''Коминтернге'' каршы күрөшүү шылтоосу менен жаап-жашырган блок болгон. Анын кошумча протоколу тараптарды Коминтерндин пайдасы үчүн өз өлкөлөрүндө жана чет мамлекеттерде аракет кылгандарга каршы катуу чара көрүүгө милдеттендирген. Бул алардын башка мамлекеттердин ички иштерине кийлигишүүлөрүнө мүмкүнчүлүк берген. 1937-жылы «Антикоминтерндик пактга» Италия, кийинчерээк Венгрия, Маньчжоу-Го марионеттик «мамлекети», Испания жана башка мамлекеттер кирген. 1939–40-жылдары «Антикоминтерндик пакт» Германия, Италия жана Япониянын ачык согуштук союзуна айландырылган. 1941-жылы анын мөөнөтү дагы 5 жылга узартылып, ага Финляндия, Дания, Хорватия, Румыния жана башка мамлекеттер кошулган. 2-дүйнөлүк согушта антифашисттик коалицияга кирген мамлекеттердин жеңип чыгышы «Антикоминтерндик пактынын» жоюлушуна алып келген.

«АЛТЫН ДАН»

2023-07-19T03:23:44Z

Jortbek:

'''"АЛТЫН ДАН'''" – ачык акционердик коом. Балыкчы шаарында жайгашкан. Мурдагы «Эгин топтоо» чакан элеваторунун буудай кампаларынын базасында (1928-32-жылдары) уюшулган. 1954-71-жылдарда реконструкцияланган, жаңы тегирмендер, буудай сактоочу кампалар курулган. 1994-жылы тегирмен кайрадан реконструкцияланып, швейцариялык «Бюллер» фирмасынын вальцалык станоктору коюлган. Стандарттык салмагы 45 ''кг.'' 1-сорттогу ун чыгарат. Келечекте кондитердик, макарон, консерва цехтерин ачуу пландаштырылууда.

«АВЕСТА» жыйнагы

2023-07-17T09:26:03Z

Jortbek:

'''«АВЕСТА»''' – байыркы заманда жана орто кылымдын башында Иранда, Орто Азияда, Азербайжанда, Афганистанда кеңири тараган диндин (зороастризмдин) ыйык тексттеринин жыйнагы. Тексттер оозеки түрүндө атадан балага мурас катары өтүп турган. Илимде «Авеста тили» аталган байыркы тилде, биздин заманга чейинки 3-кылымда кагазга түшүрүлгөн. Сасаниддер династиясынын тушунда (3–7-к.) «Авеста» 21 китептен турган. Биздин доорго алардын төрттөн бири гана келип жетти. «Авеста» ошол доордун болмушун толук чагылдыра турган материалдардан турат. Анда Орто Азия, Иран, Азербайжан калктарынын эзелки доордогу коомдук-экономикалык турмушу, диний ишеним-ынанымдары, дүйнөгө көз караштары салт үрп-адаттары тууралуу мол маалымат берилет. Жыйнактын көп бөлүгү жоголгон, унутулган. Окумуштуулардын болжоолорунда ал бир нече бөлүктөн турат: 1) Яшт (алгачкы коомдогу карым-катнаштар, көп кудайга сыйынуу жана башкалар); 2) Тат (Ахураммазда Кудай тууралуу таалим-тарбия); 3) көп Кудайга сыйынуучулар менен бир Кудайга кулдук уруучулар ортосундагы күрөштүн натыйжасында биздин замандын 5-кылымында чогултулса керек. Көптөгөн окумуштуулар «Авеста» Иранда Сасаниддер династиясынан чыккан Хосров шах I нин тушунда жазылган деп эсептешет. Ад.: ''Оранский И. М.'' Введение в иранскую филологию. 2-е изд. М., 1988; ''Бойс М.'' Зороастрийцы. Верования и обычаи. 4-е изд. Спб., 2003.

АБЫЛАЙ ХАНДЫН КЫРГЫЗДАРГА КАРШЫ ЖОРТУУЛДАРЫ

2023-07-17T08:59:52Z

Jortbek:

'''АБЫЛАЙ ХАНДЫН КЫРГЫЗДАРГА ЖОРТУУЛДАРЫ''' – 18-к-дын экинчи жарымынан кыргыздарды өзүнө каратып алуу максатында казак ханы Абылайдын кыргыз жергесине уюштурган баскынчыл согуштук аракеттери. Жунгар хандыгы кулагандан кийин кыргыз-казак элдери чек аралаш аймактардагы жайыттарга жана конуштарга талапкер боло башташкан. Жайыт, жер жана конуш талашуудан чыккан өз ара дооматтар акыры чоң жаңжалга айланган. Көчмөндөр өз муктаждыктарын камсыз кылуу үчүн бири бирин талап-тоноочулукка өткөн, жылкы тийип, ''барымтага'' алуу сыяктуу кейиштүү жосундар туруктуу мүнөзгө айланган. Башкаруучу төбөлдөр да мындай ыкманы колдоп, барымтанын эсебинен үйүрдүн башын көбөйтүүнү максат кылышкан. Өзгөчө Иле д-нын алабы, Чүй жана Талас сууларынын төмөнкү агымындагы конуш жерлер талашка түшкөн. Кыргыздар менен казактардын ортосундагы мамилелердин курчушу 1759-, 1764-, 1765-, 1766-, 1768-жылдардагы кандуу кагышууларга алып келген. 1765-ж. ''Абылай ''султан Түркстандын чет жакасында көчүп жүргөн Каработо бийге кол салып, мал-жаны менен барымтага алган. 1771-жылы Абылай Орто жүздүн ханы болуп шайлангандан кийин кыргыздарды өзүнө баш ийдирүүгө аракет кылган. Абылайга таянган казак уруулары чек аралаш аймактардагы кыргыз конуштарына көчүп келип, жайыттарды ээлей баштаган. Чанычкулудан Бердикожо; Чапыраштыдан Кооман, Жабек, Качыке жана Дөөлөт; Ботбайдан Түлөкабыл, Жайсаң; Кашкородон Малдыбай, Конушбай сыяктуу баатырлар баштап келип, кыргыздын жерлерине ээлик кылышкан. Ушундай кырдаалга байланыштуу Таластын оозундагы Капкада оң канаттан Эсенгул баатырдын, сол канаттан Туума бийдин жетекчилигинде бийлердин кеңеши өткөрүлгөн. Кеңештин жыйынтыгы б-ча кыргыз конуштарын казактардан коргоп калуу максатында Кетмен-Төбөдөгү каба саяктарды Таласка, Кочкордогу чекир саяктарды Чүйгө көчүрүп келүү керек деген бүтүмгө келишкен. Өз ара кагылышуулардын айынан кыргыздардын колунан казак баатырлары Качыке, Кооман, Жабек жана көкжарлы Барак каза болот. Натыйжада кыргыздардан жеңилген казактар Сары-Аркадагы Абылай ханга даттанып барышкан. Кытай даректеринин ырастаганы б-ча Абылай хан 1774-ж. кыргыздардын аймагына кол салган. Ошол учурдагы Кара-Балтадагы салгылашууда ''Атаке'' баатыр жеңилип, Таласка чегинген. Буга жооп кылып, ''Садыр'' жана ''Жайыл'' баатырлар Чолок-Коргон, Созок аймактарындагы казактарга жортуул жасап, жылкы тийип турушкан. Улуу жүздүн бийлери Жоогачты өкүл кылып, Абылай ханга жиберишкен. 1779-ж. Абылай хан чоң күч менен кыргыздарга каршы аттанып, колунун бир бөлүгүн Олуя-Атага, экинчисин Таластын Капкасындагы Садыр баатырга жана үчүнчүсүн Чүйгө жөнөткөн. Чүйдүн аягы Түйүшкенттеги салгылашууда солтонун талкан уругу катуу жеңилип, Жайыл үч уулу менен туткунга түшкөн. Капыстан тийген жоого Садыр дагы туруштук бере албай туткунга алынган. Ушул согушта солто уруусуна жардамга келаткан саруунун айрым бөлүктөрү жаңылыш Абылайдын колуна туш болгон. «Эрдигинен солто өлдү, энөөлүгүнөн куубилек, колпоч өлдү» деген сөз ошондон калган. Жоо капысынан кол салгандыктан, башка уруулар өз учурунда жардамга келалбай калган. Акырында кыргыздар Абылай хандан жеңилген. Кыргыздын башчысы чоң бий Эсенгул баатыр 21 жаштагы Түлөберди Жамансарт уулун элчиликке жиберген. Түлөберди Абылай хандын кабыл алуусунда болуп, тирүү калган туткундарды бошотуп алган. Абылай хан жер маселеси боюнча кыргыздарга катуу талап койгон. Түлөберди келгенден кийин Эсенгул баатыр кыргыздын аттуу-баштуулары менен кеңешип жер боюнча Абылай менен макулдашуу керектиги айтылган. 1780-жылы. сол канаттан Туума бий жана Мама бийдин, солтодон Кебек бий менен Түлөбердинин, сарыбагыштан Эсенгул баатыр менен Атаке баатырдын, бугудан Бирназар бийдин, чекир саяктан Жамболот баатыр менен Качыке баатырдын, саяктан Сейит бий менен Келдибектин катышуусунда Абылай хандын алдында кыргыз-казак жер чеги ажыратылган. Кыргыздын жер чеги батыш жагы Күйүктүн бели, Үчбуурул, Түймөкент, Абылкайыр, Курагаттынын Чүйгө куйган жери Түйүшкөн, Чүйдүн суусун кечип өтүп, Чокмордун кайкысын басып, Иленин суусун жээктеп келип, Үчалматыдан токтогон. Башы Үчалматы, түндүгү Иле бою, аягы Чокмордун бели, Курагаттынын Чүйгө куйган жери, батыш жагы кичи Буурул - чоң Буурул, Күйүктүн бели, Терс суусу андан ары Чаткал суусунун аягы Кой-Ташка чейинки жерлер Абылай хандын алдында кыргыз-казак жер чеги катары аныкталган. Тынчтык мамилени сактап туруу үчүн кыргыздар Түлөбердини казактарга ''ак үйлүүгө'' көчүрүшкөн. Бердикожо баатырдын 1785-ж. баштаган согушуна чейин эки тараптын мамилеси тынч болгон. 
Ад.: ''Алымбеков Т.'' Кыргыз урууларынын чыгышы/ КЖФ № 364; ''Алымбеков Т.'' Кокон хандыгына чейинки кыргыз турмушу жөнундө / №1454; ''Асанов Т.'' Кыргызско-казахские взаимоотношения и пограничные вопросы XVm-XIX вв. / Вестник КГНУ; ''Сапаралиев Д. Б.'' Взаимоотношения кыргызского народа с Россией и соседними народами в XVIII в. Б., 1995; Кытай жазмаларындагы кыргыздар. Шинжаң эл басмасы, 2004.

''Т.Асанов.''

Тармактык Энциклопедия:ACTIVE X

2023-07-17T07:25:11Z

Jortbek:

АСТIVE X - Microsoft корпорациясы тарабынан иштелип чыккан программалык колдонмо. Ал объектерди байланыштыруу жана катарлаштыруунун OLE технологиясынын жаңы версиясы. Бул технология колдонмолорго бир бирине компьютердин иштетүү системасынын жардамы менен жиберилүүчү кабарлар аркылуу өз ара аракеттешүүгө мүмкүндүк берет. Акыркы жаңыланган ActiveXке башкаруучу элементтер деп аталган аткарылуучу программаларды Интернет аркылуу таркатууга мүмкүндүк берген касиеттер кошулган. Мындай мүмкүнчүлүктөрүн колдонуу үчүн компьютерге OLE технологиясын колдогон иштетүү системасы жүктөлүшү керек.

Тармактык Энциклопедия:ACTIVE X

2023-07-17T06:18:25Z

Jortbek:

АСТIVE X -Microsoft корпорациясы тарабынан иштелип чыккан программалык колдонмо. Ал объектерди байланыштыруу жана катарлаштыруунун OLE технологиясынын жаңы версиясы. Бул технология колдонмолорго бир бирине компьютердин иштетүү системасынын жардамы менен жиберилүүчү кабарлар аркылуу өз ара аракеттешүүгө мүмкүндүк берет. Акыркы жаңыланган ActiveXке башкаруучу элементтер деп аталган аткарылуучу программаларды Интернет аркылуу таркатууга мүмкүндүк берген касиеттер кошулган. Мындай мүмкүнчүлүктөрүн колдонуу үчүн компьютерге OLE технологиясын колдогон иштетүү системасы жүктөлүшү керек.

АРТЫКБАЕВ Мелс Табалдиевич

2022-12-26T08:50:28Z

Jortbek:

'''АРТЫКБАЕВ Мэлс Табалдыевич''' (29. 12. 1939- ж. т., Ысык-Көл обл., Ысык-Көл р-ну, Корумду айылы -- ...5. 2022, Бишкек) – философ, филос. илимд. доктору (1986), саясат таануу илимд. доктору (2006), проф. (1988), KP УИАнын корр. мүчөсү (2010). КРдин илимге эмгек сиң. ишмери (1994), 1967-ж. КМУнун тарых ф-тин бүтүргөн. 1967-71-ж. ФПИде окутуучу, 1973–82-ж. КМУда улук окутуучу, доцент, 1982–94-ж. ил. коммунизм жана саясат таануу кафедрасынын башчысы (1982–87), 1994-жылдан философия ф-тинин деканы. 270ден ашык ил. эмгектин (анын ичинде 15 монография) автору. Анын эмгектери саясат таануу теориясына, проблемаларына, улут арасындагы мамилелерди изилдөөгө багытталган. Эмг.: Политическая система в «открытых» и «закрытых» обществах. Б., 1998; Политология (наука о политике и власти). Б., 1999.

АЛЫМКУЛОВ Самсалы Аманович

2022-12-21T11:15:30Z

Jortbek:

'''АЛЫМКУЛОВ Самсалы Аманович'''(1955-ж. , Чүй обл., Чүй р-ну, Жаңы-Чек кыш.) – техника илимд. доктору (2005). 1978-ж. В. И. Ульянов атн. Ленинград электротехникалык ин-ттун бүтүргөн. Эмгек жолун ФПИде инженер, улук инженер, ил. кызматкер; Кыргызтелеком ААКтын президенти, И. Разаков атн. КМТУда профессор, кафедра башчысы, КР УИА улук ил. кызматкер. КРдин Өкмөтүнүн алдындагы комиссияда башкы адис. "Кыргызтелеком" АКнын биринчи президенти(1997--99),КРдин биринчи вице-премьер-министринин, Транспорт ж-а коммуникация министринин кеңешчиси(2001--2005).. А. 178 ил. эмгектин, а. и. 5 монография, 4 патенттин автору.

АНТОНОВ Олег Константинович

2022-12-21T05:05:19Z

Jortbek:

'''АНТОНОВ Олег Константинович''' [25. 1 (7. 2).1906, азыркы Москва обл., Подольск р-ну, Троицы кыш. – 4. 4.1984, Киев] – авиаконструктор,
техника илимд. доктору, Соц. Эмг. Баатыры
(1966), УССР ИАнын акад. (1968), СССР ИАнын акад. (1981). Ленинградцагы Калинин атн. политехникалык ин-тту бүтүргөн (1930). А. С. Яковлевдин конструктордук бюро бөлүмүндө (ОКБ) жетектөөчү инженер (1938-40), ошол эле бюродо башкы конструктордун 1-орун басары (1943- 46), башкы конструктор (1946), Киевдеги кайрадан уюштурулган авиация, конструктордук бюро бөлүмүнүн генералдык конструктору (1962- 84). А-дун жетекчилиги менен Ан-8, Ан-12, Ан-22 («Антей»), Ан-32, Ан-72, Ан-124 («Руслан») транспорт самолёттору, көп максатта колдонулуучу Ан- 2, Ан-14, Ан-28 самолёттору, Ан-10, Ан-24 жүргүнчүлөр самолёттору, планерлор, дельтапландар жасалган; транспорт самолётунун автоматташтырылган долбоорлоо системасын иштеп чыккан, авиакуруу ишнде желим менен кандап бириктирүүнү ж-а композициалык материалдарды киргизген, авиакурулуштун экономикасынын ыкмаларын өрчүткөн. СССР Жогорку Советинин 5, 7, 9-шайланышынын депутаты.СССР Мамл., Ленин ж. б. ордендер, медалдар м-н сыйланган.

АНТОНОВ Олег Константинович

2022-12-21T05:04:30Z

Jortbek:

'''АНТОНОВ Олег Константинович''' [25. 1 (7. 2).

1906, азыркы Москва обл., Подольск р-ну, Троицы кыш. – 4. 4.1984, Киев] – авиаконструктор,
техника илимд. доктору, Соц. Эмг. Баатыры
(1966), УССР ИАнын акад. (1968), СССР ИАнын акад. (1981). Ленинградцагы Калинин атн. политехникалык ин-тту бүтүргөн (1930). А. С. Яковлевдин конструктордук бюро бөлүмүндө (ОКБ) жетектөөчү инженер (1938-40), ошол эле бюродо башкы конструктордун 1-орун басары (1943- 46), башкы конструктор (1946), Киевдеги кайрадан уюштурулган авиация, конструктордук бюро бөлүмүнүн генералдык конструктору (1962- 84). А-дун жетекчилиги менен Ан-8, Ан-12, Ан-22 («Антей»), Ан-32, Ан-72, Ан-124 («Руслан») транспорт самолёттору, көп максатта колдонулуучу Ан- 2, Ан-14, Ан-28 самолёттору, Ан-10, Ан-24 жүргүнчүлөр самолёттору, планерлор, дельтапландар жасалган; транспорт самолётунун автоматташтырылган долбоорлоо системасын иштеп чыккан, авиакуруу ишнде желим менен кандап бириктирүүнү ж-а композициалык материалдарды киргизген, авиакурулуштун экономикасынын ыкмаларын өрчүткөн. СССР Жогорку Советинин 5, 7, 9-шайланышынын депутаты.СССР Мамл., Ленин ж. б. ордендер, медалдар м-н сыйланган.

АРАБ-ИЗРАИЛЬ СОГУШТАРЫ

2022-12-20T09:30:16Z

Jortbek:

'''АРАБ-ИЗРАИЛЬ СОГУШТАРЫ–''' Израиль менен араб өлкөлөрүнүн ортосундагы 1948–49, 1956,1967, 1973 жана 1982-ж. болгон аскердик кагылышуулар. 1947-ж. 29-ноябрда Палестинага Англиянын мандатын токтотуу, Палестина аймагында араб жана еврей мамлекеттерин түзүү ж-дөгү БУУнун Генералдык Ассамблеясынын чечими кабыл алынган. Бул резолюцияны таануудан баш тарткан соң, арабдар менен еврейлердин ортосундагы алгачкы кагылышуу болуп өткөн. Ошол кезде (1947) Палестинада 1,2 млн араб, 650 миң еврей жашаган. Палестинадан Англиянын аскерлери чыгарылып кеткенден кийин Израиль мамлекетинин түзүлгөндүгү жарыяланды (14. 5. 1948). Анын чек арасы аныктала электе эле эртеси еврейлер менен арабдардын ортосунда куралдуу кагылыштар башталган. Араб өлкөлөрү Израилге басып кирген, бирок ал өз көз карандысыздыгын сактап калган. Египет, Трансиордания, Ирак, Сирия жана Ливандын аскерлери Палестинадагы аймактарды басып алган. Израилдиктер тарабынан Иерусалимге баруучу жолго жана Египет – Палестина чек арасын бойлото көзөмөл орнотулат (1949). БУУнун Коопсуздук Кеңешинин согушту токтотуу б-ча аракеттери оң натыйжа берген жок, еврей террорчулары тарабынан БУУнун атайын өкүлү граф Фольк Бернадотт өлтүрүлөт. 1949-жылдын февраль – июль айларында араб өлкөлөрү менен Израилдин ортосундагы алгачкы жарашуу келишимдерине кол коюлуп, анын шарттары б-ча Израилдин убактылуу чек арасы аныкталып, Газа аймагы Египеттин көзөмөлүнө калтырылган. Трансиордания Иордан д-нын батышындагы жерлердин бир бөлүгүн кошуп алып, Иордания аталат. Иерусалим ш-н араб жана еврей аймактарына бөлүү ж-дөгү БУУнун Генералдык Ассамблеясынын чечими (29. 11. 1947) кабыл алынат. Согуштун жыйынтыгында Палестина арабдары Израиль басып алган жерлердеги ата конуштарын таштап кетүүгө аргасыз болот. 50-жылдардын ортосунда Египет менен Батыш өлкөлөрүнүн ортосундагы мамилелер кайрадан татаалдашат. АКШ Египетке экон. кысым көрсөтүү максатында Асуан плотинасын курууга каражат берүүдөн баш тарткан. Ага жооп иретинде Египеттин президенти Гамаль Абдель ''Насер'' Суэц каналын мамлекеттештирген. Ошондон кийин Лондондо жыйналган 22 мамлекеттин өкүлдөрү Суэц каналынын мурдагы эл аралык статусун калыбына келтирүү жана каналды биргелешип башкаруу ж-дө чечим кабыл алган. Насер бул чечимди аткаруудан баш тарткандан кийин Израиль, Улуу Британия жана Франция аны бийликтен күч менен четтетүүгө аракеттенген. 29-октябрда Израиль аскерлери Египеттин Синай ж. а-гы аймактарга чабуул жасаган. Согушка Израиль тарабында Улуу Британия менен Франция аралашат. 31-октябрда англис-француз куралдуу күчтөрү Египетти бомбалайт. 5-ноябрда англис-француз аскерлери Порт-Саид портуна түшүрүлөт. Агрессия БУУнун Генералдык Ассамблеясында чечкиндүү айыпталып, СССР жетекчилиги «агрессорлорду күч колдонуу
менен талкалоого» даяр экендиги тууралуу билдирүүсү жана АКШ администрациясынын да баскынчылардын мындай аракетин колдобогондугу Францияны, Улуу Британияны (22. 12. 1956) жана Израилди (8. 03.1957) Египеттен өз аскерлерин чыгарып кетүүгө аргасыз кылды. Израиль - египет чек ара тилкесине БУУнун аскерлери жайгаштырылды. Арабдар менен Израилдин ортосундагы кагылыштар 1967-ж. жаңы согушка алып келген. Бул тарыхка «алты күндүк согуш» деген ат менен кирген. 1967-ж. 5–11-июнда Израиль көптөгөн араб кыштактарын кыргынга учуратып, Египет, Сирия жана Иорданиянын 1,5 млн тургуну бар 66 642 ''км2'' жерин, Иерусалимдин чыгыш бөлүгүн алты күндө басып алган. Араб өлкөлөрү АКШ менен Улуу Британияга нефть сатууну токтотуп, Суэц каналын жапкан. СССР Израиль менен дипл. байланыштарын токтоткон. Араб өлкөлөрүнүн башчыларынын Хартумдагы (1967) кездешүүсүндө, БУУнун Генералдык Ассамблеясынын сессиясы Израилден куралдуу күчтөрүн чыгарып кетүүнү талап кылган. Израилдин басып алган жерлерди бошотпоосу, нефтинин дүйнөлүк саясаттын куралына айланышы арабдар менен еврейлердин ортосундагы мамилелерди татаалдатат. Нефть өндүрүүчү жети араб өлкөсү Израилге жардам бергендиги үчүн АКШ менен Голландияга нефть сатууга эмбарго жарыялап, баасын кескин көтөргөн. Египет менен Сирия СССРдин жардамы менен аскерлерин куралдандырган, Израиль АКШдан курал-жарак алган. 1973-ж. башталган үчүнчү согушта Египет аскерлери Суэц каналынан өтүп, сириялыктар Голан бийиктигинде жеңишке жетишкен. Израилдиктер контр чабуулга өтүп, Египеттин коргонуу чептерин бузуп, Каирге бет алган, сириялыктарды 30 кмге чейин чегинүүгө аргасыз кылган. АКШ менен СССРдин кийлигишүүсү менен Египет, Сирия жана Израиль ортосунда келишимге кол коюлуп (1978), анын аткарылышын контролдоо БУУнун күчтөрүнө ташпырылган. Египет 1967-ж. согушта айрылып калган Синай ж. а. Египеттин жаңы президенти Анвар Саадаттын Израиль менен түзгөн Кэмп-Дэвид келишимдеринин натыйжасында гана кайтарып алган (1982). Израиль аскерлери Синай ж. а-нан чыгарылып кеткен соң, Израиль менен палестиналык арабдардын куралдуу отряддарынын ортосундагы кагылышуулар жаңжалдын очогуна айланган. 1982-ж. Израиль вертолеттору Бейрутту жана Палестина боштондукка чыгаруу уюмунун базалары жайгашкан Ливанды бомбалаган. Израиль аскерлери Ливанга басып кирип, Бейрутту курчоого алган. Бул согушта да Израиль аскерлери ал аралык күчтөрдүн талабы менен чыгарылды (1985). Андан кийин да Израиль басып алган жерлерде (1987-ж. 9-декабрында) бир нече кандуу окуялар болуп өткөн. Палестинаны боштондукка чыгаруу уюмунун (ПБЧУ) лидери Ясир Арафат Израилдин куралдуу күчтөрүнө жана полицияга каршылык көргөзүүнүн жаңы формасы – интифаданы жарыялады. 1993-ж. Израиль менен ПБЧУнун ортосундагы
макулдашууга ылайык, ПБЧУнун куралдуу аракеттерин токтотуу шарты менен Иордан д-нын батыш жээгин жана Газа секторун палестиналыктарга өткөрүп берүү тууралуу макулдашылган. Ливандагы Израиль куралдуу күчтөрүнө каршы күрөшкөн шииттердин "Хезболла" тобунун партизандык күчтөрү 2000-ж. Израилдик аскерлерди Ливандан биротоло кубалап чыгуу м-н аяктады. 
Ад.: ''Харенберг Бодо.'' Хроника человечества. М., 1996. ''А.Орозов.''

«АРПА»

2022-12-20T03:11:27Z

Jortbek:

'''"АРПА'''"– ачык акционердик коом. 1992-ж.
Бишкек пиво з-дунун базасында түзүлгөн. Завод 1906-ж. соодагер Иванов Н. И. тарабынан
негизделген. 1908-ж. продукция (пиво) чыгарып
баштаган. ''Пивонун'' өндүрүлгөн көлөмү жылына 19 миң декалитрди түзгөн, жумушчулардын
саны 18 адам болгон. Механизациялаштырылган процесстердин жоктугунан з-д аттын күчү
менен иштеген. 1922-ж. көлөмү 6 ''см3'' болгон кыймылдаткыч орнотулат. 1926-ж. аны локомобилге алмаштырат. 1932-ж. продукция өндүрүү
446 миң декалитрге жеткен. Ал уюшулгандан
бери модернизацияланып, негизги технол. тетиктери алмаштырылып келе жатат. Бул киргизилген жаңылыктар продукциянын сапатын
жогорулатып, анын сакталуу мөөнөтү узарды.
Учурда AAK тарабынан жерг. сорттордон пивонун бир нече түрү чыгарылууда.

«АПРОСАХ»

2022-12-20T02:54:16Z

Jortbek:

"'''АПРОСАХ'''"– жабык акционердик коом. Карабалта ш-нда жайгашкан. Кырг-ндын тамак-аш жана кайра иштетүү б-ча ири өнөр жай ишканасы. Анын карамагына кумшекер чыгаруучу (суткасына 500 г), ачыткыч өндүрүүчү (жылдык кубаттуулугу 3000 ''т)'' з-ддор, тамак-аш соодасын чыгаруучу цех (жылдык кубаттуулугу 840 г),
жылуулук энергиясын өндүрүүчү цех (жылына 100 миң ''Гкал'' жылуулук энергиясын иштеп чыгат) кирет. Бул энергия башка ишканаларга сатылат жана шаарды жылытууга сарпталат.

«АЛТЫН ДАН»

2022-12-20T02:44:24Z

Jortbek:

'''"АЛТЫН ДАН'''" – ачык акционердик коом. Балыкчы ш-нда жайгашкан. Мурдагы (1928-32) «Эгинтоптоо» чакан элеваторунун буудай кампаларынын базасында уюшулган. 1954-71-ж.
реконструкцияланган, жаңы тегирмендер, буудай сактоочу кампалар курулган. 1994-ж. тегирмен кайрадан реконструкцияланып, швейцариялык «Бюллер» фирмасынын вальцалык станоктору коюлган. Стандарттык салмагы 45 ''кг-''
дык 1-сорттогу ун чыгарат. Келечекте кондитердик, макарон, консерва цехтерин ж. б. ачуу
пландаштырылууда.

«АЛТЫН ДАН»

2022-12-20T02:43:47Z

Jortbek:

«АКЖАЛГА»

2022-12-20T02:30:57Z

Jortbek:

'''"АКЖАЛГА"''' – ачык акционердик коом. 1994‑ж. Жети‑Өгүз р‑нунун Кызыл‑Суу айылындагы сыр з‑дунун (Караколдогу эт комбинатынын филиалы) базасында уюшулган. Сыр өндүрүү б‑ча з‑д Кырг‑нда алдыңкы орунда. Анын өндүрүмү республикадан сырткары да Казакстанга, Россияга жөнөтүлөт. Материалдык‑техн. базасынын өнүгүшүнүн натыйжасында 1998‑жылдан тартып сыр өндүрүү көбөйдү, 2003‑ж. карата сыр чыгаруу 780 миң г га жеткен. Андан тышкары сүт продуктылары, балмуздактар чыгарылат.

«АКАЛТЫН» акционердик коому

2022-12-20T02:24:31Z

Jortbek:

'''"АКАЛТЫН'''"– акционердик коом (1993). 2000‑ж. Түштүк Кореянын «ТВ-ТЕХ» фирмасы менен бирдикте медицина ватасын чыгаруу б‑ча ишкана түзүлгөн. 2003‑ж. май престөөчү өндүрүш курулуп бүтүн, эксплуатацияга берилген. Учурда негизги багыты – пахта үрөндөрүн кайра иштетүү. 1926‑ж. Кара‑Суу ш‑нда негизделген. Жылдык кубаттуулугу 100 миң ''т'' Заводдун Ноокен р‑нда, Кара‑Суу, Кумарык, Учкун, Төлөйкөн жана Сакалды айылдарында филиалдары бар.

АК-ТАМ

2022-12-20T02:09:20Z

Jortbek:

'''АК-ТАМ''' ‒ Жалал-Абад обл-нун Ала-Бука р-ндагы кыштак. Ак-Там айыл оrругунун борбору. Райондун борбору Ала-Бука кыш-нан 15'' км ч''ыгыш тарапта. Наманган темир жол бекетинен 76'' км''. Ала-Бука ‒ Кербен автомобиль жолунун боюнда, деӊиз деӊг. 1396 ''м'' бийиктикте жайгашкан. 1900-ж. отурукташкан. Калкы 4112 (2009); негизинен дыйканчылыкта, мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, мад-т үйү, бала бакча, амбулатория бар.

«АБДЫШАТА» акционердик коому

2022-12-20T01:57:54Z

Jortbek:

'''"АБДЫШАТА"- жабык''' акционердик коом. Кант ш-ндагы М. В. Фрунзе атн. Кант з-дунун базасында негизделген, 1984-ж. чейин кант чы гарган, андан кийин кондитердик ф-кага айланып, печенье, пряник, карамель жана крекер, 2001-жылдан лимонад, минералдык суу, улуттук максым чыгарат.

«АПОЛЛОН»

2022-12-19T10:23:55Z

Jortbek:

'''«АПОЛЛОН»''' – АКШнын Айга учуучу 3 орундуу космос кемелеринин сериясы жана аларды учуруу программасы. Программада 1961-ж. «А.»
космос кемесин жана «Сатурн-5» оор ракета алып жүргүчүн, тех. жана старт комплексин, учууну башкаруунун командалык ченөө комплексин куруу каралган. «А.» кемесинин массасы 47 ''т''га
жакын, уз. 17,68 ''м.'' Старт алдында жана орбитага чыгарганда кабина ичиндеги аба 60% кычкылтектен, 40% азоттон турат. Ай бетинде 3-4 ''с'' иштеп, жашоону камсыз кылуучу автономдуу система пайдаланьшат. Учуу-конструкциялык сыноо процессинде «Сатурн-5» ракета алып жүргүчү жана «А.» космос кемеси 10 жолу учкан. Анын алтоо учкучсуз («А.-1» – «А.-6»), төртөө («А.-7» – «А.-10») учкуч менен учурулган. Учуруулар Жерге жакын учуучу «Сатурн-1В» жана Жерден алыс учуучу «Сатурн-5» ракета алып жүргүчтөрү менен ишке ашырылган. 1969- 72-жылдарда Айга 7 жолу учурулуп(«А.-11» - «А.-17»), алардын алтоо Айга конгон, бирөө («А.-13», 1970) экснедициянын негизги блогунун энергия менен камсыздоо системасы бузулуп, космос кемеси Жерге кайткан. «А-дун» Айга учушу 8-12 ''сутка''га''.'' жетип, Айда болуу убактысы 21,5-75 с-га эсептелген. 1969-ж. 21-июлда «А.-11» кемесинде Н. ''Армстронг'' жана Э. ''Олдрин'' (экипаждын үчүнчү мүчөсү М. Коллинз айга жакын орбитада негизги блокто калган) Ай бетине конушкан. Алардын негизги максаттарынын бири Жерге Ай топурагынан алып келүү болгон. Ай орбитасына жеткенде экөө Ай кабинасына өтүп, аны менен Айга конгон, тапшырмалар аткарылгандан кийин ошол кабина менен
кайра учуп, ал орбитада калган орбиталык кеме менен кайрадан бириктирилип, Жерге кайтып келген. «А.-15» (1971), «А.-16» жана «А.-17» (1972) Ай экспедицияларында Айга эки орундуу «Ровер» планетоходу астронавттарды Ай бетине түшүргөн. 1972-ж. «А.» ишин аяктаган. ''Ад''.: ''Шамсутдинов С., Маринин И.'' Аполлон американский: [К истории лунной пилотируемой программы] // Авиация и космонавтика. 1993. № 8, 9/10. 1994. №1/2./2.

АНТИКАЛЫК ФИЛОСОФИЯ

2022-12-19T08:51:57Z

Jortbek:

'''АНТИКАЛЫК ФИЛОСОФИЯ''' (б. з. ч. 7–6-к. калыптанган – грек антика философиясы) – мүнөзү жана мазмуну, өзгөчө филос. методу менен байыркы чыгыш филос. системаларынан айырмаланат. Анын өнүгүшүн болжол менен 4 этапка бөлүп көрсөтүүгө болот: 1) Сократка чейинки этап, ошол мезгилдин философторун досократиктер деп аташкан. 2) Классикалык этап. Ал Сократтын, Платондун жана Аристотелдин таасири жана ишмердүүлүгү менен мүнөздөлөт. 3) Бул учурдагы эмгектердин көпчүлүгү эллинистикалык этап катары аныкталган. 4-сү ошол кездеги чечүүчү күчтөрдүн бири болуп турган Римге туш келет. Көп жагынан ал грек мад-ты менен байланыштуу, о. эле христиан философиясы калыптанат.
''Ш. К. Алиева.''

«АК КЕМЕ» акционердик коому

2022-12-19T02:36:02Z

Jortbek:

'''"АК КЕМЕ'''" – акционердик коом. 1968‑ж. негизделген. 1993‑ж. менчиктештирилип, кеме куруучу жана кеме оңдоочу ишканага айланган. Негизинен кеме курууга ылайыкташкан: салмагы 100 т дан ашуун жүк ташуучу, балык уулоочу ж. б. кемелерди куруу жана оңдоо, кубаттуулугу суткасына 25‑700 ''м3'' агын сууларды биол. тазалоочу компакттуу түзүлүштөрдү жасап чыгаруу иштерин жүргүзөт.

АНАЛИЗДИК ЖАНА СИНТЕЗДИК ОЙ ЖҮГҮРТҮҮ

2022-12-13T03:54:32Z

Jortbek:

'''Анализдик жана синтездик ой жүгүртүү–''' грамматикалык же логикалык ар тараптуу анализдин негизинде, элементтерге ажыраган объектти бир бүтүн системага бириктирүү ж-дөгү ой толгоо. Анализдик ой жүгүртүүдө чындык таза логикалык анализ жолу менен орнотулат (терминдер, баяндоолор). Синтездик ой жүгүртүү ички информацияга, логикадан сырткары чын билимдерге кайрылуунун натыйжасында негизделет. А. жана С. о. ж. деп бөлүү Лейбницте кездешет. Бул терминдерге Кант ачык түшүндүрмө берген. Канттын ою б-ча синтездик априордук болушу да мүмкүн. Азыркы кездеги логикада жана илимдин методологиясында анализдик ой жүгүртүү тилдин семантикалык эрежелеринин натыйжасында ырастоолордун мүмкүнчүлүгүнүн негизи катары түшүндүрүлөт. Ушуну менен аналитикалык дүйнөнү кароонун акыркы өбөлгөлөрү менен байланыштуу. Ал эми синтездик болсо ушул жаңы билимдин тилинин семантикалык алкагында баяндоо мүмкүнчүлүктөрү менен байланыштуу. ''Ш. К. Алиева.''

АНАБАПТИСТТЕР

2022-12-13T03:33:09Z

Jortbek:

'''АНАБАПТИСТТЕР''' (гр. anabaptizo – кайра сууга салам, б. а. кайра чокундурам) – 16-к-да Швейцария, Германия, Австрия, Моравия жана Нидерландыда жаралган протестанттык кыймылдын жактоочулары. Алардын өзгөчөлүгү өз мүчөлөрүн экинчи жолу (аң-сезимдүү куракка жеткенде) чокундурушкан. А. чиркөөнүн башкаруу иерархиясын айыпташкан, мүлктү жалпыга таандык кылууга үндөшкөн. Крест жортуулуна (1524–26) катышкан. 1934-ж. Мюнстердик коммунаны түзүшкөн, бирок ал 1535-ж. католиктик аскерлер тарабынан талкаланган. Учурда А-дин ишин 3 протестанттык кыймьш (амиштер, гуттериттер, меннониттер) улантууда. Алардын 57 өлкөдө 730 миндей жактоочулары бар.

АМОРТИЗАЦИЯ

2022-12-13T02:56:36Z

Jortbek:

'''АМОРТИЗАЦИЯ''' н е г и з г и ф о н д д о р д у н (лат. amortisatio – төлөө) – эмгек каражаты
эскирген сайын анын наркынан чыгарылган
продуктуга белгилүү өлчөмдө улам чегерип туруу. Чегерилген нарк акчалай түрүндө А. фондуна топтолот. А. суммасы чегерим түрүндө
өндүрүш чыгымына (продукциянын өз наркына) киргизилет.

АМАНБАЕВ Жумгалбек

2022-12-12T10:51:34Z

Jortbek:

'''АМАНБАЕВ Жумгалбек (1945, Нарын обл. , Жумгал р-ну, Чаек кыш. -- 2005, Бишкек)''' – партиялык жана мамл. ишмер. Айыл чарба илимд. кандидаты(1970). 1966-ж. К. И. Скрябин атн. КАЧИни бүтүргөн. Эмгек жолун 1966-ж. Тянь-Шань мал чарба жана ветернария ил. из. ин-ттунун аспиранты, улук ил. кызматкер. 1971–73-ж. Ош обл. мамл. асыл тукум станциясынын директору. 1973–74-ж. Кырг-н КПнын Ош обл. комитетинин а. ч. бөлүмүнүн башчысынын орун басары, бөлүм башчысы. 1978-ж. Алай р-ндук партиялык комитеттин 1-секретары, 1981-жылдан Ош обл. партиялык комитетинин секретары, 1985–88-ж. Кырг-н КП БКнын секретары, 1988–91-ж. Ысык-Көл обл. партия комитетинин 1-секретары, 1991-ж. Кыргызстан КП БКнын 1-секретары. 1991-ж. октябрдан Кыргыз агроөнөржай экономикасынын ил. из. ин-ттунун директорунун орун басары, 1993-жылдан КРдин Өкмөтүнүн вице-премьер министри. Эмгек Кызы Туу, “Ардак Белгиси” ордендер жана медалдар менен сыйланган.

АЛЬБЕРТ ВЕЛИКИЙ

2022-12-12T10:38:39Z

Jortbek:

'''АЛЬБЕРТ ВЕЛИКИЙ''' Альберт фон Болынтедт, Альберт Кельнский (1193 же 1207, Лауцнген – 15.11.1280, Кёльн) – немец теологу, философ, монах-доминиканец. Германиянын доминин мектептеринде (1228–40), Париж ун-тинде (1245–48), Кёльндеги доминикан мектебинде окутуучу болуп иштеген. 1260–62-ж. Регенсбургда епископ, кийин кайрадан окутуучулук ишти аркалаган. Ал эркин иск-вону, табигый илимдерди, медицинаны, о. эле Аристотелдин философиясын окуган. А. В. Аристотелдин, Авиценнанын, Августиндин ж-a Псевдо-Дионийдин эмгектерин өздөштүргөн. Анын эмгектеринде Аристотелдин чыгармачылыгына болгон комментарийлер басымдуулук кылат. А. В-дин филос. табигый ил. кызыкчылыктарынын кеңдиги аны «doctor universalis» деген наамга жеткирген.
''Ш. К. Алиева.''

АЛЫМКУЛ АТАЛЫК

2022-12-12T10:14:01Z

Jortbek:

'''АЛЫМКУЛ АТАЛЫК,''' Молдо Алымкул Асан бий уулу (1829/32, Бугун-Биткан деген жер, Кокон хандыгы – 10. 5. 1865, Ташкент ш.) – ''Кокон хандыгынын'' белгилүү саясий ишмери жана аскер башчысы; түш. кыргыздардын ичкилик тобундагы кыргыз-кыпчак уруусунун төбөлү. Бала чагында Баткендеги мусулман мектебинен билим алып, кийин Анжиян, Кокондогу медреседен окуган. Ал жездеси Тагайкул датканын жардамы менен аскер ишин өздөштүргөн. Кезегинде ''Алымбек даткага'' кошулуп, ''Кудаяр хандын'' ордуна Маллабекти хан көтөрткөн. 1862-ж. ''Малла хан'' өлтүрүлүп, тактыга 15 жаштагы Шахмурад олтурат, ал эми А. а. хандыктын башкы вазири болуп дайындалат. 1863-ж. жазында А. а. төңкөрүш уюштуруп, тактыга Малла хандын уулу Султан Саидди отургузат да, иш жүзүндө хандыкты өзү башкарган (1863–65). Кыска убакыт аралыгында А. а. хандыкта тартипти чыңдап, өлкөнү борборлоштурууга аракет кылган. Чек аралардын коопсуздугун чыңдоо максатында чептерди оңдоп, сарбаздардын санын көбөйткөн. Ал анжияндык, аркалык кыргыздарды ынтымакка чакырган. Мис., 1863-ж. сарыбагыш уруусунун чоң манабы Жантай Карабек уулуна орус аскерлерине каршы күрөштө бирге болууга үндөгөн кат жөнөткөн. А. а-тын көрсөтмөсү менен Кокондон Талас, Чүй, Ысык-Көл, Нарындын манаптарына ынтымакка чакырган каттарды жана өкүлдөрдү жиберишкен. О. эле өлкөнүн эл аралык абалын жакшыртуу максатында 1863–64-ж. ал Россия императоруна, Түрк султанына, Кытайга, Индиядагы Англия бийлигине, Афганистанга ж. б. мамлекеттерге Кокон хандыгынын атынан элчилерди жөнөткөн. 1864-ж. полковник М. Г. Черняев башында турган 2500дөй орус аскери Олуя-Ата ш-н, полковник Н.А. Веревкин 1600дөй аскери менен Түркстан чеп калаасын каратып алышкандан кийин А. а. 4–6 миңдей аскери менен аларга каршы жортуулга чыккан. Орус аскерлери менен айыгышкан салгылашуулар Ак-Булак, Чымкент, Ыкан ж. б. жерлерде болгон. 1865-ж. ал кокон аскерлеринин башкы аскер командачысы катары Ташкенттин алдында Шор-Төбө деген жерде Черняев башында турган орус аскерлерине каршы күчтүү коргонууну уюштура алган. Маргалаң, Анжиян, Ош, Шахрикандан ж. б. жерлерден шашылыш аскер топтоп, натыйжада шаарды коргоочулардын санын 30 миңге жеткирген. Салгылашуу 9-майда башталып, адеп орус аскерлери чегинүүгө ж-a чабуул коюудан коргонууга өтүүгө аргасыз болушкан. Кайрадан башталган салгылашуу учурунда А. а. оор жаракат алып, курман болот. Бул окуяны өз көзү менен көргөн Мухаммед Салих Кори Ташканди «Тарих-и Жадидаи Ташканд» («Ташкенттин жаңы тарыхы») аттуу эмгегинде А. а-тын өлүмдөн коркпой айкаштын алдынкы катарында жүрүп, баатырларча курман болгондугу тууралуу баяндайт. Күчтүү кол башчысынан айрылган соң Ташкент ш. тез эле орус аскерлери тарабынан басылып алынган. ''Т. Өмүрбеков.''

АЛЫМКОЖОЕВ Асанбек Тунгучпаевич

2022-12-12T09:51:31Z

Jortbek:

'''АЛЫМКОЖОЕВ Асанбек Тунгучпаевич''' (11. 4. 1956-ж. т., Чүй обл., Сокулук р-ну, Сарбан айылы) – генерал-майор (2004). Алматы командалык жогорку аскер окуу жайын (1977), М. В. Фрунзе атн. аскердик академияны (1985), офицерлердин борб. курсун (1989), РФдин Куралдуу Күчтөрүнүн Башкы штабынын аскердик академиясын (2003) бүткөн. 
[[File:АЛЫМКОЖОЕВ_18.png | thumb|none]]
1981–2006-ж. Түркстан аскердик округунда полктун начальниги, штабдын начальнигинин орун басары, аскердик бөлүктүн командири, 2006–09-ж. КРдин Улуттук Гвардиясынын командачысы, 2009–10-ж. КРдин Баткен облустук мамл. администрация башчысынын орун басары, 2013–14-ж. КР Коргоо министрлигинин алдындагы Улуттук гвардиянын командачысы, 2014–15-ж. Кыргызстан Куралдуу күчтөрүнүн Генералдык штабынын начальниги болуп иштеген. Кызыл Жылдыз, 2- жана 3-даражадагы Манас ордендери менен сыйланган.

АМЕРДИНОВА Магира Мунаждиновна

2022-12-12T09:29:41Z

Jortbek:

'''АМЕРДИНОВА Магира Мунаждинова'''(1954-ж.т., Ысык-Көл обл., Каракол ш.) – философия илимд. доктору (2004). 1975-ж. ПГПИни бүтүргөн, Эмгек жолун ПГПИде секратарь, психология кафедрасында кадрлар бөлүмүндө иштеп баштаган. Кийин ошол эле окуу жайда окутуучу, улук окутуучу. Кыргыз ПИИИде ил. кызматкер, К. Карасаев атн. БГУда окутуучу, улук окутуучу, доцент, педагогика жана психология, этнопсихология б-ча адис. И. Арабаев атн. КМУда философия кафедрасынын башчысы, профессор, магистратура бөлүмүнүн башчысы. 150 ил. эмгек, 3 монография, 8 окуу куралынын автору,

АЛЫМБЕК Жапалак уулу

2022-12-12T09:03:05Z

Jortbek:

'''АЛЫМБЕК Жапалак уулу''' (19-к-да жашаган) – орус падышалыгына элчиликке барган өкүлдөрдүн бири. Ысык-Көл өрөөнүн жердеген бугу уруусунун желдең уругунан чыккан бий. Түн. кыргыздарынын бугу уруусунун төбөлдөрүнүн 1824–25-ж. Россияга жиберген үчүнчү элчилигине катышкан. Элчилик эмгеги үчүн орус өкмөтү тарабынан Александр тасмасына тагылуучу алтын медаль жана аты жазылган кылыч менен сыйланган. Элчилерди (''Акылбек'' Олжобай уулу, ''Алгазы'' Шералы уулу, А. Жапалак уулу) кайра элине жеткирип келген орустарды жакшылап тосуп, сый көрсөткөнү үчүн А-тин атасы Жапалак Кутту (Куттукожо) уулу да алтын медаль менен сыйланган. Сыйлыктарды 1827-ж. А. Л. Бубенов тапшырган (к. ''Акымбек'' Олжобай уулу).

АЛТЫН ЗАПАСЫ

2022-12-07T04:16:27Z

Jortbek:

'''АЛТЫ ЗАПАСЫ'''– борб. эмиссия банкында же
өлкөнүн казынасында сакталуучу уютунду жана
монета түрүндөгү мамл. алтын фонд. Эл аралык
эсептешүүдө резерв катары пайдаланылат, валюта туруктуулугун камсыз кылуучу каражаттын бири катары колдонулат.

АЛТЫН ВАЛЮТА РЕЗЕРВИ

2022-12-07T04:10:49Z

Jortbek:

'''АЛТЫН ВАЛЮТА РЕЗЕРВИ'''– мамлекетке (казынага жана борб. банкка) тиешелүү уютунду
жана монета түрүндөгү алтын, чет элдик валюта,
о. эле чет элдик банктардын эсебиндеги ''валюта'' түрүндөгү каражат.

АЛТЫН СТАНДАРТ

2022-12-07T04:04:10Z

Jortbek:

'''АЛТЫН СТАНДАРТ'''– алтын монометаллизм
тутуму. Улуу Британияда 18-к-дын аягында,
башка өлкөлөрдүн көпчүлүгүндө 19-к-дын аягында белгиленген. А. с-ка алтын монетаны ээнэркин жасоо жана жүгүртүү, банкнотту алтынга
(уютунду алтын) алмашуу кирет.

АЛТЫН РЫНОКТОРУ

2022-12-07T03:33:14Z

Jortbek:

'''АЛТЫН РЫНОКТОРУ'''– дүйнөнүн айрым өлкөлөрүндөгү дайыма алтын сатылуучу атайын
борборлор. Аларда банк бирикмелери, о. эле
алтынды тазалоочу, уюткан түрүндө даярдоочу, аны сатуучу атайын фирмалар соода кылат.
Башкы эл аралык А. р-на Лондон жана Цюрих
кирет. Бул рыноктордогу алтындын баасы анын
дүйнөлүк баасы катары колдонулат.

АЛМАКҮЧҮКОВ Кеңешбек Мукашевич

2022-12-07T02:53:04Z

Jortbek:

'''АЛМАКҮЧҮКОВ Кеңешбек Мукашевич'''(1964-ж. т., Ысык-Көл обл., Рыбачы ш.) – экономика илимд. доктору (2016). 1986-ж. СССРдин 50 жылдыгы атн. КМУну, 2000-ж. КР АМИБтин “Менежмент” факультетин, Б. Н.Ельцин атн. КРСУну бүтүргөн. Эмгек жолун Кыргызгидрометте инженер, начльниктин орун басары болуп баштаган. КРдин Президентинин “ 2-Мамлекеттик резиденциасында директордун орун басары, Чолпон-Ата санаториясында маркетинг б-ча бөлүм башчы; “Ян Интернешил” ЖЧКнын логистика б-ча менежери, генералдык директору; БФЭАда окутуучу, улук окутуучу, доцент, Менежмент жана туризм программасы б-ча профессор; “Борбордук Азия-Арт Менежментинин” директору. 36 ил. эмгектин, анын ичинде 4 монография, 2 окуу куралынын ээси.

АЛИЕВ Чыныбек

2022-12-06T10:57:42Z

Jortbek:

'''АЛИЕВ Чыныбек Тукешович''' (15. 1. 1961, Ысык-Көл обл., Тоӊ р-ну, Төрткүл айылы ‒ 5. 5. 2004, Бишкек) ‒ милициянын генерал-майору.
[[File:АЛИЕВ70.png | thumb|none]]
Бишкек финансы-экономика техникумун (1978), КМУнун юридика ф-тин (1991) бүткөн. 1978‒91-ж. Тоӊ райаткомунда текшерүүчү, экономист, Аламүдүн р-ндук ички иштер бөлүмүндө инспектор, улук оперуполномочен, кылмыш издөө бөлүмүнүн начальниги, 1991‒95-ж. ИИМдин Региондор
аралык башкармалыгында улук оперуполномочен, 2-бөлүмдүн начальниги, экон. кылмышка жана коррупцияга каршы күрөшүү башкы башкармалыгында 3-бөлүмдүн начальниги, 1995‒2004-ж. Бишкек шаардык ички иштер башкармалыгынын начальнигинин орун басары, Кыргыз Респ-нын ИИМдин Кызматтык кылмыштар менен күрөшүү башкы башкармалыгынын начальниги болуп иштеген. Кыргыз Респ-нын ИИМинин Даӊк мемориалына ысмы жазылган. «Эрдик» ж. б. медалдар менен сыйланган.

АЛИЕВ Осмонкул

2022-12-06T10:52:04Z

Jortbek:

'''АЛИЕВ Осмонкул Эгембаевич''' (1903, Чүй обл., Панфилов р-ну, Чолок-Арык айылы ‒ 1938, Бишкек) ‒ мамл. жана саясий ишмер. Жерг. орус-тузем мектебин (1916), Олуя-Атадагы (азыркы Тараз) реалдуу (табият илимдер) окуу жайын (1917), Ташкенттеги казак-кыргыз агартуу ин-тун (1922), Москвадагы Свердлов атн. Коммунисттик ун-тин (1930) бүтүргөн. Казак-кыргыз ун-тинде окуп жүрүп, ошол эле учурда комсомолдун Ташкент шааркомунда бөлүм башчы болуп иштеп турган. 1922‒24-ж. комсомолдун Сыр-Дарыя обл., Олуя-Ата шаардык, РКСМ Кыргыз обкомунда жооптуу кызматтарда, 1924-ж. Кыргыз обкомунун 1-секретары, РКП(б) Кыргыз обкомунун секретары болуп иштеген.
[[File:АЛИЕВ69.png | thumb|none]]
. Ал ‒ «Эркин-Тоо�», гезитинин (1924‒26), «Коммунист�» журналынын (1926) биринчи редактору. 1930‒31-ж. Кырг-ндын эл агартуу комиссары, 1932‒33-ж. ВКП(б) Ош округкомунун 1-секретары, 1934‒36-ж.
ВКП(б) БКнын О. Азия бюросунун а. ч. бөлүмүнүн башчысынын орун басары, партиянын Ош крайкомунун 1-секретары болуп иштеген. 1937-ж. Кыргыз ССР эл агартуу комиссары болуп турганда күнөөсүз айыпталып, 1938-ж. атылган. 1991-ж. сөөгү ''Ата-Бейит'' көрүстөнүнө ариет-аза салты менен коюлган.

АЛИЕВ Гейдар

2022-12-06T10:33:38Z

Jortbek:

'''АЛИЕВ Гейдар Али Рза Оглы''' (10. 5. 1923, Нахичеван ш. ‒ 12. 12. 2003, Кливленд, АКШ) ‒ саясий жана мамл. ишмер, Азербайжан Республикасынын Президенти (1993‒2003), Соц. Эмг. Баатыры (1979, 1983). Азербайжан мамл. ун-тинин тарых ф-тин бүтүргөн. 1941‒49-ж. мамл. коопсуздук органдарында жана Нахичеван АССР Министрлер Советинде жооптуу кызматтарда, 1950‒64-ж. Азербайжан ССРинин Ички иштер министрлигин
де жана Министрлер Советине караштуу мамл. коопсуздук к-тинде жетекчи кызматта, 1964‒67-ж. Азербайжан ССР Министрлер Советине караштуу Мамл. коопсуздук к-тинин төрагасынын орун басары, 1967-жылдан төрагасы. 1969‒82-ж. Азербайжан КП БКнын биринчи секретары, 1982‒87-ж. СССР Министрлер Советинин төрагасынын 1-орун басары, 1991‒93-ж. Нахичеван Автономиялуу Республикасынын Жогорку межлисинин төрагасы, 1993-жылдан эгемендүү Азербайжан Республикасынын Жогорку Советинин төрагасы, Президенти болуп иштеген. А. президенттик кызматты аркалаган учурда ички саясий стабилдүүлүккө жетишип, чет элдик инвестициялардын келишин камсыздаган жана өлкөдө экон. өнүгүү үчүн жагымдуу кырдаал түзүлгөн. Ленин, Кызыл Жылдыз ордендери жана медалдар менен сыйланган.

АЛИЕВ Эргеш

2022-12-06T10:22:12Z

Jortbek:

'''АЛИЕВ Эргеш''' (1905, Жалал-Абад обл., Ноокен р-ну, Сакалды айылы ‒ 7. 10. 1994, ошол эле жерде) ‒ милициянын генерал-майору (1956); Совет бийлигин чыӊдоого катышкандардан.
[[File:АЛИЕВ71.png | thumb|none]]
1948-ж. СССР ИИМдин жетекчи кызматкер даярдоо б-ча жогорку мектебин бүткөн. 1927-ж. Кыргыз атчандар дивизио нунда кызмат өтөгөн, 1930‒33-ж. басмачылар менен күрөшүүг ө катышып, отрядга командир болгон, милициянын Базар-Коргон, Токмок р-ндук бөлүмдөрүн жетектеген; 1934‒43-ж. милициянын Алай-Гүлч ө р-ндук, Ош ш-дык бөлүмдөрүнүн начальниги, Кыргыз ССР ИИЭКтин 107-атчандар дивизиясынын бөлүмүнүн начальниги, милициянын Ош обл. башкармалыгынын начальнигинин, 1943‒47-ж. милициянын Жалал-Абад обл. башкармалыгынын начальнигинин орун басары, 1948‒56-ж. Кыргыз ССР ИИМдин милиция башкармалыгынын, Жалал-Абад, Ысык-Көл, Талас обл. башкармалыктарынын начальнигинин орун басары, 1956‒59-ж. милициянын Жалал-Абад обл. башкармалыгынын начальниги, 1959‒68‒ж. Ош обл. ички иштер башкармалыгынын начальнигинин орун басары болуп иштеген. ИИМдин эм. сиӊ. кызматкери, респ-нын тарыхында милициянын генерал-майор чинин эӊ биринчи алган. Анын ысмы менен КРдин ИИМинин Академиясы (2000), Ноокен р-нундагы мектеп (1994), Ош ш-нын көчөсү (1995) аталат. «Легендарлуу генерал» (1986) даректүү фильми, «Дайыма катарда» (2005) деген эскерүү китеби анын турмуш жолун чагылдырат. Ленин, Эмгек Кызыл Туу, 3 Кызыл Жылдыз, 2 «Ардак Белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган.

БАКАЕВ Аширбек Бешкемпирович

2022-12-06T08:48:58Z

Jortbek:

'''БАКАЕВ Аширбек Бешкемпир уулу''' (20. 12. 1948-ж.т., Чүй обл., Аламүдүн р-ну, Таш-Дөбө айылы) – генерал-майор (2000). СССР ИИМдин Орджоникидзе аскердик-командалык окуу жайын (1970), Целиноград мамл. пед. инс-тунун фил. фак-тин (1985), КУУнун юрид. фак-тин (1999) бүткөн. Степногорск шаардык аскер бөлүгүндө взвод командири (1970), Алматы обл. аскер бөлүгүндө рота командиринин орун басары (1973), командири (1975), Атырау шаардык аскер бөлүгүндө рота командири (1976), Акмола обл. аскер бөлүгүндө батальон командири (1981), Астана шаардык аскер бөлүгүндө полк командиринин 1-орун басары (1984), Афганистанда Революцияны коргоо Башкы башкармалыгында аскер кеңешчиси (1987–88), Алматы шаардык аскер бөлүгүндө Башкы полктун командиринин 1-орун басары – штаб начальниги (1988), командири (1991), Казакстандын ички аскерлеринин Башкы штабынын начальнигинин орун басары (1993), Казакстан Президентинин Респ. гвардиясынын штаб начальниги (1994), КР ИИМдин Ички аскерлер командачысынын биринчи орун басары – штаб начальниги (1995), Баткен, Жалал-Абад, Ош обл-тарында аскер бөлүктөрүндө 3-бригаданын командири (1997), КР ИИМдин Ички аскерлер командачысы (1999–2008) болуп иштеген. О. Азия жана Казакстан офицерлеринин Афганистандагы биримдигинин төрагасы (1987–88); Аскердик кеңештин төрагасы (1999–2008); 1999-ж. ал жетектеген ички аскерлердин «Шер» отряды Баткен аймагында эл аралык террористтик топтордон коргоодо ийгиликке жетишкен. 2000, 2005, 2006-ж. Куралдуу Күчтөр курамында террористтик топторду жок кылуу б-ча согуштук операцияларга катышкан. Алматы шаардык кеңешинин депутаты (1990–93); КР Өкмөтүнүн Алтын Дипломунун лауреаты (2003). 1-даражадагы «Алтын Жылдыз», «Улуу Пётр», «Александр Невский», 1-2-3-даражадагы «За службу Родине в ВС СССР», «За заслуги перед Отечеством», «Афганская Слава» ордендери жана «Эрдик», эл аралык «Ататюрк» фондунун «Алтын жылдыз» медалдары менен сыйланган.

БАЗАРОВ Геннадий Садырович

2022-12-06T07:15:36Z

Jortbek:

'''БАЗАРОВ Геннадий Садырович''' (14. 5. 1942-ж. т., Нарын обл., Ат-Башы р-ну, Ат-Башы айылы) ‒ кинорежиссёр, сценарист, КРнын эл арт. (1991),
КРнын иск-вого эмг. сиӊ. ишмери (1974). 1966-ж. Москвадагы Бүткүл союздук мамл. кинематография ин-тун бүткөн. Эмгек жолун 1959-ж. «Кыргызфильм» киностудиясында баштаган. 1967-ж. «Саманчы жолу» фильмин дипломдук иши катары тарткан. «Буктурма» (Х. Булатов, Дегальцев,
[[File:БАЗАРОВ 1115.png | thumb|none]]
А. Шаршенова, 1966), «Көчө» (М. Гапаров, 1973), «Биринчи» (Г. Базаров, Л. Дядюченко, 1984), «Көз кареги» (Л. Дядюченко, 1975), «Каныбек» (К. Өмүркулов, К. Жантөшевдин романы б-ча), «Айыӊ» (1989), «Аномалия» (1991), «Карагыз» (2005) ж. б. көркөм фильмдерди жана «Антракт» (1994), «Түндө» (1995), «Искусство жөнүндө баян» (1974), «Жазуучу» (1980), «Чыӊгыз Айтматов» (1980) кыска метраждуу новеллаларды, даректүү фильмдерди ж. б. тарткан. Мад-т жана иск-вонун ишмерлери А. Токомбаева, Н. Байтемиров, А. Темирова, Г. Ажыбекова ж. б. ж-дө портрет галереясын түзгөн, повесттери да бар. Акыркы жылдарда Кыргыз телерадиокомпаниясында иштеп, автордук «Альтернатива» программасын алып барат. «Ардак Белгиси» ордени менен сыйланган.

БАЗАРОВ Геннадий Садырович

2022-12-06T07:13:31Z

Jortbek:

БАЗАРОВ Геннадий Садырович (14. 5. 1942-ж. т., Нарын обл., Ат-Башы р-ну, Ат-Башы айылы) ‒ кинорежиссёр, сценарист, КРнын эл арт. (1991),
КРнын иск-вого эмг. сиӊ. ишмери (1974). 1966-ж. Москвадагы Бүткүл союздук мамл. кинематография ин-тун бүткөн. Эмгек жолун 1959-ж. «Кыргызфильм» киностудиясында баштаган. 1967-ж. «Саманчы жолу» фильмин дипломдук иши катары тарткан. «Буктурма» (Х. Булатов, Дегальцев,
[[File:БАЗАРОВ 1115.png | thumb|none]]
А. Шаршенова, 1966), «Көчө» (М. Гапаров, 1973), «Биринчи» (Г. Базаров, Л. Дядюченко, 1984), «Көз кареги» (Л. Дядюченко, 1975), «Каныбек» (К. Өмүркулов, К. Жантөшевдин романы б-ча), «Айыӊ» (1989), «Аномалия» (1991), «Карагыз» (2005) ж. б. көркөм фильмдерди жана «Антракт» (1994), «Түндө» (1995), «Искусство жөнүндө баян» (1974), «Жазуучу» (1980), «Чыӊгыз Айтматов» (1980) кыска метраждуу новеллаларды, даректүү фильмдерди ж. б. тарткан. Мад-т жана иск-вонун ишмерлери А. Токомбаева, Н. Байтемиров, А. Темирова, Г. Ажыбекова ж. б. ж-дө портрет галереясын түзгөн, повесттери да бар. Акыркы жылдарда Кыргыз телерадиокомпаниясында иштеп, автордук «Альтернатива» программасын алып барат. «Ардак Белгиси» ордени менен сыйланган.

БАЖА

2022-12-06T05:13:46Z

Jortbek:

'''Бажа''' ‒ эже-сиӊдилердин күйөөлөрү. Уялаш кыз бир туугандар, ага-ининин, аталаш же энелеш, о. эле уруунун, уруктун кыздарынын күйөөлөрү бири-бирине улуу-кичүүсүнө карабай Б. болот.

БАДАНА

2022-12-06T05:07:21Z

Jortbek:

'''БАДАНА''' ‒ жоокерлер кийүүчү ок өтпөс тон, зоот; баатырлардын сырт кийими. Эпостордо ок өтпөгөн Б. тон же кош Б. деп да берилет: «Жакасы алтын, жеӊи жез, кош бадана, торгой көз. Келеме жака, кеӊ күрмө, керишке тийсе ок өтпөс». Айрым учурда чыӊ Б. деп берилет: «Чыйырчык алтын, чымчык көз, чыӊ бадана торгой көз». Б. ичке металл зымдан жасалган чынжырчалардан (диаметри 13‒16 ''мм'') өрүлгөн зоот кийим экендиги жоромолдонот. Сак, сармат, байыркы түрк дооруна тиешелүү эстеликтерди казуу учурунда буюмдар менен кошо Б-нын калдыктары да табылып, анын жеӊи чыканакка, этеги тизеге чейин жетип, эки капталы тилик, тик жакалуу жасалгандыгын айгинелейт.

БАГРАТИОНДОР

2022-12-06T04:55:33Z

Jortbek:

'''БАГРАТИОНЛОР'''‒ 9‒19-к-дагы грузин падышаларынын династиясы. Б. Спери (Түркиядагы азыркы Испири) провинциясынан чыгышкан. 9-к-дын 1-жарымында Ашот I Түш. Грузияда күчтүү Тао-Кларжети княздыгын түзөт. ''Давид Строитель'' (1089‒1125), Георгий III (1156‒84), ''Тамара'' (1184‒1213) Б-дун көрүнүктүү өкүлдөрү болушкан. 15-к-дын аягында Грузия мамлекети кулагандан кийин, Б. Картлий, Кахетин жана Имеретин падышачылыктарын башкарган. Б-дун падышалык бийлиги 1801-ж. Грузия Россиянын курамына кошулгандан кийин жоюлуп, анын бир бутагы орус княздарынын катарына кошулган. Б-дон Вахушти, Давид өӊдүү тарыхчылар, орус полководеци П. И. ''Багратион'' сыяктуу белгилүү адамдар чыккан.

БАГРАТИОН Петр Иванович

2022-12-06T04:52:02Z

Jortbek:

'''БАГРАТИОН''' Пётр Иванович (1765‒1812) ‒ князь, орус генералы (1809), Француз-орус согушунун (1812) баатыры. Кизляр ш-нда грузиндин эзелки княздар уруусунан чыккан полковниктин үй-бүлөсүндө туулган. 1782-жылдан аскер кызматында. Орус-түрк (1787‒91) жана Польша согушуна (1793‒94) катышкан. А. В. Суворовдун 1799-жылдагы Италия, Швейцария жортуулунда генерал-майор чининде алдынкы отрядга командалык кылып, Франция менен согушта (1805‒07) орус армиясынын арьергардын башкарган, орус-швед согушуна (1808‒09) катышып, Аланд а-дарын ээлеген. Орус-түрк согушунда (1806‒12) армияларга командалык кылган. 2-Батыш армиясына, Бородино салгылашында орус аскерлеринин сол тарабына командачылык кылып, туруктуулуктун жана эр жүрөктүүлүктүн үлгүсүн көрсөткөн. Ошол согушта курман болуп, сөөгү Сима кыш-на коюлган. 1839-ж. ал жерден Бородино талаасына алып келип көмүлгөн.

БАВАРИЯ

2022-12-06T03:39:32Z

Jortbek:

'''БАБАРИЯ'''‒ Германиянын түш.-чыгышындагы тарыхый обл. жана админ. аймактык бирдик. Аянты 70,6 миӊ ''км''2. Калкы 12,5 млн (2010). Админ. борбору ‒ Мюнхен ш. Ири шаарлары: Нюрнберг, Аугсбург, Регенсбург. «Б.» аталышы 6-к-дын ортосунда азыркы Б. аймагынын көбүн жана андан түш. жана чыгыш жерлерин мекендеген ''баварлар'' уруусунун атынан келип чыккан. Бул жерлерде баварлар өзүнүн герцогдугун (Агилольфингдердин тукумунан чыккан герцогдор) түзүшкөн. 788-ж. герцог Тассилон IIIнүн тушунда Бавар герцогдугу жоюлуп, Франк мамлекетинин курамына кирет. 10-к-дын башында Германия королдугунун уруулук герцогдуктарынын бири катары кайрадан калыбына келет. 10‒13-к-да Б. герцогдугунун аймагы кичирейип, өзү бытырап бөлүнүп кетет. Герцог Альбрехт IVнүн (1467‒1508) бийлиги учурунда кайрадан биригишип, Б. 16‒17-к-да Германиянын кубаттуу княздыктарынын бири болгон. 18-к-дын акырында Францияга каршы согушка катышат. 1801‒13-ж. Наполеон тарапта болгон. Австрия-Пруссия согушунда 1866-ж. Б. Австрия тарапта болгон, бирок Пруссия менен жашырын коргонуу союзун түзүп, 1871-ж. Германия империясына кирет. Германиядагы 1918-ж-дагы Ноябрь рев-ясынын натыйжасында Б-да респ. өкмөт түзүлөт. 1919-ж. апрелде башында коммунисттер турган Бавария Сов. Респ. түзүлөт, бирок ал герман өкмөт тарабынан талкаланып, Веймар конституциясы (1919) б-ча Германиянын жерлеринин бири катарында анын курамына кирет. Ошол эле жылы Б-да улутчул социал. (фашисттик) партия түзүлүп, ал фашизмдин башкы очокторунун бири болуп калган. Фашисттик диктатуранын мезгилинде (1933‒45) Б. фашизмдин борбору болгон. Мюнхенде фашисттик партиянын штаб квартирасы жайгашкан. Нюрнбергде бул партиянын съезди өтүп турган. Фашисттик Германия талкалангандан кийин, 1945-ж. Б. амер. оккупациянын зонасына кирген. 1949-жылдан Б. ГФРдин жери катары анын курамында.

''Ш. Керимова''

БАБУР

2022-12-06T03:06:15Z

Jortbek:

'''БАБУР''',З а х и р а д-д и н М у х а м м е д [14. 2. 1483, Фергана өрөөнү, Аксыкент (Ахси) ш. ‒ 26. 12. 1530, Индостан, Агра ш.] ‒ Индияда Моголдор мамлекетинин (1526) негиздөөчүсү; мамл. ишмер, акын жана жазуучу. Тимуриддер тукумунан; Омор-Шайыктын уулу. Б. 12 жашында атасынан Фергана тагын мурастап калган. Аз убакыт ичинде ал Исфара, Кожент ж. б. ш-ды өзүнө багындырган. Аму-Дарыя менен Сыр-Дарыянын аралыгында (Мавераннахр) бирдиктүү мамлекет курууга аракеттенген жана аны ишке ашыруу үчүн башка хандар жана бектер менен таймашып келген.
[[File:БАБУР98.png | thumb|Захир ад-дин Бабур. Орто кылымдагы миниатюра.]]
1501-ж. Б. Самарканды басып алган, бирок Мухаммед Шейбанинин аскерлерине туруштук бере албай, ошол эле жылы шаарды калтырып кеткен. 1504-ж. Шейбани башында турган көчмөн өзбектер Б-ду Ферганадан кууп чыккан соӊ, ал Афганистанга кетүүгө аргасыз болгон. Ошол эле жылы Б. азыркы Кабул ш-н каратып алган. Анын 1512-ж. чейин өз мекени Бухара менен Самарканд аймактарын кайра алуу үчүн күрөшүнөн майнап чыккан эмес. 1519-ж. Б. Индияга жортуул жасап, 1525-ж. Делиге аттанган. Делинин башкаруучусу Ибрагим Лоди менен 1526-ж. Панипата талаасында, 1527-ж. Раджпут князы Сангра Сингхти Кхануанын жанында жеӊип чыгып, 1529-ж. чейин ал Чыгыш Афганистанды, Пенджабды, Ганг өрөөнүн Бенгалиянын чегине чейин өзүнө каратып алып, бул аймакта Могол империясын негиздеген.
[[File:БАБУР99.png | thumb|«Тахти-Сулайман дагы худжра (үжөрө). «Бабурдун үйү» (Ош ш.)]]
Мамлекеттин борбору Дели ш. болгон. Б. мамлекеттин экономикасын, сооданы өнүктүрүүгө өзгөчө көӊүл бурган. Шейбаниддер мамлекети менен жоолашып келгендигине карабастан, О. Азия элдери менен соода жана элчилик карым-катнаштарды түзүүгө аракеттенген. Орус жылнаамалык даректерине караганда Б. Россияга, Василий III Ивановичке достук, соода катнаштарын түзүү тууралуу кат жазып, 1532-ж. элчи жиберет. Жаӊы мамлекет ‒ Улуу Моголдор империясы Индияны англичандар басып алганга чейин (1856) өкүм сүргөн. Б. Агра ш-нда дүйнөдөн кайтып, сөөгү Кабул ш-на алып келинип, Шердарбаза тоосунун этегине коюлган. Бул жер «Бабур багы» деп аталат. Ал өзүнүн өмүр жолу, саясий ишмердиги тууралуу атактуу «Бабур-наама» китебин жазган. Б. лирикалык ырлардын, аруз ж-дөгү трактаттын (ыр жазуу өнөрү тууралуу) бир канча китептердин автору. Көп эмгектери кыргыз тилине да которулган. Чыг.: Анрика. М., 1957; Бабур-наме. Записки Бабура //Пер. М. Салье, Таш., 1958; Бабур-нае// ''Бабур З. М.'' [Избранное Таш. 1982. Кн.2] Ад.: ''Кор-Оглы Х. Г.,'' Узбекская литература. М., 1968; Азимжанова С. А. Государство Бабура в Кабуле и в Индии. М. 1977; Алаев Л. Б. Средневековая Индия. СП б., 2003.

''З. Эралиев.''

БЕРНШТЕЙН

2022-12-06T02:58:58Z

Jortbek:

'''БЕРНШТЕЙН Эдуард''' (6. 1. 1850, Берлин — 18. 2. 1932, ошол эле жерде) – немец социал-демократиясынын оппортунисттик канатынын лидерлеринин бири жана 2-Интернационалдын, ревизионизмдин идеологу. 1872-ж. социал-демократияга кошулган. Ал лассальянчылар менен компромисстик идеологиянын жактоочусу 70-жылдардын аягында рев-ячыл күрөштөн баш тартып, Бисмарк режимин колдоого үндөгөн. Карл Маркс жана Ф. Энгельстин сын-пикирлеринин таасири менен ал убактылуу оппортунисттик позициядан алыстаган. 1881–90-ж. «Социал-демократ» («Sozialdemokrat») гезитинин редактору. 90-ж-дын ортосунан марксизмден толугу менен четтеген. "Социализмдин көйгөйлөрү жана социал-демократиянын милдеттери" (1899) аттуу китебинде К. Маркстын окууларынын негизги жоболорун кайра карап чыгуу программасы сунуш кылынган. Рев-ялык марксизмди реформизмге алмаштырууну, бурж. экономисттер менен философтордун идеяларын коргоп, бурж. демократияны даңазалаган. Соц. рев-я жана пролетариат диктатурасы ж-дө Карл Маркстын жоболоруна каршы чыккан. Б-дин жана анын жактоочуларынын (бернштейнчилердин) идеяларын рев-ялык марксисттер (В. И. Ленин, Ф. Мехринг, Р. Люксембург, П. Лафарг ж. б.) кескин сынга алышкан.