Кыргыз Энциклопедия Жана Терминология Борбору - User contributions [ky]

АШБАЕВ Акылбек Абжалиевич

2026-02-27T10:11:00Z

Gulira:

'''АШБАЕВ''' Акылбек Абжалиевич (01.03.1956-жылы туулган, Ош облусу, Алай району, Үч-Төбө айылы – 2007, Бишкек) физика-математика илимдеринин доктору (2004). КМУну бүтүргөн (1978). Эмгек жолун КР УИАда инженер болуп иштөө менен баштаган. Ош ФПИ филиалында окутуучу; Москвада ММУда изилдөөчү; Ош шаарында ЮКУНЦ илимий кызматкер, улук илимий кызматкер; ОшТУда кафедра башчы, проректор, департаменттин директору. Анын 60тан ашык илимий эмгектери, анын ичинен 1 окуу китеби жана 1 монографиясы жарык көргөн.

Эмг.: Исследование противоточного течения на основе нестационарной системы уравнений многофазной гидродинамики. Исслед. по интегро-диферен. уравнениям – Б., Илим, 2000. вып. 29.–С. 369-373.
[[Категория:1-Том]]

АШАТУУ

2026-02-27T10:05:52Z

Gulira:

кара. ''Тери ашатуу'' .

[[Категория:1-Том]]

АШАТУУ

2026-02-27T10:05:35Z

Gulira:

кара. ''Тери ашатуу'' .<b

[[Категория:1-Том]]

АШАТКЫЧ ӨСҮМДҮКТӨР

2026-02-27T10:05:07Z

Gulira:

'''АШАТКЫЧ ӨСҮМДҮКТӨР''' ‒ курамында ''өӊдөгүч заттар'' болгондуктан тери өнөр жайында колдонулуучу өсүмдүктөр (тал, эмен, ышкын жана башкалар). 
[[Категория:1-Том]]

АШ

2026-02-27T09:59:38Z

Gulira:

'''АШ ‒''' аза күтүү салтында маркумду эскерүү жөрөлгөсү; өлгөн кишинин жыл маалы болгондо же андан кийин эскерүү маанисиндеги диний жана элдик каада. Аш берүү көп элдерде (байыркы грек, герман, славян, түрк-монгол жана башкалар) болгон. Элдик диний түшүнүк боюнча адам өлгөндөн кийин, анын жаны денесинен бөлүнүп, ''арбакка'' айланып, жашоосун улантат. Анын арбагы өз журтуна кайтып, балдарын, жакындарын колдоп, ошондой эле кадимкидей тамаксырайт, арбакка багыштап жыт чыгарып, тамак берилбесе, анда маркумдун арбагы нааразы болуп калышы ыктымал деген түшүнүк бар. Ошондуктан арбакка багыштап, аны эскерүү иретинде мал союп, элге тамак беришет. Кыргыздарда Аштын төмөндөгүдөй түрлөрү бар: кара Аш, кырк Аш, Аш же чоӊ Аш (кээде жылдыгы деп аталат). Алардын өткөрүлүүчү мезгили, катышкан элдин саны, жасалуучу жөрөлгөлөрү бири биринен айырмаланат. Кара Аш сөөктү койгон күнү, кырк аш (кээде жөн эле кыркы) адам өлгөндөн кырк күн өткөндөн кийин, чоӊ аш жыл маалында берилет. Мурда уруулук мамилелердин салты боюнча чоӊ аш өткөрүү ошол өлгөн адамдын жакын туугандарынын иши гана эмес, ал бүт уруунун, ал эми маркум тирүү кезинде элге эмгеги сиӊген адам болсо, анда жалпы элдин милдетине айланган. Маркумдун жакындары чогулуп, кеӊеш курушуп, анда ашка кимди чакыруу, келген адамдарды жайгаштыруу, унааларына азык камдоо, Ашты ким башкарышы керек деген маселелер чечилген. Чоӊ аштын жүрүшүндө жамбы атуу, балбан күрөш, эр сайыш, ат чабыш жана башкалар өткөрүлгөн. Элдик салт боюнча Аш бүткөндөн кийин, жыт чыгарылып, казан көмкөрүлөт, акыркы жолу өкүрүк чыгат. Эгер өлгөн адам эркек болсо, анда тулу боз үйдөн бейитине алып барып өрттөлгөн. Жесирдин кара кийими чечилип, төркүндөрү алып келген кийим менен жаӊыртылат. Ушундан баштап аза күтүү токтогон. Кийин аш берүү бир кыйла өзгөртүүлөргө дуушарланган. 
[[Категория:1-Том]]

АЧЫТКЫЧ КОЗУ КАРЫНДАР

2026-02-27T09:53:44Z

Gulira:

'''АЧЫТКЫЧ КОЗУ КАРЫНДАР –'''түрдүү морфологиялык физиологиялык жана биохимиялык касиеттеги бир клеткалуу ''козу карындар'' . Көбүнүн мицелийи жок. Клеткалары тоголок же сүйрү, узундугу 8‒11, туурасы 5‒7 ''мкм''. Негизинен бүчүрлөө же бөлүнүү жана жыныстык жол менен көбөйөт. Бүчүрлөөдө энелик клеткада кичинекей өсүндү пайда болуп, ал бара-бара жетилип, өзүнчө клеткага айланат, андан кийин ал энелик клеткадан бөлүнөт. Алардын айрым клеткалары көп учурда биригип, бутактанган тизмекти пайда кылат. Жаратылышта кеӊири таралган, негизинен канттуу азыктарда көп. Кант, спирт, орг.аникалык кислоталары көп мөмө-жемиш жана алардын ширесинде, крахмалдуу заттарда, сүт азыктарында жакшы өрчүйт. Кантты спиртке чейин ачытат. Алар камыр ачытууда, спирт, шарап, пиво, сүт кычкыл азыктарын өндүрүүдө, ошондой эле кээ бир органикалык кислоталарды, В тобундагы витаминдерди, белок тоюттарын, микробдук сапаттуу эт алууда колдонулат. Кээ бир түрлөрү зыяндуу (оору козгогучтар, тамак ашты бузуучулар). Ад.: ''Коновалов'' С. А. Биохимия дрожжей. М., 1980. 
[[Категория:1-Том]]

АЧЫТКЫ

2026-02-27T09:49:30Z

Gulira:

'''АЧЫТКЫ'''--бозо, максым, кымыз, камыр жана башкаларды ачыта турган көрөӊгө, үрп, камыр туруш. Бозо, максым, кымыздын Ачыткысы ‒ көрөӊгө; кымыздын алгачкы Ачыткысы ‒ үрп (мурунку жылы күзүндөгү кымыздын үрпүн сүзүп алып кургатып коёт); камырдын Ачыткысы ‒ камыр туруш. Камыр ачытууда камыр туруш жок болуп калса, ачыткынын ордуна бозо колдонушкан. Максымдын көрөӊгөсү калбай калса, Ачыткы катары бозону же камыр турушту жылымык сууга эзип куюшкан. Учурда күндөлүк турмушта камыр ачытууда камыр туруштун ордуна атайын технологиялык жол менен даярдалган Ачыткы колдонулат. 
[[Категория:1-Том]]

АЧЫЛОВА Рахат

2026-02-27T09:46:05Z

Gulira:

'''АЧЫЛОВА''' Рахат [30. 05. 1941, Ош облусу, Баткен району, Говсувар айылы ‒ 05. 03. 2015, Бишкек] ‒ философ, философия илимдеринин доктору (1988), профессор (1989). КРдин илимге эмгек сиӊирген ишмери. Жалал-Абад педагогикалык окуу жайын (1958), КМУнун тарых факультетин (1963) Ленинград университетинин аспирантурасын (1969) бүтүргөн. 1966‒1987-жылдары КМУда социологиялык лабораториясынын, философия кафедрасынын башчысы, 1987‒1992-жылдары Кыргыз кыз-келиндер педагогика институтунун ректору, 1993‒1995-жылдары Кыргызстан айыл чарба университетинде кафедра башчысы, 2000-жылдан КМУУнун Эл аралык билим берүү программаларын интеграциялоо институтунун профессору. КРдин Жогорку Кеӊешинин Мыйзам чыгаруу жыйынынын депутаты болуп шайланган (1995‒2000). 150дөн ашык илимий эмгектин, (анын ичинде 3 монография) автору. Алар негизинен коомдогу үй-бүлөнүн орду, аялдардын абалы, билим берүү, маданият маселелерин изилдөөгө багытталган. «Ардак Белгиси» ордени менен сыйланган. Эмг.: Семья и общество. Ф., 1986; Женское образование в современном Кыргызстане. Б., 1990. 
[[Категория:1-Том]]

АЧЫЛОВА Рахат

2026-02-27T09:29:20Z

Gulira:

'''АЧЫЛОВА Рахат''' [30. 05. 1941, Ош облусу, Баткен району, Говсувар айылы ‒ 05. 03. 2015, Бишкек] ‒ философ, философия илимдеринин доктору (1988), профессор (1989). КРдин илимге эмгек сиӊирген ишмери. Жалал-Абад педагогикалык окуу жайын (1958), КМУнун тарых факультетин (1963) Ленинград университетинин аспирантурасын (1969) бүтүргөн. 1966‒1987-жылдары КМУда социологиялык лабораториясынын, философия кафедрасынын башчысы, 1987‒1992-жылдары Кыргыз кыз-келиндер педагогика институтунун ректору, 1993‒1995-жылдары Кыргызстан айыл чарба университетинде кафедра башчысы, 2000-жылдан КМУУнун Эл аралык билим берүү программаларын интеграциялоо институтунун профессору. КРдин Жогорку Кеӊешинин Мыйзам чыгаруу жыйынынын депутаты болуп шайланган (1995‒2000). 150дөн ашык илимий эмгектин, (анын ичинде 3 монография) автору. Алар негизинен коомдогу үй-бүлөнүн орду, аялдардын абалы, билим берүү, маданият маселелерин изилдөөгө багытталган. «Ардак Белгиси» ордени менен сыйланган. Эмг.: Семья и общество. Ф., 1986; Женское образование в современном Кыргызстане. Б., 1990. 
[[Категория:1-Том]]

АЧЫЛМА КӨПҮРӨ

2026-02-27T09:25:23Z

Gulira:

кара. ''Көпүрө.''

[[Категория:1-Том]]

АЧЫЛМА КӨПҮРӨ

2026-02-27T09:25:07Z

Gulira:

кара. ''Көпүрө.''<b

[[Категория:1-Том]]

АЧЫК ҮНДҮҮЛӨР

2026-02-27T09:24:31Z

Gulira:

'''АЧЫК ҮНДҮҮЛӨР''', кара. ''Үндүү тыбыштар''. 
[[Категория:1-Том]]

АЧЫК КӨПТҮК

2026-02-27T09:10:05Z

Gulira:

'''АЧЫК КӨПТҮК –''' ''Ачык к''өптүгүнүн ар кандай элементинин ушул көптүктүн ичинде жаткан аймагынын бар болушу, башкача айтканда ал бардык чектин элементтерин өзүнө камтыбаган көптүк. Мисалы, 1) ''А=''{0<''x<''1}; 2) айлананын чекиттерин кошпогондо тегеректин ички чекиттери. 
[[Категория:1-Том]]

АЧЫК КӨПТҮК

2026-02-27T08:17:04Z

Gulira:

'''АЧЫК КӨПТҮК''-''''' ''Ачык к''өптүгүнүн ар кандай элементинин ушул көптүктүн ичинде жаткан аймагынын бар болушу, башкача айтканда ал бардык чектин элементтерин өзүнө камтыбаган көптүк. Мисалы, 1) ''А=''{0<''x<''1}; 2) айлананын чекиттерин кошпогондо тегеректин ички чекиттери. 
[[Категория:1-Том]]

АЧЫК-ТАШ КҮКҮРТ КОЛЧЕДАН КЕНИ

2026-02-27T08:11:04Z

Gulira:

'''АЧЫК-ТАШ КҮКҮРТ КОЛЧЕДАН КЕНИ''' ‒ Талас районунда, Талас шаарынан 28 ''км'' түндүк-батышта, деӊиз деӊгээлинен 1800‒2000 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Жергиликтүү эл илгертен эле кенден алынган күкүрттөн дары жасаган. 1945‒1955-жылдарда СССР химиялык өнөр жай министрлигинин «Средазгеохим разведка» трести чалгындоо ишин жүргүзгөн. Кен аймагы протерозойдун өтө метаморфизмделген кристаллдуу сланецтеринен түзүлгөн. Кенде колчедандын (пириттин) калыӊдыгы 400 ''м'' жана узундугу 2 ''км'' болгон 2 зонасы бөлүнгөн. Кенташта (рудада) пириттин өлчөмү 30‒95%. Кенташтан күкүрт кислотасын алууга болот. Бекитилген күкүрттүн запасы: В категориясы боюнча 493 миӊ ''т,'' С1‒ 1729 миӊ ''т,'' С2 ‒ 976 миӊ ''т''.
[[Категория:1-Том]]

АЧЫК-ТАШ-СУУ МӨҢГҮЛӨРҮ

2026-02-27T08:08:52Z

Gulira:

'''АЧЫК-ТАШ-СУУ МӨҢГҮЛӨРҮ''' ‒ Борбордук Теӊир-Тоодогу өрөөн тибиндеги үч ири мөӊгү (Чыгыш, Ортонку жана Батыш). Сары-Жаз кырка тоосунун түндүк капталында, Адыр-Төр суусунун алабында жайгашкан. Ч ы г ы ш ы н д а г ы м ө ӊ г ү н ү н узундугу 7,3 ''км,'' аянты 9,1 ''км''2; башы деӊиз деӊгээлинен 5580 ''м,'' этеги 3460 ''м'' бийиктикте жатат; кар чегинин бийиктиги 3980 ''м;'' абляциясынын аянты 4,0 ''км''2. О р т о н к у с у н у н узундугу 5,4 ''км''2, аянты 5,7 ''км''2, башы деӊиз деӊгээлинен 5360 ''м,'' этеги 3420 ''м'' бийиктикте жатат; кар чегинин бийиктиги 3920 ''м,'' абляциясынын аянты 2,3 ''км''2. Б а т ы ш ы н д а г ы с ы артылма өрөөн мөӊгүлөрүнүн тибине кирет; узундугу 4,2 ''км,'' аянты 5,6 ''км''2, башы 4800 ''м,'' этеги 3580 ''м'' бийиктикте жатат; кар чегинин бийиктиги 3950 ''м,'' абляциясынын аянты 2,2 ''км''2. Мөӊгүдөн башталган суулар кошулуп, Адыр-Төргө куят.
[[Категория:1-Том]]

АЧУУ ЖУМУШТАРЫ

2026-02-27T07:59:42Z

Gulira:

'''АЧУУ ЖУМУШТАРЫ'''‒ кендерди жер бетинен ачык казып алууда пайдалуу катмарлардын үстүндөгү тектерди алып таштоо. Кендин үстүндөгү тоотектер катуу болгондо, ачуу жумуштары жардыруу аркылуу тектерди талкалап, аларды экскаватор менен транспорттук вагондорго жүктөө, ташуудан турат. Тоо тектери жумшак болсо, алар массивден экскватор менен казылып, талкалоо жана жүктөө жумуштары чогуу аткарылат. Катмарлуу кенташ (руда) горизонталь боюнча жана бир аз жантык жайланышканда, үстүндөгү тектердин калыӊдыгы 35 ''м''ден ашпаса пайдасыз тоо тектер карьердин бош орундарына экскватор менен оодарылып төгүлөт да, бардык процесстерди бир гана механизм аткарат. Ачуу жумуштары тектерди оодарып төгүүгө карата ‒ туурасынан, узатасынан жана аралаш иштетүүлөр болуп бөлүнөт. Өркүндөтүлгөн жана механикалаштырылган ири жабдууларды колдонуу ачуу жумуштарынын наркын төмөндөтүп, пайдалуу казылмалардын үнөмдүү иштелишин камсыз кылат. 
[[Категория:1-Том]]

АЧУУ

2026-02-27T07:56:42Z

Gulira:

'''АЧУУ,''' к ы ч у у ‒ микроорганизмдердин же алардын ферменттеринин таасири менен органикалык заттардын, көбүнчө углеводдордун анаэробдук ажыроосу. Ачуу процессинде энергия бөлүнүп чыгып, аны микроорганизмдер биосинтезде (клетканы курууга керек татаал молекулаларды жаратууда) пайдаланат. Ачуунун түрлөрү: спирттик, сүт кычкыл, май кычкыл, пропион кычкыл, уксус кычкыл ж. б. Спирттик Ачууда ачыткыч козу карындардын белгилүү бир түрлөрү жана алар бөлүп чыгарган ферменттердин таасири астында углевод этил спиртине жана көмүр кычкыл газына чейин ажырайт. Ал этил спиртин, глицерин жана башка тамак-аш азыктарын алууда колдонулат. Камыр ачытуу, шарап, пиво даярдоо да спирттик Ачууга негизделген. Сүт кычкыл ачуу гомоферменттүү жана гетероферменттүү болуп бөлүнөт. Гомоферменттүү сүт кычкыл Ачууда белгилүү топтогу сүт кычкыл бактериялары сүттөгү кантты жалаӊ гана сүт кислотасына чейин, ал эми гетероферменттүү Ачууда бактериялар кантты сүт кислотатасына, уксус кислотасына, этил спиртине, глицеринге чейин ажыратат. Ачуу сүт кислотасын алууда, сүт кычкыл азыктарын даярдоодо, жашылча-жемиштерди консервалоодо, капуста ачытууда, тоют силостоодо кеӊири колдонулат. Май кычкыл ачуу процессин Clostridium бактериялары пайда кылып, углеводду, белокту май кислотасына чейин ажыратат. Булалуу өсүмдүктөрдү (зыгыр, жут, кара куурай ж. б.) алгач иштетүүдө пектин заттары май кычкыл Ачуудан өтөт. Уксус кычкыл Ачууну Acetobacter бактериялары ишке ашырып, этил спиртин уксус кислотасына чейин окистентет. Тамак-ашка колдонулуучу уксусту алууда колдонулат. Ад.: ''Шлегель'' Г. Общая микробиология. М., 1972. ''Готтшалк'' Г. Метаболизм бактерий: Пер., с анг. М., 1982. 
[[Категория:1-Том]]

АЧКЫЧ м у з ы к а д а

2026-02-27T07:52:33Z

Gulira:

'''АЧКЫЧ''' м у з ы к а д а ‒ ноталык беш сызыктын эӊ башына коюла турган белги. Ачкыч нота сызыгынын бирине коюлуп, ал сызыктагы добуштун бийиктигин,
[[File:АЧКЫЧ76.png | thumb|Скрипка ачкычы.]]
[[File:АЧКЫЧ77.png | thumb|Бас ачкычы.]]
атын билгизет жана калган добуштардын бийиктигин, аттарын аныктайт, кара. ''Нота жазуу''. 
[[Категория:1-Том]]

АЧКЫЧ м у з ы к а д а

2026-02-27T07:49:35Z

Gulira:

'''АЧКЫЧ''' м у з ы к а д а ‒ ноталык беш сызыктын эӊ башына коюла турган белги. Ачкыч нота сызыгынын бирине коюлуп, ал сызыктагы добуштун бийиктигин,
[[File:АЧКЫЧ76.png | thumb|Бас ачкычы.]]
[[File:АЧКЫЧ77.png | thumb|Скрипка ачкычы.]]
атын билгизет жана калган добуштардын бийиктигин, аттарын аныктайт, кара. ''Нота жазуу''. 
[[Категория:1-Том]]

АЧКАЛЫК

2026-02-27T07:41:28Z

Gulira:

'''АЧКАЛЫК'''‒ организмдин тамак-ашты (азыкты) физиологиялык талап кылуусун билдирген сезим. Ачка болгондо карын ооруп, түйүлөт, ооздон «кара суу» келет (өзөк карарат), баш айланып ооруйт, зат алмашуу төмөндөйт. Мындай абал кандын курамында азык заттын азайышы менен мүнөздөлөт. Борбордук нерв системасында тамак борбору жайгашкан. Ал ачка жана токчулук борборлоруна бөлүнөт. Ачкалык борборунун козголуусу ачка болуу сезимин, токчулук борбору тамактануу учурунда козголуп, ток болуу сезимин пайда кылат. Бул эки борбордун бири козголгондо, экинчиси тормоздолуп (токтоп) турат. Ушуга байланыштуу ачка же ток болуу сезими кезектешип сезилет. Организмдеги тамак-аштын запасы азайганда, башкача айтканда Ачкалыкты кеч сезүү ‒ ''кахексияга'' (өтө арыктоого), ал эми бат-бат сезүү ''семирүүгө'' алып келет. Денеде топтолгон азыкты сарптоону жөнгө салуу нерв жана эндокрин системаларынын абалына жараша болот. Эгерде Ачкалык борбору кеч же такыр токтолбосо, киши тойбой, тамакты көп жейт, ал эми тескерисинче ачка болуу борборунун козголуусу басаӊдап калса, анда киши тамакты аз жеп, организмдин физиологиялык керектөөсү камсыз болбой калат. Ачка жана ток болууну жөнгө салуу үчүн өз убагында тамактануу, эс алуу жана башка шарттар чоӊ мааниге ээ. 
[[Категория:1-Том]]

АЧАКЕЙ-ЖУМАКЕЙ

2026-02-27T07:36:40Z

Gulira:

'''АЧАКЕЙ-ЖУМАКЕЙ‒''' чүкө менен ойнолуучу балдар оюну. Кыркалата өкчөшүп алчы консо эки, таа болсо бир манжасын жумушуп, конбой калганда оюн кезегин башкага өткөрүшкөн. Ким мурда беш манжасын бүт жуумп, кайра ачып бүтсө, ошол утат да, макулдашуу боюнча утулгандан оюн жазасын (шап, матек чекеге, чертүү) алат. 
[[Категория:1-Том]]

АЧА ТУЯКТУУЛАР

2026-02-27T07:23:55Z

Gulira:

'''АЧА ТУЯКТУУЛАР''' (Artiodactyla) ‒ сүт эмүүчүлөр түркүмү. Бутунда 2 же 4 манжасы бар, 3- менен 4-манжасы жакшы өрчүгөн, анткени дене оордугу негизинен ошол манжаларга түшөт. Каптал манжалары экөө начар өрчүгөн, биринчиси жок. Сыртынан туяк менен капталып, 3- 4-манжасынын ортосунан ачаланып турат. Бүдүрлүү азуу тиштери менен катуу чөптөрдү майдалап чайнайт. Акыреги жок. Алардын 200 түрү белгилүү. Кепшөөчүлөр жана кепшебөөчүлөр болуп бөлүнөт. Кепшөөчүлөр: бугу-марал, элик, төө, жейрен, бөкөн, эчки-теке, багыш, аркар-кулжа, антилопа, жираф, зубр; малдан ‒ кой-эчки, уй, топоз; кепшебөөчүлөр: чочко, бегемот. Кеӊири таралган (Австралия менен Жаӊы Зеландияга чейин), КМШ өлкөлөрүндө 13 уруусу, 22 түрү кездешет. Чөп жечүлөр, чандасы ылгабай азыктанышат. Көпчүлүк Ача туяктуулар үй жаныбарлары; эт, сүт жана териси үчүн багылат. Айрым түрүнүн саны азаюуда. ТКЭСтин Кызыл китебине 21 түрү жана 14 түрчөсү киргизилген. 
[[Категория:1-Том]]

АЧА ТУЯКТУУЛАР

2026-02-27T07:19:16Z

Gulira:

'''АЧА ТУЯКТУУЛАР''' (Artiodactyla) ‒ сүт эмүүчүлөр түркүмү. Бутунда 2 же 4 манжасы бар, 3- менен 4-манжасы жакшы өрчүгөн, анткени дене оордугу негизинен ошол манжаларга түшөт. Каптал манжалары экөө начар өрчүгөн, биринчиси жок. Сыртынан туяк менен капталып, 3- 4-манжасынын ортосунан ачаланып турат. Бүдүрлүү азуу тиштери менен катуу чөптөрдү майдалап чайнайт. Акыреги жок. Алардын 200 түрү белгилүү. Кепшөөчүлөр жана кепшебөөчүлөр болуп бөлүнөт. Кепшөөчүлөр: бугу-марал, элик, төө, жейрен, бөкөн, эчки-теке, багыш, аркар-кулжа, антилопа, жираф, зубр; малдан ‒ кой-эчки, уй, топоз; кепшебөөчүлөр: чочко, бегемот. Кеӊири таралган (Австралия менен Жаӊы Зеландияга чейин), КМШ өлкөлөрүндө 13 уруусу, 22 түрү кездешет. Чөп жечүлөр, чандасы ылгабай азыктанышат. Көпчүлүк Ача туяктуулар үй жаныбарлары; эт, сүт жана териси үчүн багылат. Айрым түрүнүн саны азаюуда. ЖКЭСтин Кызыл китебине 21 түрү жана 14 түрчөсү киргизилген. 
[[Категория:1-Том]]

АЧ ТАЛАА

2026-02-27T07:12:21Z

Gulira:

'''АЧ ТАЛАА,''' Т ү ш т ү к А ч т а л а а ‒ Орто Азиядагы түздүк, Сыр-Дарыянын Фергана өрөөнүнөн чыга бериштеги сол жээк тарабы. Түштүгүнөн Түркстан кырка тоосунун этектери менен чектешет; түндүгү менен түндүк-батышында Кызыл-Кум чөлүнө кошулат. Аянты 10 миӊ ''км''2дей. Бийиктиги 385 ''м''ге чейин. Негизинен лёсс сымал кумай жана кумдуу топурактан турат. Жеринин көп бөлүгү сугарылат (Түндүк каналы, Борбордук, Түштүк Ач талаа каналдары жана башка).
[[Категория:1-Том]]

АЧ АЛБАРС

2026-02-27T07:10:20Z

Gulira:

'''АЧ АЛБАРС''' ‒ кылыч, кара. ''Албарс.''

[[Категория:1-Том]]

АЧ АЛБАРС

2026-02-27T07:10:02Z

Gulira:

'''АЧ АЛБАРС''' ‒ кылыч, кара. ''Албарс.''<b

[[Категория:1-Том]]

АЦТЕКТЕР

2026-02-27T07:08:35Z

Gulira:

'''АЦТЕКТЕР,''' а с т е к т е р (өздөрүн науа, теночкалар, мешика деп аташат) ‒ Борбордук Мексикадагы индей элдери. Саны 1 млн адам (2011). Ацтек тилинде, ошондой эле испан тилинде да сүйлөшөт.
[[File:АЦТЕКТЕР74.png | thumb|none]]
Ацтектер католик динин тутушат. 12-кылымда Мехико өрөөнүндө науа көчмөн уруулары пайда болгон. Бул уруулар өрөөнгө бир нече жолу кол салышып, жеӊишке ээ болушкан. Алар миштектер, тольтектер-науа тилдүү жергиликтүү элдер менен ассимиляцияланып, алардын маданиятын кабыл алышкан. 1325-жылы Ацтектер Теночтитланды (азыркы Мехико) негиздешкен. 1427-жылы алгач Анауак өрөөнүн, кийин бүт борбордук, батыш жана түштүк Мексиканы каратышкан. 15-кылымдын ортосунда Ацтектердин мамлекети түзүлгөн. Теночтитлан 4 ири жана 20 чакан кварталга бөлүнгөн. Квартал башчыларынын ичинен башкы башкаруучулар шайланып, бийлик мураска калган. Мифтик, календардык үрп-адат, салттар, ритуалдык оюндар, пиктографиялык жазуулар жана башкалар өнүккөн. Ацтектердин негизги кесиби ‒ дыйканчылык жана мал чарбачылык. Аялдар токуучулук, өрмөчүлүк (согуучулук) өнөрү менен кесиптенишип, чий, камыш, пальма жалбырактары нан түрдүү түстөгү калпактарды, баштык, себеттерди; эркектер карапа буюмдарын жасашкан. Ацтектерде жалданма жумушчу күчү таралган. Ацтектер адобдон, камыштан же пальма, агаванын жалбырагынан жалпак жана жантаймалуу чатырчаланган үйлөрдө жашашкан. Адобдон конус сымал жабылган, бийик тосмолуу эгин сактоочу кампа, буу мончолорун салышкан. Ацтектердин негизги тамак-ашы ‒ тортильа, мансо унунан даярдалган суюк ботко, буурчактан даярдалган ж. б. азыктар. Эгинди майдалоодо жаргылчакты колдонушкан. Агаванын согунан пульке суусундугун, кант камышынан ичкилик ичимдигин даярдашкан. Эркектер мексика тибинде жамынма сырт кийим кийишип, белдерине кездеме кур байланышкан. Аялдар ак жана саймаланган уипилдерди, узун юбкаларды кийишип, кооздолгон кур курчанышып, башына шалы жоолук салынышкан. Ацтектерде бука менен кармашуу сыяктуу театрлаштырылган көрсөтүүлөр, байыркы календардык ырым-жырымдар (Кецаля, Вола
[[File:АЦТЕКТЕР75.png | thumb|Кецаля бийи.]]
дор бүркүттөрүнүн бийи) сакталып калган. ''Ш.Керимова.'' 
[[Категория:1-Том]]

АЦИКЛДҮҮ БИРИКМЕЛЕР

2026-02-27T06:57:27Z

Gulira:

'''АЦИКЛДҮҮ БИРИКМЕЛЕР''' ‒ молекуладагы көмүртек атомдору бири-бири менен жөнөкөй, кош же үч байланыштар аркылуу бириккен, калган валенттүүлүктөрү суутектин атому менен байланышкан ачык чынжырлуу углеводороддор жана алардын туундулары. Алар алифаттык же май катарындагы бирикмелер деп аталат. Булар белгилүү шартта карбоциклдүү жана гетероциклдүү бирикмелерге, тескерисинче алар кайра ациклдүү бирикмелерге өтөт. Мисалы, ацетилен жана анын гомологдору жогорку температурада (600°С) ароматтык бирикмелерди пайда кылса, циклопропанды жана тиофенди гидрирлөөдөн пропан менен бутан алынат. Ациклдүү бирикмелердин негизги булагы ‒ нефть жана өсүмдүктөр, СО менен Н2ден синтезделип алынган өнөр жай продуктулары. Нефтини кайра иштетүүдөн өнөр жайда негизинен алкандар менен алкендер алынат. Ациклдүү бирикмелерден өнөр жайда самын, ар түрдүү оргганикалык эриткичтер (эфир, хлороформ, дихлорэтан, ацетон ж. б.), антифриздер, жыпар жыттуу ж. б. заттар алынат. ''С. Адылов''. 
[[Категория:1-Том]]

АЦЕТОН

2026-02-27T06:32:23Z

Gulira:

'''АЦЕТОН''' (лат. acetum ‒ уксус), д и м е т и л к е т о н, СН3СОСН3 алифаттык эӊ жөнөкөй кетон; мүнөздүү жыты бар, түссүз суюктук. Кайноо t 56,2°С. Суу, спирт, эфирлер менен бардык катышта аралашат, химиялык активдүү зат. Ацетон хлорду жана жегичти кошуудан хлороформго (CHCl3), ысытуудан кетенге (СН2СО) айланат. Андан башка оксим, оксинитрил ж. б. бирикмелерди берет. Ацетон кальций ацетатын ысытуудан же уксус кислотасынын буусун церий, титан кычкылдарынын үстүнөн өткөрүүдөн, крахмалды өзгөчө бактериялардын жардамы менен ачытуудан жана ''пропиленди'' гидраттап, пайда болгон ''изопропил спиртин'' андан ары кычкылдандыруудан алынат. Ацетон көпчүлүк органикалык заттар үчүн (нитро- жана ацетил-целлюлозалар, ацетилен) эриткич катары, тамак-аш жана фармацевт өнөр жайларында, кетен, изопрен ж. б. органикалык бирикмелерди алууда колдонулат. Айрым патологиялык абалда (мисалы, кант диабетинде) адамдын канында ацетон чогулуп, ууктуруучу таасир тийгизет. 
[[Категория:1-Том]]

АХУНБАЕВ Медер Исаевич

2026-02-27T06:24:02Z

Gulira:

'''АХУНБАЕВ''' Медер Исаевич (1946, Фрунзе шаары ‒ 1999, Бишкек шаары) ‒ хирург, медицина илимдеринин доктору (1995). Кыргызстан Ленин комсомолу сыйлыгынын лауреаты. КММИни (1970), СССР МИАнын жүрөк-кан тамыр хирургия институтутунун аспирантурасын (1974) бүтүргөн. КММИнин жалпы хирургия кафедрасында ассистент, КСЭде улук илимий редактор, РКОдо врач-ординатор. Илимий эмгектери жүрөк-кан тамыр хирургиясына, эндокринологияга арналган. ''Эмг:'' Диабетическая ангиопатия нижных конечностей и диабетическая стопа.Б., 1992.

[[Категория:1-Том]]

АЦЕТИЛЕН

2026-02-27T06:21:18Z

Gulira:

'''АЦЕТИЛЕН,''' э т е н, CНΞCH ‒ каныкпаган ациклдүү углеводород. Сууда начар, ацетондо, хлороформдо жакшы эрүүчү, таза абалында жытсыз, түссүз газ; эрүү t‒81,8 °C. Аба менен болгон аралашмасы жарылууну пайда кылат. Азот, метан жана пропан газдары менен аралашмасынын жарылгыч касиети төмөнүрөөк. Молекуласы түз сызыктуу түзүлүшкө ээ. Көмүртек-көмүртек атомдорунун аралыгы 1,20 Е, С‒Н аралыгы 1,057 Е. Ацетиленди Э. Деви 1836-жылы ачкан. 1862-жылы М. Бертло көмүртек менен суутектен, Ф. Велер 1-жолу кальций карбидинен синтездеп алган: СаС2+2Н2О→СНΞСН+Са(ОН)2. Азыр метандан крекинг же термокычкылдандыруу жолу менен алынат: 2СН4→СН ΞСН+3Н3. Ал эӊ активдүү чексиз углеводород . Ацетиленди хлорлоо реакциясы өнөр жайда маанилүү болгон хлордуу бирикмелерди пайда кылат (дихлорэтилен, тетрахлорэтан). Ал HCl менен HCNди кошуп алып винилхлорид жана акрилнитрилди пайда кылат. Алардан өнөр жайда поливинилхлорид жана полиакрилнитрил алынат. Сымап тузунун катышуусунда Ацетилен сууну кошуп алып ацетальдегидди пайда кылат (''Кучеров реакциясы'' ). Ацетилендин жана алкиндердин (R‒CΞC‒H) молекулаларындагы суутек атомдору кислоталык касиеттерге ээ болгондуктан, алар щелочтуу металлдардын амиддери жана күчтүү щелочтор менен реакцияга кирип, туздарды (ацетилениддерди) пайда кылат. Ацетиленди күйгүзгөндө жогорку температура (3000°Сден ашык) пайда болгондуктан, металл кесүү жана ширетүү ишинде колдонулат.

''Ад''.: ''Нейланд'' О. Я. Органическая химия. М., 1990; ''Адылов С. А., Асанов Ү. А''. Органикалык химия курсу. Ф., 2004.

''Ж. Медетбекова''.<br
[[Категория:1-Том]]

АЦЕТАЛЬДЕГИД

2026-02-27T06:06:10Z

Gulira:

'''АЦЕТАЛЬДЕГИД,''' у к с у с а л ь д е г и д и, СН3СНО ‒ кескин жыттуу, түссүз суюктук. Молекулалык массасы 44; балкып эрүү t 124°С; кайноо t 20,8 °C; cуу, спирт, эфир менен бардык көлөмдө аралашат. Касиеттери ''альдегиддерге'' окшош, альдолдук конденсация реакциясына оӊой кирет: 2СН3СНО → СН3‒ СН(ОН) ‒СН2‒СНО. Минерал кислоталарынын катышуусунда суюк паральдегидге (СН3 СНО)3 жана метальдегидге (СН3СНО) 4 полимерленет. Бул эки полимерди күкүрт кислотасын кошуп ысытканда Ацетальдегид пайда болот. Ал сымап тузунун катышуусунда ацетиленге сууну кошуу жолу менен алынат (кара. ''Кучеров реакциясы''). Уксус кислотасын, уксус ангидридин, бутадиенди, ацетальдолду, жасалма чайырларды ж. б. алууда колдонулат. 
[[Категория:1-Том]]

АХУНДОВ Мирза Фатали

2026-02-27T06:00:06Z

Gulira:

'''АХУНДОВ''' Мирза Фатали [30. 06 (12.7). 1812-жыл, Шеки, азыркы Нуха шаары ‒ 26. 02(10.3), 1878-жыл, Тифлис шаары] ‒ азербайжан адабиятынын классиги, агартуучу, философ-материалист. Нухада орус-азербайжан окуу жайын бүткөн. Араб, фарс жана орус тилдерин билген. М. Ахундовдун адабий ишмердиги 19-кылымдын 30-жылдары башталган. Сын макалаларында адабияттагы реалисттик багытты жактаган. «Пушкиндин өлүмүнө» аттуу кошок поэмасы 1837-жылы орус тилине которулуп, жарык көргөн. Анын
[[File:АХУНДОВ73.png | thumb|none]]
«Молдо Ибрагим Халил, алхимик» (1850), «Мусье Жордан, ботаник» (1851), «Ажы Кара» (1852) комедияларында, «Алданган жылдыздар» (1857) повестинде азербайжан элинин 19-кылымдын 1-жарымындагы турмушу реалдуу көрсөтүлгөн, коомго жат көрүнүштөр ашкереленген. М. Ахундов «Алданган жылдыздар» (1857) аттуу сатиралык повести менен азербайжан адабиятында проза жанрын баштаган. «Инди принци Кемал-уд-Довленин Персия принци Жалал-уд-Довлеге жазган үч каты…» деген философиялык трактатында, «Философ Юмга жооп» деген макаласында жана башка эмгектеринде материалисттик идеяны өнүктүрүү менен илимди жана философияны динден бөлүп, жаратылышты үйрөнүүгө чакырган. Анын аӊдап билүү теориясы боюнча материалисттик сенсуализм позициясында турган. Бирок таанып-билүүнүн сезүү жана рационалдык баскычтарынын диалектикасын ача алган эмес. Социалдык эзүүгө жана Чыгыш аялдарынын укуксуздугуна каршы чыгуу менен эзүүчүлөрдү күч колдонуп гана жоготууга болот деген жыйынтыкка келген. Ал кийинки муундарды патриоттук духта тарбиялоону, диний ишенимдерден арылтууну максат кылган; алардын билимге, эстетикалык таалимге жетишине зор маани берген. М. Ахундовдун эмгектери азербайжан элинин жана Жакынкы Чыгыш элдеринин адабияттары менен коомдук ой-пикирлеринин өнүгүшүнө чоӊ таасир тийгизген. Анын чыгармалары англис, фарс, француз, немец жана башка тилдерге которулган. 
[[Категория:1-Том]]

АХУНБАЕВА Неля Исаевна

2026-02-27T05:23:11Z

Gulira:

'''АХУНБАЕВА''' Неля Исаевна (1937-жылы туулган, Фрунзе шаары) ‒ хирург, медицина илимдеринин доктору (1972), профессор (1974). Кыргыз мамлекеттик медицина институтун бүтүргөн (1960). Пржевальск шаардык (азыркы Каракол) ооруканасы-
[[File:АХУНБАЕВА72.png | thumb|none]]
нын хирургу (1960‒1961), көкүрөк хирургия бөлүмүнүн ординатору (1961‒1964), Кыргыз мамлекеттик медицина институтунун жалпы хирургия кафедрасынын ассистенти (1964‒1972), доценти, Кыргыз мамлекеттик медициналык академиясынын кафедра башчысы (1984‒1990). Кыргыз-Россия Славян университетинин хирургиялык оорулар кафедрасынын профессору (1995). Кыргыз Республикасынын эмгек сиӊирген врачы, академик Ахунбаев атындагы сыйлыктын лауреаты (1996). Жалпы хирургия жана көкүрөк хирургиясы боюнча адис. 150дөн ашык илимий эмгектин, анын ичинде 8 монографиянын автору''.''

''Эмг.:'' Эхинококкоз легких и его хирургическое лечение (в соавторстве). Ф., 1976; Проблемы горной-медицинской экологии Кыргызстана (в соавторстве). Б., 2000. 
[[Категория:1-Том]]

АХУНБАЕВ Мустафа Исаевич

2026-02-27T05:12:07Z

Gulira:

'''АХУНБАЕВ''' Мустафа Исаевич (12. 03. 1935-жыл, Ысык-Көл облусу, Тору-Айгыр айылы ‒ 17. 07. 2017-жыл, Бишкек шаары) ‒ ырчы, режиссёр. Кыргыз Республикасынын эл артисти (1992), Кыргыз Республикасынын искусствосуна эмгек сиӊирген ишмер (1975). А. Малдыбаев атындагы сыйлыктын лауреаты (1988).1961-жылы Москва шаарындагы П. Чайковский атындагы мамлекеттик консерваториянын ырдоо классын бүтүргөн.
[[File:АХУНБАЕВ71.png | thumb|none]]
1961‒1969-жылдары Кыргыз мамлекеттик академиялык опера жана балет театрында ырчы болуп иштеген. 1969-жылы Ленинград шаарындагы Н.Римский-Корсаков атындагы мамлекеттик консерваториянын опера режиссёру классын бүтүргөн. Окуп жүргөндө эле Киров атындагы опера жана балет театрында режиссёр-ассистент катары «Садко» операсын коюуга, «Ленфильмде» экинчи режиссёр жана актёр катары А. Бородиндин «Князь Игорь» көркөм тасмасын тартууга катышкан. 1969‒1970-жылдары Кыргыз мамлекеттик опера жана балет театрында коюучу-режиссёр, 1970‒1971-жылдары «Кыргызтелефильмде», 1971‒1975-жылдары СССРдин Мамлекеттик академиялык чоң театрында (ГАБТ) жана Кремлдеги съезддер дворецинде режиссёр болуп эмгектенген. Мамлекеттик академиялык чоң театрдын (ГАБТ) башкы режиссёру Б. А. Покровский менен экинчи режиссёр катары «Руслан менен Людмила» операсын койгон. 1975‒2002-жылдары Кыргыз улуттук опера жана балет театрында башкы режиссёр болуп иштеген. 25 опера, «Ала-Тоо жазы» фестивалынын концерттерин койгон. 1984‒1993-жылдары театрда иштөө менен бирге Б.Бейшеналиева атындагы Кыргыз мамлекеттик искусство институтунда, 1993-жылдан Кыргыз улуттук консерваториясында профессор (1988) катары эмгектенген. Театр жамааты менен чет өлкөлөрдө гастролдо болгон. «Өлбөстүк», «Саманчы жолу», «Тынч Дон», «Петр I» аттуу спектаклдерди мыкты койгондугу үчүн Бүткүл союздук конкурста биринчи даражадагы диплом жана бир нече медалдар менен сыйланган. ''Б. Алагушов.''
[[Категория:1-Том]]

АХУНБАЕВ Медер Исаевич

2026-02-27T04:57:56Z

Gulira:

'''АХУНБАЕВ''' Медер Исаевич (1946, Фрунзе шаары ‒ 1999, Бишкек шаары) ‒ хирург, медицина илимдеринин доктору (1995). Кыргызстан Ленин комсомолу сыйлыгынын лауреаты. КММИни (1970), СССР МИАнын жүрөк-кан тамыр хирургия институтутунун аспирантурасын (1974) бүтүргөн. КММИнин жалпы хирургия кафедрасында ассистент, КСЭде улук илимий редактор, РКОдо врач-ординатор. Илимий эмгектери жүрөк-кан тамыр хирургиясына, эндокринологияга арналган. ''Эмг: Диабетическая ангиопатия нижных конечностей и диабетическая стопа.Б., 1992.''

[[Категория:1-Том]]

АХУНБАЕВ Медер Исаевич

2026-02-27T04:52:46Z

Gulira:

'''АХУНБАЕВ''' Медер Исаевич (1946, Фрунзе шаары ‒ 1999, Бишкек шаары) ‒ хирург, медицина илимдеринин доктору (1995). Кыргызстан Ленин комсомолу сыйлыгынын лауреаты. КММИни (1970), СССР МИАнын жүрөк-кан тамыр хирургия институтутунун аспирантурасын (1974) бүтүргөн. КММИнин жалпы хирургия кафедрасында ассистент, КСЭде улук илимий редактор, РКОдо врач-ординатор. Илимий эмгектери жүрөк-кан тамыр хирургиясына, эндокринологияга арналган. ''Эмг:: Диабетическая ангиопатия нижных конечностей и диабетическая стопа.Б., 1992.''

[[Категория:1-Том]]

АХУНБАЕВ Медер Исаевич

2026-02-27T04:45:50Z

Gulira:

====== '''АХУНБАЕВ''' Медер Исаевич (1946, Фрунзе шаары ‒ 1999, Бишкек шаары) ‒ хирург, медицина илимдеринин доктору (1995). Кыргызстан Ленин комсомолу сыйлыгынын лауреаты. КММИни (1970), СССР МИАнын жүрөк-кан тамыр хирургия институтутунун аспирантурасын (1974) бүтүргөн. КММИнин жалпы хирургия кафедрасында ассистент, КСЭде улук илимий редактор, РКОдо врач-ординатор. Илимий эмгектери жүрөк-кан тамыр хирургиясына, эндокринологияга арналган. ''Эмг'' ======
Диабетическая ангиопатия нижных конечностей и диабетическая стопа. Б., 1992. 
[[Категория:1-Том]]

АХУНБАЕВ Иса Коноевич

2026-02-27T04:42:56Z

Gulira:

'''АХУНБАЕВ''' Иса Коноевич [12 (25). 09. 1908, Ысык-Көл облусу, Ысык-Көл району, Тору-Айгыр айылы ‒ 05. 01. 1975, Фрунзе] ‒ хирург, медицина илимдеринин доктору (1948), профессор (1949), СССР МИАнын корреспондент мүчөсү (1948), Кыргыз ССР ИАнын академиги (1954) жана туӊгуч президенти (1954‒1960). Кыргыз ССРинин илим жана техника боюнча мамлекттик сыйлыктын ээси (1970). Кыргыз ССРнин эмгек сиӊирген врачы (1945). Кыргыз ССРинин илимге эмгек сиӊирген ишмери (1974). Ташкенттеги Орто Азия медицина институтун бүтүргөн (1935),[[File:АХУНБАЕВ 170.png | thumb|none]]
Кыргыз ССР саламаттык сактоо эл комиссарынын орун басары (1935‒1937), Фрунзе шаардык оорукананын хирургия бөлүмүнүн ассистенти (1941). 1947-жылдан өмүрүнүн аягына чейин КММИнин жалпы хирургия кафедрасынын башчысы, ошол эле мезгилде 1948‒1952-жылдары КММИнин директору , 1952‒1954-жылдары СССР ИАнын Кыргыз филиалынын Президиумунун төрагасынын орун басары жана төрагасы. Кыргызстанда медицина илимин өнүктүрүүдө жана жергиликтүү медициналык кадрларды тарбиялап чыгарууда чоӊ роль ойногон. Илим изилдөөлөрү негизинен балдардын аппендицитине, эндемиялык богок, эхинококкоз, шок жана жүрөк ооруларына арналган. Анын демилгеси м-н Республикалык клиникалык ооруканада көкүрөк хирургия бөлүмү уюштурулган (1959) жана Кыргызстанда биринчи болуп жүрөккө операция жасаган. 230дан ашык илимий эмгектин (анын ичинде 109 монография) автору. Бир нече ирет эл аралык илимий жана коомдук форумдарга, 4 жолу хирургиялык конгресске катышкан. Австралия, Франция, Грекия, Канада ж. б. мамлекеттерде илимий докладдарды окуган. СССР Жогорку Советинин 2‒4 шайланышынын ж-а Кыргыз ССР Жогорку Советинин 5‒6 шайланышынын депутаты болгон. КР УИАда Ахунбаев атындагы сыйлык белгиленген, Бишкек шаарынын жана Тору-Айгыр айылынын борбордук көчөлөрүнө, Республикалык госпиталдын хирургия клиникасына анын ысмы ыйгарылган. Ленин, Эмгек Кызыл Туу, Октябрь Революциясы, Эл достугу, 3 «Ардак Белгиси» ордендери жана медалдар м-н сыйланган. КММАнын алдында айкели ортонотулган. Эмг.: Эндемиялык богок. Ф., 1964, (Н. С. Андросов менен авторлош); Жүрөккө операция жасоо. Ф., 1964; Проблема эндемического зоба в Киргизии . Ф., 1965; Аппендицит детского возраста . М., 1947; Проблема эхинококкоза в Киргизии. Ф., 1963; Очерки по шоку и коллапсу. Ф., 1967; Справочники симптомов, синдромов болезней человека и диагностических проблем. Ф., 1973. 
[[Категория:1-Том]]

АХУНБАБАЕВ Юлдаш

2026-02-27T03:34:41Z

Gulira:

'''АХУНБАБАЕВ''' Юлдаш [01(13).07.1885, Өзбекстан, Фергана облусу, Маргалаӊ району, Жойбазар айылы ‒ 28. 02. 1943] ‒ мамлекеттик ишмер. Башталгыч мектепте (мусулман) окуган. 1920‒1921-жылдарда Маргалаӊда кедейлер союзунун, 1921‒1925-жылдарда «Кошчу» союзунун төрагасы. 1925‒1938-жылдарда Өзбек ССР Советтеринин БАКтын төрагасы, 1938‒1943-жылдарда Өзбек ССР Жогорку Советинин Президиумунун төрагасы, СССР Жогорку Советинин Президиумунун төрагасынын орун басары. Ленин, эки Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган. 
[[Категория:1-Том]]

АХСАН А-ТАКАСИМ ФИ МАРИФАТ АЛ-АКАЛИМ

2026-02-27T03:24:09Z

Gulira:

'''АХСАН А-ТАКАСИМ ФИ МАРИФАТ АЛ-АКАЛИМ''' (Аймактар тууралуу маалымат бере турган бөлүмдөр) – [[ал-Макдиси]]нин (Шамс ад-Дин Абу Абдаллах Мухаммад ибн Ахмад ибн Аби Бакр) тарыхый-географиялык эмгеги. И. [[Крачковский]] «Ахсан а-такасим фи марифат ал-акалим» эки жолу редакцияланган деп болжолдойт. Биринчиси ошол учурдагы саясий абалга ылайык болжол менен 985–986-жылдары [[Бухара]]да бийликте турган [[Саманиддер]] үчүн, экинчиси [[Египет]]теги Фатимиддер династияларына арналып, 985–986-жылдары жазылышы мүмкүн деп белгилейт. Алгач Де Гуе (Michael Jan de Goeje) тарабынан которулуп, 1875-жылы нидерланды тилинде жарык көргөн. Эмгекте [[Атлантика океаны]]нан [[Инд океаны]]на чейин жайгашкан ислам өлкөлөрү тууралуу кеңири маалыматтар камтылат. Алар негизинен 14 аймакка (иклим) бөлүнүп, өз кезегинде кайра округдарга (кура) ажыратылат. Эмгектин дагы бир өзгөчөлүгү ар аймак шарттуу түрдө кайрадан эки бөлүмчөгө бөлүнөт. Биринчи бөлүмүндө ал өлкөдөгү элдүү пункттар жана шаарлардын аты аталып, ар бири толук түрдө сүрөттөлөт. Экинчи бөлүмүндө ал жерлерде жашаган элдин этникалык абалы, тили, дини, үрп-адаты көрсөтүлүп, социалдык топторго ажыратылат жана акырында соода жүргүзүү (акча жүгүртүү, салмак чен бирдиктери), баалуу кен байлыктар тууралуу маалыматтар берилет. Мисалы, эмгекте [[Мавераннахр]] (башкача айтканда [[Аму-Дарыя]]нын чыгышы) Хайтал деп аталып, ал 1) Фергана, 2) Испиджаб, 3) Шаш, 4) Осрушана, 5) Согд, 6) Бухара деген алты округга бөлүнгөн. Булардын ичинен Испиджаб округуна Хурлуг, Джумишлагу, Арсубаникет, Бараб, Шавгар, Сауран, Турар, Зерах, Шагилджан, Баладж, Барукет, Бурух, Яганкет, Адахкет, Дех Нуджикет, Тараз, Балу, Джикиль, Барсхан, Атлах, Джамукет, Шельджи, Куль, Сус, Такабкет, Дех Нави, Кулан, Мирки, Нушкет, Лакра, Джамук, Урду, Невакет, Баласагун (кара: Баласагын), Лабан, Шуй, Абалиг, Маданикет, Барсиан, Балыг, Джаркан, Яг, Якалык, Раванджам, Катак, Шур, Чашма, Диль, Авас, Джаркенд сыяктуу шаарлар караган. Сыр-Дарыяны ал-Макдиси «Шаш (Чач)-Дарыя» деп атайт. Ал «түрктөрдүн өлкөсүнө» караштуу «Узгенд» округунан башталып, андан кийин ага «Харшаб», «Ураст», «Куба», «Жидгил» ж. б. өзөндөрү кошулгандан кийин мусулмандар менен түрктөрдү чек арага ажыратып калган. Андан ал дарыя «Ахсикет», «Хоженд», «Бенакет», «Сүткенд» шаарлары аркылуу «Фарабка» келип, бул жерден «Сабрандын жанынан», чөлдү карай «түрк-гуздар» мекендеген аймактарга агып өткөн. Булардан тышкары эмгектин «Сыр-Дарыянын төмөнкү агымындагы гуз-түркмөндөр» деген бөлүмүндө чоң шаарлар Сайранды (Сауран) жана Барукетти [[мусулмандар]] менен кимак, ошондой эле гуздарды (огуз) чектеп турган чеп экенин белгилейт. Ал эми [[Ордо]] (Урду) шаары чакан болгонун, аны бийик дубал жана суу толтурулган чоң арык коргоп турганын, анда түркмөндөрдүн (В. ''Бартольд'' боюнча огуздар) падышасы жашап, ал Испиджабдын башкаруучусуна ар дайым белек тартуулап турарын белгилейт. Ал-Макдисинин бул эмгеги [[Орто Азия]], анын ичинде [[Кыргызстан]]дын орто кылымдагы тарыхын окууда жана [[Улуу Жибек жолу]]н бойлой жайгашкан байыркы шаарлардын ордун аныктоодо өтө маанилүү булактардын бири болуп саналат. Өз учурунда аталган эмгекти академик В. В. [[Бартольд]], А. Н. [[Бернштам]] жана башка сыяктуу окумуштуулар кеңири пайдаланышкан.

Ад.: Петровский Н. Ф. Древние арабские дорожники по Средне-азиатским местностям, входящим в настоящее время в состав русских владений. Таш., 1894; Материалы по истории туркмен и Туркмении, Т. 1. VII–XV вв. М.-Л. 1939; Крачковский И. Ю. Избранные сочинения, Т. IV. Л., 1956; Бартольд В. В. Избранные труды по истории кыргызов и Кыргызстана. Б., 1996; Бернштам А. Н. Избранные труды по археологии и истории кыргызов и Кыргызстана (в 2-х томах). Б., 1998.
[[Категория:1-Том]]

АХРАМХУЖАЕВ Обид Мурадович

2026-02-26T11:23:51Z

Gulira:

'''АХРАМХУЖАЕВ Обид Мурадович''' (1920, Ташкент шаары ‒ 1996, ошол эле жерде) ‒ геолог, геология-минералогия илимдеринин доктору (1959), Өзбекcтан ИАнын академиги (1966), вице-президенти, Өзбек ССРнин илимине эмгек сиӊирген ишмер (1964). Орто Азия политехникалык институтун бүткөн (1945). Өзбекстан ИАнын Геология институнда илимий кызматкер (1957‒1959), 1959-жылдан Өзбекстандагы нефть жана газ кендеринин геологиялык жана чалгындоо институтунда директор. Өзбекстан География коомунун президенти. Ахрамхужаев негизги илимий иштери Өзбекстан жана Түштүк Кыргызстандын чөкмө тоо тек катмарларындагы нефть-газ чыгуучу геологиялык свиталарды, нефть-газ пайда кылуучу жана топтолуучу зоналарды белгилөө боюнча комплекстүү изилдөөгө, нефть менен газдын келечегин аныктоого багытталган. Эмгек Кызыл Туу ордени жана медалдар менен сыйланган. Илимпоздун урматына Ташкент шаарындагы көчө аталган. Эмг.: Литология нефтегазоносных меловых отложений Ферганской депрессии. Таш., 1960. 
[[Категория:1-Том]]

АХМЕТСАФИН

2026-02-26T11:08:47Z

Gulira:

'''АХМЕТСАФИН''' Уфа Меӊдибай уулу (15. 07. 1912, Россия империясы, (учурда Түндүк Казакстан облусу, Ак-Кайың району, 2-айыл - 21. 10,1984, Алма-Ата шаары) ‒ Алгач жетим балдар үйүндө, андан соң Оренбург жатак мектебинде окуган. Сүрөтчү болууну каалап, сүрөт тартуу менен да алектенген. Гидрогеолог, географ, геология-минералогия илимдеринин доктору (1947). Казакстан ИАнын академиги (1954), Казакстандын илимине эмгек сиӊирген ишмери (1961), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1969). Орто Азия индустриялык институтун бүтүргөн (1935). Казакстан ИАнын Геология институтунун гидрогеологиялык бөлүмүнүн башчысы (1940‒1964), Казакстан ИАнын Гидрогеология жана гидрофизика институтунун директору (1965). Казакстан гидрогеология мектебине негиз салган. 200дөн ашуун илимий эмгектин автору. Эмгектери Казакстан менен Орто Азиянын чөлдүү аймактарындагы жер астындагы сууну изилдөөгө, гидрогеологиялык прогноздоонун принциптерин негиздөөгө, суу ресурстарын картага түшүрүүгө арналган. Ахметсафин ачкан теориялык негиздер мурда суусуз деп эсептелген аймактарда запасы мол артезиан суу бассейиндерин табууга чоӊ көмөк көрсөткөн. 
[[Категория:1-Том]]

АХМЕТОВА Хадича

2026-02-26T11:04:30Z

Gulira:

'''АХМЕТОВА Хадича''' (30. 05. 1902, Ысык-Көл облусу, Каракол шаары ‒ 11. 02. 1989, ошол эле жерде) ‒ педагог. Каракол шаарындагы жетим балдар үйүндө аялдардан чыккан биринчи тарбиячы (1918‒1919). Караколдогу орус-тузем мектебин бүтүргөн (1915‒1918). 1920‒1953-жылдарда Кыргызстандын мектептеринде мугалим болуп иштеген. Караколдогу педагогикалык окуу жайын сырттан окуп бүтүргөн (1940‒1946). Ал эл агартуу ишине сиӊирген эмгеги үчүн Ленин ордени (1951) жана медалдар менен сыйланган. 
[[Категория:1-Том]]

АХМЕТОВ ЗАКИ

2026-02-26T11:02:04Z

Gulira:

'''АХМЕТОВ Заки''' (04. 05. 1928-жыл, Чыгыш Казакстан облусу, Улан району, Узун-Булак айылы ‒ 17. 12. 2002-жыл, Алматы шаары) ‒ адабиятчы, филология илимдеринин доктору (1965), профессор (1966). Казакстан Илимдер академиясынын корреспондент-мүчөсү (1975), академик (1983), Казакстан Республикасынын илимге эмгек сиңирген ишмери (1978), Казакстан мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1996), Казакстан Илимдер академиясынын Ч. Валиханов атындагы сыйлыгынын лауреаты (1980). Казак мамлекеттик университетин бүтүргөн. Ленинград шаарындагы Чыгыш таануу институтунда аспирант (1948‒1951), Казакстан кыздар мамлекеттик педагогикалык институтунда кафедра башчысы (1951‒1975), Казакстан Илимдер академиясынын М. О. Ауэзов атындагы Адабият жана өнөр институтунда директордун орун басары, директор, Казакстан Илимдер академиясынын окумуштуу секретары (1975‒1984), вице-президенти (1984‒1986), Казакстан Республикасынын Жогорку Кеӊешинин депутаты (1985). Фундаменталдуу илимий-изилдөөлөрү казак адабиятынын тарыхы менен теориясына, азыркы адабият таануудагы жаӊычылдык, көркөмдүк, чеберчилик, поэтикалык адабий байланыштар проблемаларына арналган. Абай таануу, Ауэзов таануу маселелери боюнча илимий монографияларды жазган. Абайдын толук чыгармалар жыйнагын (1954, 1957, 1970, 1995) даярдоого катышкан. Анын редакциясы астында «Адабият таануу терминдеринин сөздүгү» (1996) жарык көргөн. «Өлөӊ сөздүн теориясы» деген монографиясы 1992-жылы Кытайда жарык көргөн. Кыргыз илимпоз кадрларын даярдоодо да зор эмгеги бар. Чыг.: Современное развитие и традиции казахской литературы. А.-А. 1978; Поэтика эпопеи «Путь Абая» в свете истории его создания. А.-А., 1984; Роман-эпопея Мухтара Ауэзова. А. 1997. ''Ж. Медералиева.''
[[Категория:1-Том]]

АХМЕД ЯССАВИ

2026-02-26T10:54:04Z

Gulira:

'''АХМЕД ЯССАВИ''' (1105‒1166-жылдар, Яссы шаары) ‒ Орто Азиялык сопу акын, дин үгүтчүсү. Атадан эрте ажырап, адегенде Арсланбабдан, кийин Бухара (көрүнүктүү шейх Юсуф Хамадандан) медресесинен билим алган. Муфтий Юсуф Хамадан дүйнөдөн кайткандан кийин анын ордуна бир нече жыл казы, муфтий болуп иштеген. Чыгармаларын чагатай тилинде жазган. Анын сопулук идеяларды чагылткан ырлары жана диний окуусу ошол аймактагы элдерге тараган. Анын кеӊири таанымал болгон эмгеги «Акыл сөздөр жыйнагы» («Дивани хикмет», 1878) деген чыгармасы болуп саналат. Бул жыйнактагы ырларында ал элдик ырлардын, фольклордук чыгармалардын сүрөттөө формаларын кеӊири колдонгон. Адамдарды кайрымдуу, чынчыл, ак ниет, ынсаптуу болууга үндөгөн. Анын «Хикматлар» аттуу ырлар жыйнагы Ташкент шаарындагы Гафур Гулям атындагы басмадан (1991) жарык көргөн. Ад.: ''Абдыразаков А.'' VI‒IX кылымдардагы поэтикалык эстеликтер. Б., 1994.

''Ж. Медералиева.'' 
[[Категория:1-Том]]

АХМЕД ХАН

2026-02-26T10:49:13Z

Gulira:

'''АХМЕД ХАН −''' (туулган жылы белгисиз ‒ 1504) ‒ 1485‒1504-жылдарда Моголстан мамлекетинин башкаруучусу. Атасы Йунус хан Ирандагы Йезд калаасында тарыхчы Шараф ад Дин Али Йездиден билим алган. Ал шаар турмушуна көнүп калгандыктан, Моголстандан оолактап, Кашкарда жана Ак-Сууда жашаган, өмүрүнүн акыркы жылдарын Ташкентте өткөргөн. Анын уулу Ахмед Моголстандын чыгыш бөлүгүн бийлеп турган. Көчмөн турмушту жактаган могол төбөлдөрү аны атасынан бөлүп кетишкен жана ал бийликке келгенден баштап он жыл аралыгында могол урууларын толук баш ийдирген. ''Бабурдун'' айтымында Ахмеддин чатыры падыша жашаган турак жайга эмес, каракчынын алачыгына көбүрөөк окшош болгон. Демек, ал нукура көчмөн турмушта жашаган. Ахмед хан Моголстандын чыгыш бөлүгүнө коӊшулаш жайгашкан калмактарга эки жолу катуу сокку урган. Алар хандан өтө корккондуктан, Алача хан деген лакап ат («Алача» монгол тилинен которгондо «өлтүргүч», «кан ичер» дегенди түшүндүргөн) коюшкан. Моголстандын батыш чектери жана Ташкент Ахмед хандын агасы Махмуд хандын бийлигинде турган. Махмуд хан 15-кылымдын аяк ченинде эки жолу өзбек-казактар менен согушуп, жеӊилип калган. Ахмед хан жеӊилген агасынын өчүн алуу үчүн өзбек-казактардын конуштарына үч жолу жортуул жасап кыйраткан. Мухаммед Хайдардын жазганы боюнча Ахмед хандын башкаруу мезгилинде калмактар менен өзбек-казактар жети-сегиз айча Моголстандын чектерине жакындоого батына албай калышкан. Анын бийлиги Чыгыш Түркстандын батыш бөлүгүнөн сырткары Моголстандын бардык аймактарына тараган. 1501-жылы өзбек ханы Шейбани Фергананын чыгыш бөлүгүн башкарган Махмуд хандын кеӊеши менен Самаркандды жана Бухараны чаап алган. Көп узабай Шейбани хан Махмуд хандын ээликтерин да каратып алат. Бир тууганынын оор абалы жөнүндө кабар алган Ахмед хан өзүнүн ордуна тун уулу Мансур ханды калтырып, Махмуд ханга жардамга кеткен. Бир туугандар Фергананы кайтарып алууга аракет кылып, Аксыкентти камоого алышкан. Бирок Шейбани хандын жиберген күчтөрү аларды талкалап, хандарды туткундаган. Махмуд хандын кыздары Айша Султанды Шейбани ханга, Кутлуг ханымды Жаныбек ханга бергенден кийин гана хандар туткундан бошотулган жана Ак-Сууга келишкен. Көп узабай Ахмед хан 1504-жылы шал оруусунан каза тапкан. Атасынын ордуна келген Мансур хан бир туугандары Султан Саид Хан менен Халил Султандын бийлик талашуусунан чочулап аларды куугунтуктаган. Инилеринин өз ара чыр-чатактарына таасир тийгизе албаган Махмуд хан Ферганага кайтып барганда өзбектер тарабынан өлтүрүлгөн. Ал эми агасы менен келише албаган ханзаадалар кыргыздарга келип баш калкалаган жана Халил султанды Моголстандагы кыргыздар өзүлөрүнүн падышасы деп жарыялашкан. 1509-жылы Чарын жана Чилик сууларынын аралыгында кыргыздарга жана Султан Саид хан менен Халил Султанга агасы Мансур хан катуу сокку урган. Моголстандагы баш аламандыктын баштоочулары катары кыргыздардын көбүн Турфанга көчүрүп кеткен. Султан Саид Кабулдагы Бабурга баш калкалаган. Ал эми Халил Султан Ферганага качып барганда Анжияндын акими тарабынан өлтүрүлгөн. Кыргыздар мындан көп узабай саясий абалын оӊдоп, алардын башкаруучусу ''Мухаммед Кыргыз'' элдин башын бириктирген жана Моголстандагы өз алдынча саясий бирикмесин түзүүгө жетишкен. 

Ад.: ''Мирза Мухаммед Хайдар''. Тарих ‒ и Рашиди / Введение, перевод с персидского А. Урунбаева, Р. П. Джалиловой, Л. М. Епиораповой/ Таш., 1996; ''Караев О.'' Чагатайский улус. Государство Хайду. Могулистан. Б., 1995.

''Т. Асанов.''<br
[[Категория:1-Том]]

АХМАТОВА Анна Андреевна

2026-02-26T10:41:24Z

Gulira:

'''АХМАТОВА''' Анна Андреевна (өз фамилиясы ‒ Горенко) [11(23). 06.1889-жыл, Одессага жакын Чоң Фонтан району ‒ 05. 03.1966-жыл, Домодедово, сөөгү Ленинград облусунун Комарово айылына коюлган) ‒ орус акыны. Балалык чагы Царское кыштагында өткөн. Киев шаарындагы гимназияда (1907), ошол эле жерден аялдардын жогорку курсунун юридикалык бөлүмүндө (1908‒1910) окуган. Бала чагында эле ыр жазган. Анын алгачкы чыгармачылыгы ''акмеизм'' менен байланыштуу. Улуу Ата Мекендик согуш учурунда патриоттук ырларын («Ант», «Баатырдык» жана башкалар) жазган. «Тынчтыкка даӊк» ырлар цикли (1950), «Каармансыз поэма» (1940‒1962) жарыяланган. «Мезгил агымы» жыйнагы (1965) үчүн Италиянын Энта-Таормин адабий сыйлыгы берилген. А. Ахматованын ырлары англис, немец, француз, италия, япон, поляк, чех жана башка тилдерге которулган. Анын поэзиясына күчтүү психологизм, тарыхка көбүрөөк көӊүл буруу, классикалык поэзиянын үлгүсүндө жазуу мүнөздүү. «Мезгил агымы» аттуу автобиографиялык жыйнагына (1909‒1965) анын акындык талантын көрсөткөн негизги ырлары топтолгон. 
[[Категория:1-Том]]

АХМАТОВА Анна Андреевна

2026-02-26T10:40:29Z

Gulira:

'''АХМАТОВА Анна Андреевна''' (өз фамилиясы ‒ Горенко) [11(23). 06.1889-жыл, Одессага жакын Чоң Фонтан району ‒ 05. 03.1966-жыл, Домодедово, сөөгү Ленинград облусунун Комарово айылына коюлган) ‒ орус акыны. Балалык чагы Царское кыштагында өткөн. Киев шаарындагы гимназияда (1907), ошол эле жерден аялдардын жогорку курсунун юридикалык бөлүмүндө (1908‒1910) окуган. Бала чагында эле ыр жазган. Анын алгачкы чыгармачылыгы ''акмеизм'' менен байланыштуу. Улуу Ата Мекендик согуш учурунда патриоттук ырларын («Ант», «Баатырдык» жана башкалар) жазган. «Тынчтыкка даӊк» ырлар цикли (1950), «Каармансыз поэма» (1940‒1962) жарыяланган. «Мезгил агымы» жыйнагы (1965) үчүн Италиянын Энта-Таормин адабий сыйлыгы берилген. А. Ахматованын ырлары англис, немец, француз, италия, япон, поляк, чех жана башка тилдерге которулган. Анын поэзиясына күчтүү психологизм, тарыхка көбүрөөк көӊүл буруу, классикалык поэзиянын үлгүсүндө жазуу мүнөздүү. «Мезгил агымы» аттуу автобиографиялык жыйнагына (1909‒1965) анын акындык талантын көрсөткөн негизги ырлары топтолгон. 
[[Категория:1-Том]]