Кыргыз Энциклопедия Жана Терминология Борбору - User contributions [ky]

АЛЫМБАЕВА Дамира Бейшекеевна

2026-02-01T05:13:08Z

Dilde:

'''АЛЫМБАЕВА''' Дамира Бейшекеевна (1953-жылы туулган, Тянь-Шань облусу, Нарын шаары) – инфекционист, медицина илимдеринин доктору (1997), профессор (1998). КММИни (1977), СССР МИАнын эксперименттик медицина ИИИнин аспирантурасын бүтүргөн (1984), КММИде клиникалык ординатор. Жугуштуу оорулардын профилактикасы ж-а экологиясы КИИИнин лаборатория башчысы, жетектөөчү илимий кызматкер, кафедрада ассистент. 1998-жылдан КММАнын ж-а КРСУнун профессору. Илимий иштери хирургияда, гематологияда вирустун жугушуна арналган. 
[[Категория:1-Том]]

АЛЫМБАЕВ Эркин Шакирович

2026-02-01T05:11:05Z

Dilde:

'''АЛЫМБАЕВ''' Эркин Шакирович (1962-жылы туулган, Жалал-Абад облусу, Жалал-Абад шаары) – педиатр, медицина илимдеринин доктору (2001). КММИни (1985), СССР МИАнын педиатрия ИИИнин аспирантурасын (1990, Москва шаары) бүтүргөн. КММИде ординатор, 1990-жылдан КММАнын факультеттик педиатрия кафедрасында ассистент.

''Эмг.'': Гастродуоденальная патология у детей (в соавторстве). Б., 2000. 
[[Категория:1-Том]]

АЛФЁРОВ Жорес Иванович

2026-02-01T05:08:39Z

Dilde:

'''АЛФЕРОВ''' Жорес Иванович (15. 03. 1930-жылы туулган, РФ, Витебск шаары) – физик, СССР ИАнын академиги (1979), Лениндик сыйлыктын (1972), СССР Мамлекеттик сыйлыгынын (1984), Нобель сыйлыгынын (2000, X. Кремер м-н бирге) лауреты. В. И. Ульянов – Ленин атындагы Ленинград электр техникалык институтун бүтүргөн (1952). 1953-жылдан Ленинград физика – техникалык институтунда илимий кызматкер,1958-жылдан ошол институттун директору болуп иштеген. Россия ИАнын вице-президенти (1990–2002), Россия ИАнын Санкт-Петербургдагы илимий борборунун президиумунун председатели (1989-жылдан). Ал жаңы технологияны иштеп чыккан жана германий вентилинин конструкциясын (1958), 1961-жылы кубаттуу германий түзөткүчүн түзүп, анын негизинде күчтүк жарым өткөргүч электроника пайда болгон. Гетероөткөөлдүн физикалык мүнөздөмөсүн изилдеген ж-а ал жарык диодунда, күн батареясында, динистордо ж-а транзистордо, спутниктик телекөрсөтүүдө колдонулат.

''Эмг''.: Двойные гетероструктуры: концепция и применение в физике, электронике и технологии [Нобелевская премия] // Успехи физических наук. 2002. Т. 172. вып. 9 (библ.). 
[[Категория:1-Том]]

АЛТЫМЫШЕВ Арстанбек Алыбаевич

2026-02-01T05:03:51Z

Dilde:

'''АЛТЫМЫШЕВ''' Арстанбек Алыбаевич (1930, Чүй облусу, Кемин району, Кара-Булак айылы – 2000, Бишкек) – фармаколог, медицина илимдеринин доктору (1968), профессор (1970), Кыргыз ССР ИАнын академиги (1984; корреспондент мүчө, 1974). Кыргыз ССРинин илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1970). КРдин илимге эмгек сиңирген ишмери (1993). 1954-жылы КММИни бүтүргөн. Ошол эле институтта ассистент. 1956-1962-жылдары Семей (Казакстан) медицина институтунун ж-а КММИнин фармакология кафедрасынын башчысы, 1969-жылдан Кыргыз ИАнын органикалык химия институтунун лаборатория башчысы, 1980-жылдан институттун директорунун орун басары, 1992-2000-жылдары
[[File:АЛТЫМЫШЕВ_7.png | thumb|none]]
Биофармакология институтунун директору. 250дөн ашуун илимий эмгектин (анын ичинде 46 ойлоп табуунун жана 15 монографиянын) автору. Эмгектери Кыргызстандын дары өсүмдүктөрүн ж-а физиологиялык активдүү заттарды изилдөөгө арналган. Ойлоп табууларынын ичинен «Ликорин», «Карагай» бальзамы, «Чынгыз» арча майынын дарылык жакшы касиети боюнча дүйнөгө таанылган. Мындан башка сергитүүчү-дарылоочу ичимдиктер- «Арашан», «Уссурийский», «Сибирь»,«Гобустан» бальзамдары өндүрүштө чыгарылган.

''Эмг.'': К фармакологии группы алкалоидов-производных фенантредина (ликорин, дигеррин, тацеттан, галактин). Семипалатинск, 1959; Лекарственные богатства. Ф., 1974. 
[[Категория:1-Том]]

АЛТЫКЕЕВ Чотур

2026-02-01T05:00:27Z

Dilde:

'''АЛТЫКЕЕВ''' Чотур (1905, Чүй облусу, Сокулук району – 1986, ошол эле жерде) – бадачы, СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1950). 1933-1965-жылдары Сокулук районундагы Фрунзе атындагы совхоздо музоочу, уйчу ж-а бригадир болуп эмгектенген. Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу. Ал өз карамагындагы 120 инек уйдун кунардуулугун арттырып, бир нече жыл бою ар уйдан 3000 ''кг''дан ашык сүт саап алган. ''Алатоо уюн'' чыгарууга катышкан. Ленин ордени м-н сыйланган.
[[Категория:1-Том]]

АЛТЫБАЕВА Дилбара Тойчиевна

2026-02-01T04:56:42Z

Dilde:

'''АЛТЫБАЕВА''' Дилбара Тойчиевна (1947-жылы туулган, Ош облусу, Ош шаары) – химия илимдеринин доктору (2004). ОШ ПИни бүтүргөн (1970). Эмгек жолун ОшМПИде окутуучу болуп иштеп баштаган. КР УИАда кенже илимий кызматкер; Кыргызстан КПнын Ош обкомунда; ОшМПИде улук окутуучу, доцент; ОшМУда факультеттин деканы, кафедра башчысы. КР билим берүүсүнүн мыктысы, КРдин илим ж-а техника боюнча мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты, грамоталар м-н сыйланган. Анын 76 илимий эмгектери, анын ичинде 1 монография, 2 автордук күбөлүк, 3 патент, 3 методикалык күбөлүктөрү жарык көргөн.

Эмг.: Исследование электропроводности конечных продуктов распада комплексных соединений хлоридов марганца (11), кобальта (11), никеля ( (11) гексаметилентетрамином и диметилсульфоксидом// Научный журнал “Вестник Ошского государственного университета”. – Ош, 2012.–Спецвыпуск.– 268-274.
[[Категория:1-Том]]

АЛМУРУТ

2026-02-01T04:53:04Z

Dilde:

'''АЛМУРУТ''' (Руrus) ‒ өсүмдүктөрдүн роза гүлдүүлөр тукумундагы мөмөлүү дарак. Алмуруттун 60ка жакын түрү бар. Кыргызстанда (негизинен Арстанбапта) 18 түрү кезигет. Алмурут жапайы жана өстүрүлмө болуп бөлүнөт. Жапайысы Түштүк Европа, Кавказ, Орто Азия, Ыраакы Чыгыш, Кытайда; бизде Ош облусунда, Талас,
[[File:АЛМУРУТ92.png | thumb|none]]
Чүй, Ысык-Көл өрөөндөрүндө ж. б. жерлерде өсөт. Жапайы түрүнө караганда анын өстүрүлмө түрүнүн мөмөсү чоӊ, жумшак, ширелүү. Бийиктиги 4‒20 ''м''ге жетет. Гүлү ак же мала кызыл. Мөмөсү сүйрү же тоголок, ширелүү, жашыл, кызгылт, сары түстө, салмагы 800 ''г''га чейин жетет. Жалбырагы сүйрү, тамыры түз, жерге тереӊ кирет. Мөмөсүндө суу, кант, кислота, боёк заттар, клетчатка, азот жана А, Б, С витаминдери бар. Андан кыям, компот, повидло ж. б. жасалат. Алмурут жылуу, ачык жерде жакшы өсүп, кургакчылыкка, суукка байымсыз. Көчөтүнөн өстүрүлөт. Кыргызстанда алмуруттун токой мөлмөлү, клапп сонуну, Вильямс ж. б. сорту өстүрүлөт. Зыянкечтери: алмурут кенеси, алмурут канталасы, алмурут мөмө жегичи; илдеттери: алмурут котуру, чаӊгыл кебер, ''цитоспороз'' .

''Ад''.: ''Гареев Э. З. ''Основы плодоводства Киргизстана. Ф., 1971; ''Колесников ''В. В. Яблоня и груша. 2 изд. доп. и перераб., М., 1985. 
[[Категория:1-Том]]

АЛГАЧКЫ ООЗДУУЛАР

2026-02-01T04:50:01Z

Dilde:

'''АЛГАЧКЫ ООЗДУУЛАР''' (Protostomia) ‒ эмбриондук өөрчүү учурунда оозу бластопордон, башкача айтканда дене көӊдөйүн сырткы чөйрө м-н бириктирип турган биринчи тешиктен пайда болгон (тикен терилүүлөрдөн, хордалуулардан башка) бардык үч катмарлуу жаныбарлардын систематикалык тобу. Оозу денесинин алдыӊкы бөлүгүндө алгачкы оозунун ордуна жайгашкан; арткы бөлүгүндө аналдык тешиги бар. Скелети жаргак кабыктуу, хитин же раковина түрүндө. Ичеги эктодермадан өсүп, борбордук нерв системасынын ишин нерв түйүндөрү аткарат. Омурткасыз жаныбарлардын көпчүлүк типтери алгачкы ооздууларга кирет. Мисалы, жалпак, жумуру, шакек, балык курттар, немертиндер, моллюскалар, муунак буттуулар. 
[[Категория:1-Том]]

АЛГАЧКЫ КЕКИРТЕКТҮҮЛӨР

2026-02-01T04:48:26Z

Dilde:

'''АЛГАЧКЫ КЕКИРТЕКТҮҮЛӨР,''' о н и х о ф о р а л а р (Protracheata) ‒ омурткасыздар тибинин классы. Териси жумшак, жука келип, курт сымал түспөлдө. Денеси муунактуу, жуп буттары (14‒40) бар. Денесинен анча бөлүнбөгөн баш бөлүгүндө 3 жуп өсүндүсү болот. Биринчи жуп өсүндүсү ‒ узун мурутча. Өтө жай кыймылдаган жырткыч, майда курт-кумурскалар, жөргөмүштөр ж. б. организмдер м-н азыктанат, териси ж-а трахеялары аркылуу дем алат. Денесинин чоӊдугу бир нече ''мм''ден 10 ''см''ге жетет. Ичегилери өтө жөнөкөй түзүлүштө. Кан айлануу ж-а нерв системасы муунак буттуулардыкына окшош. Айрым жыныстуу. Көпчүлүк түрлөрү жумуртка, кээси тирүүлөй тууйт. Булар тропик жана субтропик токойлорундо көп. 1 түркүмү, 2 тукуму, 20дан ашык түрү бар. 
[[Категория:1-Том]]

АЛМЕРЕКОВА Айнагүл Ашимбаевна

2026-02-01T04:43:42Z

Dilde:

'''АЛМЕРЕКОВА''' Айнагүл Ашимбаевна (1938-жылы туулган, Ысык-Көл облусу, Түп району, Күрмөнтү кыштагы) ‒ гематолог, медицина илимдеринин доктору (1983), профессор (1998). КРдин илимге эмгек сиӊирген ишмери. КММИни (1962), анын аспирантурасын (1965) бүтүргөн. КММАнын клиникалык гемотология кафедрасында ассистент, улук илимий кызматкер, бөлүм башчы. 1977-жылдан кардиология жана терапия илимий борборунун лаборатория башчысы. Патофизиология, гематология боюнча адис. 100дөн ашык илимий эмгектери бар. 
[[Категория:1-Том]]

АЛИАХУНОВ Абдукадыр

2026-02-01T04:39:00Z

Dilde:

'''АЛИАХУНОВ''' Абдукадыр (1902, Ош облусу, Кара-Суу району, Дыйкан айылы ‒ 1972, ошол эле жерде) ‒ пахтачы, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1950). Совет бийлигин орнотууга жана чыӊдоого активдүү катышкан. 1922‒1929-жылдары партиялык, советтик жана чарбалык жетекчи кызматтарда иштеген. 1949-жылы Кара-Суу
[[File:АЛИАХУНОВ65.png | thumb|none]]
районундагы «Кызыл-Шарк» колхозуна мүчө болуп кирип, 1950-жылдан колхоздун пахтачылык звеносун башкарган. Ал жетектеген звено 1950-жылы ар бир ''га ''жердеги пахтадан 72,85 ''ц''ден түшүм жыйнаган. Ленин ордени менен сыйланган. 
[[Категория:1-Том]]

АБЕЛЬ Нильс Генрих

2026-01-30T10:45:12Z

Dilde:

'''АБЕЛЬ''' Нильс Хенрик (5.8.1802, Финней, Ставангердин жанында – 6.4.1829, Фреланд, Арендалдын жанында) – норвегиялык математик. Христиания (Осло) университетин бүтүргөн (1825). Өз эмгектерин алгебрага, функционалдык анализге жана математикалык анализге арнаган. Төртүнчү даражадан жогору теңдеменин радикалдагы чыгарылышы жок экендигин далилдеген. Жалпы гиперэллиптикалык (абелдик) интегралдар теориясынын өнүгүшүнө зор салым кошкон. 1826-1829-жылдары К. Г. Якобиге байланышпастан туруп эллиптика жана гиперэллиптика функциялар теориясын түзгөн. Абель даражалуу катардьн жыйналуучулук теориясын андан ары өнүктүргөн, жалпы биномдук катардын жыйналуучулугун толук изилдеп бүткөн (1826). Абелге 1830-жылы Париж ИА жана немис математиги К. Г. Якобиге эллипсистик функциялар теориясын өнүктүргөндүгү үчүн атайын сыйлык ыйгарган. 2002-жылы Норвегия өкмөтү ж- Норвегия ИА математика илими жаатында Абель сыйлыгын уюштурушкан.

А. ''Чекеев, С. Токсонбаев.'' 
[[Категория:1-Том]]

АБАЛ ДИАГРАММАСЫ

2026-01-30T04:35:27Z

Dilde:

'''АБАЛ ДИАГРАММАСЫ,''' ф а з а л ы к д и а г р а м м а – заттардын турактуу фазалык абалынын термодинамикалык параметрлер (Т- температуpa, Р - басым, V - көлөм, Q - жылуулук, Н — магнит талаасынын чыңалышы ж. б.) көз карандылыгын аныктоочу графикалык сүрөттөлүш. Термодинамикалык параметрлердин санына жараша ал эки, үч жанa көп өлчөмдүү болуп бөлүнөт. Абал диаграммасынын ар бир чекити берилген термодинамикалык параметрлер менен аныкталуучу заттын фазалык курамын аныктайт. Мисалы, реалдуу газдардын изотермалык диаграммасы менен көрсөтүлгөн (сүрөт). Бул сүрөттө көмүр кычкыл газды турактуу температурада (изотермалык) кысуу, кеңейтүү процессиндеги ''Р —V'' фазалык диаграмма көрсөтүлгөн. Температура жогорулаганда ''(Т, Т'') изотермалар жылып турма гипербола сызыктары. Мындан төмөнкү температурада ''(T1 Т2, Т3) ''изотерма сызыктарынын көрүнүшү кескин өзгөрөт. Мисалы, ''Т2'' изотермасынын ''ЕС'' бөлүгү туруксуз келип, С чекитинен ''В'' чекитине газ кысылганда (көлөм Vс дан Vв га азайганда) басым өзгөрбөйт ''(Е'' горизонталдуу сызыгы), андан ары кысканда, басым ''Р'' кескин өсөт (изотерманын ''ВА'' бөлүгү). Ушундай эле сүрөттөлүш ''Т1'' ж-a ''Т3'' изотермалары үчүн да мүнөздүү. Алар бири ''биринен'' изотермалардын горизонталдуу бөлүктөрү менен айырмаланышат, температура төмөндөгөн сайын, изотерманын горизонталдуу бөлүгү узарат.T''2'' изотермасынын ''ЕС'' бөлүгү заттын газ фазасына (абалына), ''СВ'' бөлүгү анын буу фазасына (суюктук менен газдын аралашмасы), эми ''ВА'' бөлүгү суюк абалга туура келет. Изотермадан жогору жайгашкан температурадагы жана оң жактагы бөлүктөрү ''(I'' аймак) заттын газ абалын (фазасын), ''II'' аймак буу абалын (эки фазалуу газ ж-a суюктуктун аралашмасы), ал эми ''III'' аймак заттын суюк абалын мүнөздөйт. ''К'' чекитиндеги абалды мүнөздөөчү параметрлери Т4= TR, ''Р= Рк, V = VK,'' үчилтик чекити деп аталат. Бул чекит ар бир зат үчүн өзүнчө мааниге ээ. Абал диаграммасы химия өнөр жайында, металлургияда кеңири колдонулат. Аны түзүү үчүн термдик жанa рентген анализдери, микроскоптук изилдөөлөр, электр өткөрүүчүлүктү жанa катуулукту өлчөө ж. б. ыкмалар колдонулат.

''Ад.'': ''Зисман Г. И.'' Курс общей физики. Т.1., М., 1972.

''А. Марипов.'' 
[[File:АБАЛ ДИАГРАММАСЫ14.png | thumb|none]]
[[Категория:1-Том]]

АКМАТОВА Эльмира Казакбаевна

2026-01-30T04:31:57Z

Dilde:

'''АКМАТОВА''' '''Эльмира Казакбаевна''' (1970-жылы туулган, Бишкек) – биология илимдеринин доктору (2013), КРдин илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты. КММИни (1995), КМУУну (1995), К. И. Срябин атындагы КАЧИни (2009) бүтүргөн. Эмгек жолун В.И. Ленин атындагы заводдо жашылдандыруучу, кадрлар боюнча адис, ар кайсы аптекаларда провизор, аптека башчысы болуп иштеген. Кыргыз мал чарба, ветеринария ж-а жайыт ИИИде эл аралык байланыш бөлүмүнүн башчысы; А. Дүйшеев атындагы Кыргыз ветеринария ИИИде лаборатория башчысы, директордун орун басарынын милдетин аткаруучу, директору. Эпизоотология, вирусология, биотехнология илимдери боюнча жетектөөчү окумуштуу. Анын негизги илимий иштери малдын өтө коркунучтуу ооруларынын эпизоотологиялык кырдаалын көзөмөлдөө, аларга каршы күрөшүү боюнча иштелмелерди иштеп чыгуу. КР аймагындагы малдын өтө коркунучтуу жугуштуу ооруларын (канаттуулар тумоосу, кутурма, шарп, бруцеллез) көзөмөлдөө жана аларды алдын алуу үчүн мамлкеттик жана эл аралык долбоорлорду иштеп чыгууда илимий жетекчи. КРдин айыл чарба жана билим берүү министрликтеринин жана КУАУнун Ардак грамоталары менен сыйланган. Илимий изилдөө ишмердүүлүгүндө ветеринардык биотехнологияда ийгиликтүү ветеринардык дарыларды даярдагандыгы үчүн КРдин илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыгына ээ болгон. Анын 130дан ашык илимий эмгектери, анын ичинде 1 монография, 2 окуу китеби, 15 сунуштама, 6 окуу-методикалык окуу куралы жана илимий макалалардын, 2 патентгин автору, 30 эл аралык сертификаттын ээси.

Эмг.: Продовольственная безопасность и питание.–Б., 2014.– 358 с. (в соавт.). Способы культивирования микроорганизмов: учебно-методическое пособие по биотехнологии. – Б., 2015.–15 с. (в соавт.).
[[Категория:1-Том]]

ЖҮРӨК АЖҮРӨК АРИТМИЯСЫ

2025-12-20T03:40:02Z

Dilde:

'''ЖҮРӨК АРИТМИЯСЫ''' (гр. Appvguia – ритмсиздик, макулдашылбаган) – жүрөктүн козголушунан улам нормадагы ритминин ж-а жыйрылышынын бузулушу. Жүрөктүн ар кайсы бөлүгүндөгү жыйрылуу автоматизминин, козголушунун ж-а өткөргүчтүгүнүн бузулушу Жүрөк аритмиясынын өөрчүү механизминин негизи болушу мүмкүн. Жүрөк аритмиясында синус ритми деп аталган нормадагы ритмдин тездеши (тахикардия) же жайлашы (брадикардия); эрте козголуу (экстрасистолия); пароксизмалдык тахикардия; жүрөк толтосунун же карынчасынын баш-аламан козголушу же фибриляциясы (бүлбүлдөк аритмия); жүрөк блокадасы байкалат. Жүрөк оорулары (жүрөк кемтиги, жүрөктүн ишемия оорусу ж. б.), ошондой эле жүрөк ритмин нервдик жөнгө салуунун бузулушу жүрөк аритмиясынын себеби болушу мүмкүн. Оорулуу үчүн жүрөк аритмиясынын мааниси анын кан айлануусунун бузулушуна байланыштуу субьективдүү сезим аркылуу, ошондой эле оорулуунун өмүрүнө коркунучтуу аритмиянын оор түрүнүн өөрчүшү м-н аныкталат. Жүрөк аритмитясынын тамырдын кагышы (пульс), кээде жүрөктү каккылоо (аускультация) м-н, ЭКГ, ошондой эле жүрөк ритмин узак убакытка (сутка же андан узак) мониторлоо м-н так аныктоого болот. Кээ бир учурларда башка диагностикалык ыкмалар колдонулат. Симптомдук жүрөк аритмиясы аны пайда кылуучу негизги ооруну жакшы дарылоо м-н (мисалы, калкан безинин ишин басаңдатуу) жетишсе болот. Бирок, көпчүлүк учурда аритмияга каршы дарылар, электрокардиостимуляция ж-а дефибриляторлор колдонулат. Кээде ( жеңил учурда) жүрөк аритмиясы атайын дарылоону талап кылбайт.

ЖУНУСОВА Мира Карбековна

2025-12-20T03:29:11Z

Dilde:

'''ЖУНУСОВА''' Мира Карбековна (21.5.1951-жылы туулган, Фрунзе – 2016, Бишкек) – айыл чарба илимдеринин доктору (2007). КМУнун бүтүргөн (1973). Эмгек жолун Кыргызстан дыйканчылык ИИИде лаборант болуп баштаган. 1976–79-жылдары СССР ИАнын Сибирь бөлүмүнүн Генетика жана цитология ИИИде аспирант. 1979-жылдан Кыргызстан дыйканчылык ИИИге караштуу Ысык-Көл тажрыйба-селекция станциясында илимий кызматкер болуп иштеген . 1981–91-жылдары Кыргызстан дыйканчылык ИИИде улук илимий кызматкер ж-а биотехнология лабораториясында бөлүм башчы. 1991–96-жылдары К.И. Скрябин атындагы КАЧИде кафедрада доцент, кафедра башчысы, 1996-жылдан Кыргызстан дыйканчылык ИИИде бөлүм башчы, 2004-жылдан Кант районундагы «МИС» айыл чарба кооперативинде бөлүм башчы, бир эле убакта КАУда профессор, Чет элдик программалар м-н иштеген. Бардыгы 80ден ашык илимий эмгектин жана буудайдын 11 сортунун автору. Эмг.'':'' Генетические основы создания короткостебельных сортов пшеницы для орошаемых условий Кыргызстана, Б., 2002; Выращивание зерновых культур, Б., 2002.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

ЖУМАНАЗАРОВА Мээрим Рахмадиловна

2025-12-20T03:25:48Z

Dilde:

'''ЖУМАНАЗАРОВА ''' Мээрим Рахмадиловна (9. 11. 1999-жылы туулган, Талас облусу, Бакай-Ата району, Оро айылы) – спортчу (эркин күрөш). Кыз-келиндер арасындагы күрөш боюнча эл аралык класстагы спорт чебери. 2014–16-ж. Кыргызстан Эл аралык университетинин коллежинде билим алган. 2017-жылдан Кыргыз мамлекеттик дене тарбия ж-а спорт академиясынын (КМДТА) студенти. 2014-ж. Бангкокто өткөн Азия чемпионатында коло медаль, 2015-ж. Азия чемпионатында (Индияда) коло медаль, Грузияда өткөн дүйнө биринчилигинде коло медаль (2016), 2017-ж. Азия чемпионатында (Бангкок) алтын медалга ээ болгон. 2017-ж. Финляндияда өткөн дүйнө чемпионатында, ошол эле жылы Түркмөнстанда (Ашхабад) өткөн жабык имараттагы Азия оюндарында (экөөндө тен) коло медалга жетишкен. 2021-ж. Токиодо өткөн ХХХ1 жайкы олимпиадада коло медалга, 2022-ж. Азия чемпионатында (Улан-Батор шаарында) күмүш медалга ээ болгон.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

ЖУМАЛИЕВА Гүлмира Артыкбаевна

2025-12-20T03:22:40Z

Dilde:

'''ЖУМАЛИЕВА''' Гүлмира Артыкбаевна (1964-жылы туулган, Фрунзе) –медицина илимдеринин доктору (2011). И.К. Ахунбаев атындагы КММИни бүтүргөн (1987). Эмгек жолун Кыргызстан профилактика жана медициналык экология ИИИде микробиология жана электрондук микроскопия лабораториясынын башчысы болуп баштаган. КРдин Саламаттык сактоо министрлигинин “Профилактикалык медицина” ИӨБда (Илимий ондүрүштүк бирикме) Республикалык инфекциялык көзөмөл борборунун жектекиси; И.К. Ахунбаев атындагы КММИде эл аралык байланыш ж-а стратегиялык пландоо боюнча проректор. Бардыгы 62 илимий эмгектери, анын ичинде 1 окуу китеби, 9 окуу-методикалык жетекчилиги, 1 ойлоп табуу патенти жарык көргөн. Эмг.: Разработка функционально-организационной структуры инфекционного контроля в Кыргызской Республике // Вестник КГМА имени И. К. Ахунбаева.–2013.–№ 3.–С. 145-153.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

ЖАПАРАЛИЕВ Нурлан Тынчтыкбекович

2025-12-20T03:16:50Z

Dilde:

'''ЖАПАРАЛИЕВ''' Нурлан Тынчтыкбекович (1976-жылы туулган , Фрунзе) – биология илимдеринин доктору (2011). КАЧИни бүтүргөн (1998). Ветеринариянын эпизоотология, вирусология, биотехнология тармагында жетектөөчү окумуштуу. Илимий ишмердүүлүгү ветеринариялык биотехнологияда айыл чарба малдарынын ылаң козгоочу вирусуна каршы дарыларды жакшыртуу м-н алардын ылаңын аныктоо үчүн спецификалык ыкмаларды иштеп чыккан. Койдун жана эчкинин чечекке каршы жергиликтүү штаммын, ИФА ж-а ПЦР тест-системасын ойлоп тапкан. Республиканын аймагында катталган вирустардын касиеттерин изилдөө сериялары өткөрүлгөн, биотехнология ж-а аларды культивирлөөнү жакшыртуу боюнча, анын козгогучтарын аныктоо боюнча тест-системасын, койдун ж-а эчкинин чечек вирусун бөлүүдө жергиликтүү штаммдарын, койдун ж-а эчкинин чечек ылаңына каршы культуралык вакциналарды иштеп чыккан. Бардыгы 95тей илимий эмгектери, анын ичинде 1 монография, 15 методикалык сунуштама ж-а көрсөтмө, 12 ыкма, 8 патенттик инновациялык иштелмелердин автору. КРдин илим ж-а техника жаатындагы мамлекеттик сыйлыктын лауреаты Эм.'':'' Разработка метода ПЦР для выявления оспы овец и коз //Вестник науки Казакского агротехнического университета С. Сейфулина. Астана, 2009. -№ 4– С. 202-207. ( в соавторстве).
[[Категория:Жаңы макалалар]]

ДҮЙШЕЕВ Буранбек Жамгырчиевич

2025-12-20T03:09:47Z

Dilde:

'''ДҮЙШЕЕВ ''' Буранбек Жамгырчиевич (1958-жылы туулган, Чүй облусу, Аламедин району, Кой-Таш айылы) – медицина илимдеринин доктору (2001). И. К. Ахунбаев атындагы КММИни бүтүргөн (1981). Эмгек жолун КММИде ординатор болуп баштаган. Киев (Украина) нейрохирургия ИИИде аспирант; КР Саламаттык сактоо министрлигинин Республикалык клиникалык ооруканасында врач-нейрохирург; Н. Н. Бурденко атындагы нейрохирургия ИИИде (Москва шаары) докторант; КР Саламаттык сактоо министрлигинин Улуттук госпиталында №1 нейрохирургия бөлүмүнүн башчысы; И. К. Ахунбаев атындагы КММИде; Б. Н. Ельцин атындагы КРСУда неврология кафедрасында профессордун милдетин аткаруучу. КРдин эмг сиӊирген врачы ж-а саламаттык сактоонун отличниги. Анын 60тан ашык илимий эмгектери, анын ичинде 1 монографиясы, 3 рационалдык сунуштары, 1 окуу-методикалык куралы жарык көргөн.

Эмг.: Клинические особенности опухолей задней черепной ямки у пожилых. Б.: Бийиктик, 2011.-204 с.

АШКАБАК

2025-12-20T03:05:05Z

Dilde:

'''АШКАБАК''' (Cucurbita L) ‒ өсүмдүктөрдүн ашкабактар тукумундагы бир же көп жылдык чөп өсүмдүгү. Дүйнө жүзүндө 20 түрү бар. Негизинен анын 3 түрүнүн (ири жемиштүү, катуу кабыктуу же кадимки ж-а мускат) мааниси чоӊ. Ири жемиштүүсүнүн сабагы узун, чырмалып же төшөлүп өсөт; жалбырагы жазы, гүлү коӊгуроо сымал, өӊү сары, жемиши чоӊ (40‒50 ''кг''дай), тоголок, боз же ак түстө, уругу саргыч же ак, сулпу, кабыгы жумшак. Ашкабактын тоют жана тамак-ашка пайдалануучу түрлөрү бар. Катуу кабыктуу же кадимки ашкабактын сабагы кырдуу, жалбырагы манжа сымал, тикендүү. Жемиши сүйрү, жалтырак, кочкул сары, сулпу саргыч, таттуу. Ашкабактын бардык түрүнүн гүлү айрым жыныстуу, кайчылаш чаӊдашат. Мускат, Кашгар-1644 сорттору өстүрүлөт. Ашкабакта кургак заттар, түрдүү кант, С витамини, каротин ж. б.; уругунда май болот. Ашкабактын уругу менен жемиши дарылыкка колдонулат. 
[[Категория:1-Том]]

АШИРБАЕВА Айжаркын Жоробековна

2025-12-20T03:03:43Z

Dilde:

'''АШИРБАЕВА''' Айжаркын Жоробековна (1967-жылы туулган, Ош облусу, Өзгөн району, Кызыл-Тоо айылы) – физика-математика илимдеринин доктору (2014). КМУну бүтүргөн (1990). Эмгек жолун КР ИАнын Математика институтунда илимий кызматкер болуп иштеп баштаган. Ошол эле жерде улук илимий кызматкер, ОшТУда окутуучу, доцент, кафедра башчысы; ОшМУда улук окутуучу, доцент'''''.'''''

''Эмг.'': Исследование решений нелинейных интегро-дифференциальных уравнений высшего порядка типа Уизема// Исследования по интегро-дифференциальным уравнениям. Б.,Илим. 1999.-Вып. 28.–С.159-165.
[[Категория:1-Том]]

АШИМОВ Камиль Сатарович

2025-12-20T03:01:55Z

Dilde:

'''АШИМОВ''' Камиль Сатарович (1958-жылы туулган, Жалал-Абад облусу, Базар-Коргон району, Кызыл-Ай айылы) – биология илимдеринин доктору (2007), профессор (2012). Москва токой техникалык институтун бүтүргөн (1981). Эмгек жолун Жалал-Абад облусундагы Кызыл-Үңкүр токой чарбасында инженер болуп иштеп баштаган. Кыргыз ССР ИАнын Түштүк-Кыргызстан токой-мөмө тажрыйба станциясында улук инженер; кенже илимий кызматкер, аспирант, кенже илимий кызматкер, улук илимий кызматкер, директор; КР УИАнын ТБнүн биосфера институтунда директор, улук илимий кызматкер; КРдин Токой мамлекеттик агенттигинин башкармалыгынын начальниги, КИРЛЕС долбоорунун координатору; К.И. Скрябин атындагы КУАУда кафедра башчы, профессор КР Өкмөтүндө башкармалыктын начальниги; ЖАМУда профессор. Анын 97 илимий эмгектери, анын ичинде 5 монографиясы жарык көргөн.

Эмг.: Дендрофильные насекомые орехово-плодовых лесов Юго-Западного Тянь-Шаня, – Б., 2005. –254 с.
[[Категория:1-Том]]

АШИМОВ Жамалбек Исабекович

2025-12-20T03:00:21Z

Dilde:

'''АШИМОВ''' Жамалбек Исабекович (1978-жылы туулган, Фрунзе) – медицина илимдеринин доктору (2008). И. К. Ахунбаев атындагы КММАны бүтүргөн (2001). Эмгек жолун КРдин саламаттык сактоо министрлигинин УХБда медицина кызматкери болуп иштеп башатаган. Ошол эле жерде лабораторияда кенже илимий кызматкер; окумуштуу катчы, директордун илимий иштер боюнча орун басары, бөлүм башчы, директор. Анын 78 илимий эмгектри, анын ичинде 1 монография, 1 ойлоп табуунун патенти, 5 рационалдык сунуштары жарык көргөн.

''Эмг.:'' Опыт диспансеризации больных с заболеваниями печени// Анналы хирургической гепатологии.– М., 2007.– Т. 12, № 3.– С. 46-47.
[[Категория:1-Том]]

АШИМОВ

2025-12-20T02:59:08Z

Dilde:

'''чыгарып салуу керек. повтор АШИМОВ''' '''Исабек''' (1953-жылы туулган, Баткен облусу, Лейлек району, Кара-Даван кыштагы) ‒ хирург, медицина илимдеринин доктору (1995) жана философия илимдеринин доктору (2000), профессор (1997), КР УИАнын корреспондент мүчөсү (2006), академиги (2021). КММИни (1976), ошол жерде ординатураны (1982) бүтүргөн. Лейлек райондук оорукананын бөлүм башчысы, КММИнин ассистенти, доценти. 1998-жылдан УХБунун лаборатория башчысы, Кыргыз Республикасынын УИАда аттестация бөлүмүнүн башчысы, ошол эле жерде улук илимий секретарь, КМКД жана КЖИде врачтарлдын билимин жогорулатуу факультетинин хирургия кафедрасында профессор. Клиникалык жана эксперименттик хирургия, патфизиология, философия боюнча адис. КРдин эмгек сиӊирген врачы (1995). 324төн ашык илимий эмгектери, анын ичинде 38 монографиясы, 33 ойлоп табуусу бар. 
[[Категория:1-Том]]

АШИМОВ Исабек

2025-12-20T02:58:02Z

Dilde:

'''АШИМОВ''' Исабек (1953-жылы туулган, Ош облусу, Лейлек району, Кара-Даван кыштагы) – медицина илимдеринин доктору (1995) жана филасофия илимдеринин доктору (2002), профессор (1997). КРдин эмгек сиңирген врачы (1995). КР УИАнын корреспентент мүчөсү (2006). 1976-жылы КММАны бүткөн. Эмгек жолун Лейлек районндук борбордук ооруканада бөлүмдүн жетекчиси болуп баштаган, кийин КММИде ассисент, доцент; 1995-жылдан КММИнин врачтар квалификациясын жогорлотуу боюнча Ош филалында кафедра башчысы, 1998-жылдан УХБда лаборатория башчысы, “Трансплантация” медициналык долбоорунун директору, Менчик <Trabns Time> медицина-биологиялык лабораториясынын директору. КР УИКтик аттестациалык бөлүмдүн начальниги; КР УИАнын башкы илимий секретары, КММИ жана ПКда врачтардын билимин жогорулатуу факультетинин хирургия факултетинде профессор. 170 илимий эмгектин, анын ичинде 1 монография, 22 патенттин автору.
[[Категория:1-Том]]

АХМАТБЕКОВ

2025-12-20T02:56:40Z

Dilde:

'''чыгарып салуу керек. повтор АХМАТБЕКОВ''' Мусакун (1947-ж.т., Нарын обл., Нарын р-ну, Калинин айылы) ‒ айыл чарба илимдеринин доктору (2000), профессор (2002), агрохимия боюнча адис. КАЧИни ж-а Тимирязев атындагы Москва айыл чарба академиясын (1968), КАЧИнин аспирантурасын бүтүргөн. 1975-жылдан КАУда доцент, кафедра башчысы болуп иштеген. 2000‒2003-ж. агрономия факультатинин деканы. 2003-жылдан профессор. 50дөн ашык илимий эмгектери, анын ичинде 1 монографиясы бар. 

Эмг.: Удобрения и продуктивность озимой пшеницы. Б., 1999. 
[[Категория:1-Том]]

АХМАТБЕКОВ Мусакун

2025-12-20T02:55:22Z

Dilde:

'''АХМАТБЕКОВ''' Мусакун (22. 11. 1947, Нарын облусу, Тянь-Шань (Нарын) району, Калинин айылы) – агрохимия боюнча адис, айыл чарба илимдеринин доктору (2000), профессор (2002). КАЧИни жана Тимирязев атындагы Москва айыл чарба академиясын (1968), КАЧИнин аспирантурасын бүтүргөн. Эмгек жолун Кыргызстан дыйканчылык ИИИде тармактык тажрыйба станцияларында улук илимий кызматкер болуп иштеп баштаган. 1972–75-жылдары КАЧИде доцент, кафедра башчысы. Учурда КУАУнун топурак таануу, агрохимия жана дыйканчылык кафедрасынын башчысы. Анын илим изилдөөлөрү өсүмдүктөрдүн азыктануусу, топурактын, азык элементтердин, жер семирткичтердин, макро (NPK) жана микроэлементтердин (В, Zn, Mn) агрохимиясы, айыл чарба өсүмдүктөрүнүн азыктануу системасы, экологиялык агрохимия жана агрохимимиялык изилдөөнүн методикалары боюнча. Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин Ардак грамотасы менен сыйланган. Анын 50дөн ашык илимий эмгектери, анын ичинде 1 монографиясы бар.

Эмг.: Система удобрения культур свекловичного севооборота на сероземно-луговых почвах Киргизской ССР (рекомендации, в соавт.). Изд. МСХ Кирг. ССР, 1984; Удобрения и продуктивность озимой пшеницы. – Б.: 1999.
[[Категория:1-Том]]

АХМАТБЕКОВ

2025-12-20T02:54:05Z

Dilde:

'''АХМАТБЕКОВ''' Мусакун (1947-ж.т., Нарын обл., Нарын р-ну, Калинин айылы) ‒ айыл чарба илимдеринин доктору (2000), профессор (2002), агрохимия боюнча адис. КАЧИни ж-а Тимирязев атындагы Москва айыл чарба академиясын (1968), КАЧИнин аспирантурасын бүтүргөн. 1975-жылдан КАУда доцент, кафедра башчысы болуп иштеген. 2000‒2003-ж. агрономия факультатинин деканы. 2003-жылдан профессор. 50дөн ашык илимий эмгектери, анын ичинде 1 монографиясы бар. 

Эмг.: Удобрения и продуктивность озимой пшеницы. Б., 1999. 
[[Категория:1-Том]]

АЛЫМКУЛОВ Самсалы Аманович

2025-12-20T02:47:36Z

Dilde:

'''АЛЫМКУЛОВ''' Самсалы Аманович (1955-ж. , Чүй областы, Чүй району, Жаңы-Чек кыштагы) – техника илимдеринин доктору (2005). 1978-ж. В. И. Ульянов атындагы Ленинград электротехникалык институтун бүтүргөн. Эмгек жолун ФПИде инженер, улук инженер, илимий кызматкер; Кыргызтелеком ААКтын президенти, И. Разаков атындагы КМТУда профессор, кафедра башчысы, КР УИА улук илимий кызматкер. КРдин Өкмөтүнүн алдындагы комиссияда башкы адис. "Кыргызтелеком" АКнын биринчи президенти (1997--99), КРдин биринчи вице-премьер-министринин, Транспорт жана коммуникация министринин кеңешчиси (2001–2005). Алымкулов 178 илимий эмгектин автору, 5 монография, 4 патенттин автору.
[[Категория:1-Том]]

АЛЫМКУЛОВА Анара Абдыкуловна

2025-12-20T02:45:50Z

Dilde:

'''АЛЫМКУЛОВА''' Анара Абдыкуловна (8.03.1971-жылы туулган, Нарын облусу, Тянь-Шань (азыркы Нарын) району, Казан-Куйган айылы) – биология илимдеринин доктору (2020). К. И. Скрябин атындагы КАЧИни бүтүргөн (1993). Эмгек жолун 1993-жылы КР УИАнын Президиумунун жалпы бөлүмүнүн экспедитору болуп баштаган. Кыргыз Республикасынын УИАнын биология институтунун аспиранты. 2009-жылдан КР УИАнын биология институтунда улук илимий кызматкер. Алымкулова – зоология, экология жана айлана-чөйрөнү коргоо жаатындагы адис. Анын 89 илимий эмгектери, анын ичинен 5 усулдук сунуш, 6 автордук күбөлүк жана 3 монографиясы жарык көргөн.

''Эмг.'': Ысык-Көл ойдуңундагы кемирүүчүлөрдүн түрлөрүнүн курамы жана алардын эпизоотологиялык ролу (авторлош). Б., 2020. 132 c. Келгин кемирүүчүлөрдүн түрлөрүнүн Борбор Азиянын экосистемасына таасири (на примере Rattus norvegicus Berkenhout, 1769). 2021. 319 c.
[[Категория:1-Том]]

КАДЫРОВА Рахат Мавлютовна

2025-12-19T10:12:13Z

Dilde:

'''КАДЫРОВА ''' Рахат Мавлютовна (1949-жылы туулган, Нарын облусу. Кочкор району, Кочкор айылы) – медицина илимдеринин доктору (2002). И. К. Ахунбаев атындагы КММИни бүтүргөн (1972). Эмгек жолун СССР МИАнын (Москва шаары) педиатрия институтунда ординатор болуп баштаган. Ошол эле жерде асапирант; И. К. Ахунбаев атындагы КММИде ассистент, доцент, кафедрада профессор. Бардыгы 185 илимий эмгектери, анын ичинде 1 монографиянын, 1 ойлоп табуу патентинин, 3 рационализатордук сунуштун автору. Эмг.: Методы лечения различных форм дифтерийной инфекции, реабилитация // Актуальные вопросы детских инфекций и педиатрии: / Сборник научных трудов, посвященный 30-летию кафедры детских инфекционных болезней.–Б., КГМА, 2002.–С. 24–31.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

КАДЫРОВ Руслан Маннафович

2025-12-19T10:10:17Z

Dilde:

'''КАДЫРОВ ''' Руслан Маннафович (1975-жылы туулган , Фрунзе) – медицина илимдеринин доктору (2017). И. К. Ахунбаев атындагы КММИни бүтүргөн (1998). Эмгек жолун КММИде клиникалык ординатор болуп баштаган. КР Саматтык сактоо министрлигинин Улуттук госпиталында врач-ординатор; И. К. Ахунбаев атындагы КММИнин нейрохирургия кафедрасында ассистент. Кийин '''оз''' клиникасынын ("Кортекс" ) жетекчиси. Бардыгы 43 илимий эмгектери, анын ичинде ойлоп табууга 2 патент, 1 окуу китептин автору. Эмг.: Способ клинико-инструментальной диагностики уровня поражения ствола мозга при височо-тенториальной дислокации у пациетов с очаговыми поражениями больших полушарий // Патент № 02/636 КР. 2016.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

КАДЫРОВ Мавлянжан Момунович

2025-12-19T10:07:44Z

Dilde:

'''КАДЫРОВ ''' Мавлянжан Момунович /1948-жылы туулган, Ысык-Көл облусу, Пржевальск (азыркы Каракол) шаары/ – медицина илимдеринин доктору (2009), доцент (1993). И.К. Ахунбаев атындагы КММИни бүтүргөн (1976). Эмгек жолун КММИде клиникалык ординатор болуп башатаган. Ошол эле кафедранын доценти; “Азат” үй куруу комбинатынын ж-а Бишкек шаарыннын эркин экономикалык зонасынын медсанитардык бөлүмүнүн башкы врачы; И. К. Ахунбаев атындагы КММИде профессору. Бардыгы 55 илимий эмгектери, анын ичинде 11 методикалык, 7 рационализатордук сунуштары, 1 ойлоп табууга патенти жарык көргөн. Эмг.: Хирургические лечение новообразований головы и шеи и связанные с ним изменения функций сенсорных органов и психоэмоциальной сферы: монография.-Б., 2009. – 140 с.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

ДЕРКЕНБАЕВ Согветбек

2025-12-19T03:37:32Z

Dilde: Dilde moved page ДЕРКЕНБАЕВ Согветбек to ДЕРКЕНБАЕВ Советбек

#REDIRECT [[ДЕРКЕНБАЕВ Советбек]]

ДЕРКЕНБАЕВ Советбек

2025-12-19T03:37:32Z

Dilde: Dilde moved page ДЕРКЕНБАЕВ Согветбек to ДЕРКЕНБАЕВ Советбек

'''ДЕРКЕНБАЕВ''' Советбек Мусаевич (25.4.1953-жылы туулган, Нарын облусу, Кочкор району, Кочкор айылы) – айыл чарба илимдерининд октору (2007), профессор (2017). К.И. Скрябин атындагы КАЧИни (1976), Кыргыз мал чарба ИИИнин аспирантурасын бүтүргөн (1981). Кыргыз мал чарба ИИИде илимий кызматкер, улук илимий кызматкер, кийин жетектөөчү илимий кызматкер болуп иштеген. 1989-жылдан К. И. Скрябин атындагы КАЧИде ассистент, 1991-жылдан улук окутуучу, доцент, кафедра башчысы (2008–11). 2011-жылдан Айыл чарба азыктарын өндүрүү ж-а кайра иштетүү технологиясы факультетинин деканы. Бардыгы 130тан ашык илимий эмгектери, анын ичинде 2 монография, 8 окуу куралы, 15 методикалык көрсөтмөлөр жарык көргөн. Эмг.: Селекционно-генетическая стратегия улучшения молочной продуктивности крупного рогатого скота в Кыргызстане. Б., 2005; Мал чарбачылыгынын негиздери. Б., 2010; Бодо мал өстүрүү. Б., 2006.

БАНДИКУТТАР

2025-12-19T03:36:30Z

Dilde:

БАНДИКУТТАР, б а ш т ы к ч а н к а ш к у л а к (Peramelidaе) – баштыкчандар тукуму, башка классификация боюнча түркүм. Дене узундугу 17-50 см, куйругу6-26 см, салмагы 4,7 кг. Шиш тумшугу узун. Түгү же узун ж-а жумшак же кыска ж-а катуу. Жону боз, боз-көгүш; саргыч, кызгылт же кара-күрөң; жонунун арт жагында кочкул чийими бар; боору агыш, боз же саргыч. Алдыңкы кыска бутунун экинчи, үчүнчү ж-а төртүнчү, чоң тырмактуу манжалары биринчи ж-а бешинчи манжаларынан узун. Арткы бутунун экинчи ж-а үчүнчү манжалары биригип өскөн (синдактилия), тырмактары гана бирикпеген. Бириккен манжалары терисин тазалоодо пайдаланылат. Баштыкчандардын ичинен жалгыз бандикуттар чөптүү жаныбар болуп саналат. Бандикуттардын 7 уруусу, 17 түрү Австралия, Тасмания, Жаңы Гвинеяда ж-а ага жанаша аралдарда таралган. Калың чөптүү талааларда, өзөн жээктеринде ж-а сазда, бадалдуу ж-а токойлуу жерлерде кезигет. Өтө сак ж-а түнкү жаныбар. Жер бетинде жашайт. Майда жаныбарлар ж-а өсүмдүктөр, көбү курт-кумурскалар м-н азыктанат. Жылына бир жолу 2-8 чөндөлөй тууйт. 10 жылга чейин жашайт. Бандикуттардын 7 түрү ТКЭСтин Кызыл китебине катталган ( сүрөтү – БРЭ, 2-том, 751-бет).
[[Категория:Жаңы макалалар]]

АХУНБАЕВ Медер Исаевич

2025-12-19T03:33:59Z

Dilde:

'''АХУНБАЕВ''' Медер Исаевич (1946, Фрунзе шаары ‒ 1999, Бишкек шаары) ‒ хирург, медицина илимдеринин доктору (1995). Кыргызстан Ленин комсомолу сыйлыгынын лауреаты. КММИни (1970), СССР МИАнын жүрөк-кан тамыр хирургия институтутунун аспирантурасын (1974) бүтүргөн. КММИнин жалпы хирургия кафедрасында ассистент, КСЭде улук илимий редактор, РКОдо врач-ординатор. Илимий эмгектери жүрөк-кан тамыр хирургиясына, эндокринологияга арналган. ''Эмг.'':

Диабетическая ангиопатия нижных конечностей и диабетическая стопа. Б., 1992. 
[[Категория:1-Том]]

АХУНБАЕВ Иса Коноевич

2025-12-19T03:32:05Z

Dilde:

'''АХУНБАЕВ''' Иса Коноевич [12 (25). 9. 1908, Ысык-Көл облусу, Ысык-Көл району, Тору-Айгыр айылы ‒ 5. 1. 1975, Фрунзе] ‒ хирург, медицина илимдеринин доктору (1948), профессор (1949), СССР МИАнын корреспендент мүчөсү (1948), Кыргыз ССР ИАнын академиги (1954) ж-а туӊгуч президенти (1954‒60). Кыргыз ССРинин илим ж- техника боюнча мамлекттик сыйлыктын ээси (1970). Кыргыз ССРнин эмгек сиӊирген врачы (1945). Кыргыз ССРинин илимге эмгек сиӊирген ишмери (1974). Ташкенттеги Орто Азия медицина институтун бүтүргөн (1935),[[File:АХУНБАЕВ 170.png | thumb|none]]
Кыргыз ССР саламаттык сактоо эл комиссарынын орун басары (1935‒37), Фрунзе шаардык оорукананын хирургия бөлүмүнүн ассистенти (1941). 1947-жылдан өмүрүнүн аягына чейин КММИнин жалпы хирургия кафедрасынын башчысы, ошол эле мезгилде 1948‒52-жылдары КММИнин директору , 1952‒54-жылдары СССР ИАнын Кыргыз филиалынын Президиумунун төрагасынын орун басары ж-а төрагасы. Кыргызстанда медицина илимин өнүктүрүүдө ж-а жергиликтүү медициналык кадрларды тарбиялап чыгарууда чоӊ роль ойногон. Илим изилдөөлөрү негизинен балдардын аппендицитине, эндемиялык богок, эхинококкоз, шок ж-а жүрөк ооруларына арналган. Анын демилгеси м-н Республикалык клиникалык ооруканада көкүрөк хирургия бөлүмү уюштурулган (1959) ж-а Кыргызстанда биринчи болуп жүрөккө операция жасаган. 230дан ашык илимий эмгектин (анын ичинде 109 монография) автору. Бир нече ирет эл аралык илимий ж-а коомдук форумдарга, 4 жолу хирургиялык конгресске катышкан. Австралия, Франция, Грекия, Канада ж. б. мамлекеттерде илимий докладдарды окуган. СССР Жогорку Советинин 2‒4 шайланышынын ж-а Кыргыз ССР Жогорку Советинин 5‒6 шайланышынын депутаты болгон. КР УИАда Ахунбаев атындагы сыйлык белгиленген, Бишкек шаарынын ж-а Тору-Айгыр айылынын борбордук көчөлөрүнө, Республикалык госпиталдын хирургия клиникасына анын ысмы ыйгарылган. Ленин, Эмгек Кызыл Туу, Октябрь Революциясы, Эл достугу, 3 «Ардак Белгиси» ордендери ж-а медалдар м-н сыйланган. КММАнын алдында айкели ортонотулган. Эмг.: Эндемиялык богок. Ф., 1964, (Н. С. Андросов менен авторлош); Жүрөккө операция жасоо. Ф., 1964; Проблема эндемического зоба в Киргизии . Ф., 1965; Аппендицит детского возраста . М., 1947; Проблема эхинококкоза в Киргизии. Ф., 1963; Очерки по шоку и коллапсу. Ф., 1967; Справочники симптомов, синдромов болезней человека и диагностических проблем. Ф., 1973. 
[[Категория:1-Том]]

АСТРОФИЗИКA

2025-12-19T03:27:23Z

Dilde:

'''АСТРОФИЗИКА''' ‒ ''астрономиянын'' асман телолорун, алардын системаларын, ''Ааламдын'' пайда болуусун, түзүлүшүн, химиялык тегин, физикалык касиеттерин жана алардын өзгөрүүлөрүн (эволюциясын) изилдөөчү ири бөлүмү. Астрофизикада асман телолорунун нур чыгаруусуна жараша инфракызгылт, оптикалык, ультракызгылт-көк, рентген нурларынын астрономиясы жана аларга ылайык астрономиялык аспаптар колдонулат. Астрофизика изилдөө объектиси боюнча ''Күн, планеталар'' , жылдыз аралык чөйрө жана тумандуулук, жылдыздар физикасы, ''космология,'' ал эми ыкмасы боюнча астрофотометрия, астроспектроскопия, строколориметрияга бөлүнөт. Астрофизика 20-кылымда жакшы өнүккөн. Ал теориялык жана практикалык болуп айырмаланат. Теориялык астрофизика асман нерселеринин түзүлүш теориясын түшүндүрүүдө теориялык физиканын закондорун жана маалыматтарын пайдаланат. Практикалык астрофизикада асман нерселерин изилдөөдө жаӊы ыкма радиотолкуну м-н байкоо жүргүзүүчү ''радиоастрономия'' пайдаланылат.

Ад.: ''Аллен К. У''. Астрофизические величины. М., 1977; ''Соболев В. В''. Курс теоретической астрофизики. М., 1985. 
[[Категория:1-Том]]

АНТЕРИДИЙ

2025-12-19T03:23:17Z

Dilde:

'''АНТЕРИДИЙ''' (гр. antheros – гүлдөгөн) – споралуу өсүмдүктөрдүн (балырлар, мамык чөптөр) ж-а кээ бир козу карындардын (аскомицеттер, хитридиомицеттер) аталык жыныс органы. Антеридийде сперматогендик клеткадан кыймылдуу (кызыл балырларда кыймылсыз) аталык гамета - сперматазоиддер пайда болот. Татаал түзүлүштүү өсүмдүктөрдө сүйрү же тоголок денече түрүндө болуп, капталы бир же бир нече катмар стерилдүү клеткалардан турат. Аскомицеттерде антеридийде айрым гаметаларга бөлүнгөн, анын ичиндеги суюктук энелик клетканы уруктандырат.
[[Категория:1-Том]]

АЛДАШЕВ Абдулхай

2025-12-19T03:20:36Z

Dilde:

'''АЛДАШЕВ''' Абдулхай (1918, Ысык-Көл облусу, Жети-Өгүз району, Ак-Кочкор айылы ‒ 2003, Бишкек) ‒ фармаколог, ветеринария илимдеринин доктору (1965), профессор (1966), Кыргыз ССРинин эмгек сиӊирген ветврачы (1974), КР УИАнын ардактуу академиги (1994), КРдин илимге эмгек сиӊирген ишмери (1991), жазуучу, адабий котормочу. 1939-жылы КАЧИни бүтүргөн. 1941‒45-жылдарда Улуу Ата Мекендик согушка катышкан. 1956‒74-жылдарда ошол эле институттун кафедра башчысы; 1966‒74-жылдарда проректору. 1974‒79-жылдары Кыргыз ССР ИАнын биология институтунун директору. 1980-жылдан ушул эле институтта, 1985-жылдан Кыргыз ССР мамлекеттик агрардык-өнөр жай комитетинин
[[File:АЛДАШЕВ47.png | thumb|none]]
ветеринария ИИИде, 1990-жылдан КАУда лаборатория башчысы болгон. Алдашев ‒ 500дөн ашык илимий эмгектин, анын ичинде 20 монографиянын, 11 ойлоп табуунун, 2 окуу китептин, биология жана мал чарбасы боюнча терминологиялык жана орусча-кыргызча сөздүктөрдүн, 50гө жакын адабий чыгармалардын автору. Малдын жайытта уу чөптөрдөн ууланышын изилдеген. «Манас» эпосунун көп томдуу орусча котормосун редакциялаган. «Жер төлөдөгү ой толгоо» (1997), «Казат селинде» (1998) жана «Өх, бүттүкпү» (2002) аттуу үчилтик романы үчүн КРдин Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгы ыйгарылган (2002). Элдердин достугу, Кызыл Жылдыз, «Ардак Белгиси», Ата Мекендик согуштун 2-даражадагы ордендери менен сыйланган.

Эмг.: Койдун тоют уукмасы . Ф., 1963; Антигельминты. Ф., 1982; Акониты . Ф., 1982; Этапы развития ветеринарии в Киргизии. Ф., 1981. 
[[Категория:1-Том]]

АЛГАЧКЫ ООЗДУУЛАР

2025-12-19T03:17:49Z

Dilde:

'''АЛГАЧКЫ ООЗДУУЛАР''' (Protostomia) ‒ эмбриондук өөрчүү учурунда оозу бластопордон, б. а. дене көӊдөйүн сырткы чөйрө менен бириктирип турган биринчи тешиктен пайда болгон (тикен терилүүлөрдөн, хордалуулардан башка) бардык үч катмарлуу жаныбарлардын систематикалык тобу. Оозу денесинин алдыӊкы бөлүгүндө алгачкы оозунун ордуна жайгашкан; арткы бөлүгүндө аналдык тешиги бар. Скелети жаргак кабыктуу, хитин же раковина түрүндө. Ичеги эктодермадан өсүп, борбордук нерв системасынын ишин нерв түйүндөрү аткарат. Омурткасыз жаныбарлардын көпчүлүк типтери алгачкы ооздууларга кирет. Мисалы, жалпак, жумуру, шакек, балык курттар, немертиндер, моллюскалар, муунак буттуулар. 
[[Категория:1-Том]]

КАДЫРАЛИЕВ Таалайбек

2025-11-17T08:11:53Z

Dilde: Created page with "'''КАДЫРАЛИЕВ''' Таалайбек (07.08.1968-жылы туулган, Нарын облусу, Нарын шаары) – спортчу (бокс), СССР..."

'''КАДЫРАЛИЕВ''' Таалайбек (07.08.1968-жылы туулган, Нарын облусу, Нарын шаары) – спортчу (бокс), СССРдин спорт чебери, эл аралык спорт чебери, КРдин эмгек сиңирген спорт чебери. КРдин көп жолку чемпиону (1990–2000). 1987, 1989, 1990-жылдары СССРдин Куралдуу күчтөрүнүн биринчилигинде үч жолу экинчи орунду ээлеген. 1988-ж. Алматыда өткөн СССРдин Куралдуу күчтөрүнүн чемпионатында алтын медаль уткан. 1983-ж. КМШнын жаштар оюндарында коло металлга, 1993-ж. Шериктеш өлкөлөрдүн алтын медалына ээ болуп, чемпион аталган. 1994-ж. Бангкокдо өткөн Дүйнө кубогунда коло, 1999-ж. Ташкентте өткөн Азия чемпионатында күмүш медалга ээ болгон. 1999-ж. Борбордук Азия оюндарынын чемпиону аталган. Эл аралык турнирлердин бир нече жолку жеңүүчүсү. Д. Шопоковду эскерүү эл аралык мелдештерде 8 ирет баш байгени жеңип алган. 2000-ж. Сиднейдеги (Австаралия) жайкы олимпиадага катышкан. 2002-ж. Пусанда (Түштүк Корея) өткөн 14-Азия оюндарында коло медалга ээ болгон. Учурда бокс боюнча улуттук команданын ага машыктыруучусу. Устаты КРдин эмгек сиңирген машыктыруучусу – У. Үмөтбеков.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

ЖУМАНАЗАРОВА Мээрим Рахмадиловна

2025-11-17T08:10:34Z

Dilde: Created page with "'''ЖУМАНАЗАРОВА ''' Мээрим Рахмадиловна (9. 11. 1999-ж. т., Талас обл., Бакай-Ата р-ну, Оро айылы) – с..."

'''ЖУМАНАЗАРОВА ''' Мээрим Рахмадиловна (9. 11. 1999-ж. т., Талас обл., Бакай-Ата р-ну, Оро айылы) – спортчу (эркин күрөш). Кыз-келиндер арасындагы күрөш боюнча эл аралык класстагы спорт чебери. 2014–16-ж. Кыргызстан Эл аралык университетинин коллежинде билим алган. 2017-жылдан Кыргыз мамлекеттик дене тарбия ж-а спорт академиясынын (КМДТА) студенти. 2014-ж. Бангкокто өткөн Азия чемпионатында коло медаль, 2015-ж. Азия чемпионатында (Индияда) коло медаль, Грузияда өткөн дүйнө биринчилигинде коло медаль (2016), 2017-ж. Азия чемпионатында (Бангкок) алтын медалга ээ болгон. 2017-ж. Финляндияда өткөн дүйнө чемпионатында, ошол эле жылы Түркмөнстанда (Ашхабад) өткөн жабык имараттагы Азия оюндарында (экөөндө тен) коло медалга жетишкен. 2021-ж. Токиодо өткөн ХХХ11 жайкы олимпиадада коло медалга, 2022-ж. Азия чемпионатында (Улан-Батор шаарын да) күмүш медалга ээ болгон.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

КАЛДЫБАЕВ Бакыт Кадырбекович

2025-11-17T08:09:29Z

Dilde: Created page with "'''КАЛДЫБАЕВ''' Бакыт Кадырбекович (1972-жылы туулган , Ысык-Көл облусу, Каракол шаары) – биология..."

'''КАЛДЫБАЕВ''' Бакыт Кадырбекович (1972-жылы туулган , Ысык-Көл облусу, Каракол шаары) – биология илимдеринин доктору (2013). КМУУну бүтүргөн (1994). Эмгек жолун К. Тыныстанов атындагы ИМУда мугалим болуп баштаган. Ошол эле жерде улук мугалим, доцент, окуу-инспекиялык башкармалыгынын начальниги, декан. Бардыгы 100 илимий эмгектери, анын ичинде 1 монография, 2 окуу китеби жарык көргөн. Эмг.: Эколого-биогеохимическая оценка природно-техногенных экосистем Прииссыккулья.– Б.: Олимп.–2010. –246 с.

[[Категория:Жаңы макалалар]]

КАЛБАЕВ Абибилла Акбураевич

2025-11-17T08:08:34Z

Dilde: Created page with "'''КАЛБАЕВ ''' Абибилла Акбураевич (1960-жылы туулган , Ош облусу, Кара-Суу району, Папан айылы) – мед..."

'''КАЛБАЕВ ''' Абибилла Акбураевич (1960-жылы туулган , Ош облусу, Кара-Суу району, Папан айылы) – медицина илимдеринин доктору (2012), профессор (2017). КММИни бүтүргөн (1982). Эмгек жолун СССР Саламаттык сактоо министрлигинин стоматология ИИИде (Москва шаары) клиникалык ординатор болуп баштаган. Ошол жерде аспирант; КММИде кафедрада ассистент; ”Стоматологиялык борбор” ОсООдо (Бишкек шаары) директор; И. К. Ахунбаев атындагы КММИде доцент, кафедра башчысы, Стоматология илимий-клиникалык окуу борборунун директору. Бардыгы 87 илимий эмгектери, анын ичинде 2 монография, 8 окуу куралдары, 1 ойлоп табуу патенти жарык көргөн. Эмг.: Определение показаний к немедленной нагрузке зубных имплантантов // Проблемы современной науки и образования. –Иваново, 2016.– № 4 (62). – С.171–174.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

КАКЕЕВ Бакир Аскарович

2025-11-17T08:06:51Z

Dilde: Created page with "'''КАКЕЕВ ''' Бакир Аскарович (1972-жылы туулган, Фрунзе шаары) – медицина илимдеринин доктору (2007). ..."

'''КАКЕЕВ ''' Бакир Аскарович (1972-жылы туулган, Фрунзе шаары) – медицина илимдеринин доктору (2007). И. К. Ахунбаев атындагы КММИни (1995), КЭУну (1990) бүтүргөн. Эмгек жолун Б. Н. Ельцин атындагны КРСУда мугалим болуп баштаган. Ошол эле жерде медциналык факультеттин кафедрасында доцент, профессор; И. К. Ахунбаев атындагы КММИде Саламаттык сактоону башкаруу институтунун директорунун орун басары, директору; БИИЛде (ЦНИЛ) илимий кызматкер, жетектөөчү, улук илимий кызматкер, бөлүм башчысы, кафедрада профессор болуп иштеген. Бардыгы 68 илимий эмгектери, анын итчинде 1 монография, окуу китептери жарык көргөн. Эмг.: Оценка гормонального статуса у больных деформирующим артрозом голеностопнного сустава // Вестник КРСУ.– 2014.–№ 5.–С. 107–111.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

КАДЫРОВА Рахат Мавлютовна

2025-11-17T08:04:31Z

Dilde: Created page with "'''КАДЫРОВА ''' Рахат Мавлютовна (1949-жылы туулган, Нарын облусу. Кочкор району, Кочкор айылы) – м..."

'''КАДЫРОВА ''' Рахат Мавлютовна (1949-жылы туулган, Нарын облусу. Кочкор району, Кочкор айылы) – медицина илимдеринин доктору (2002). КММИни бүтүргөн (1972). Эмгек жолун СССР МИАнын (Москва шаары) педиатрия институтунда ординатор болуп баштаган. Ошол эле жерде асапирант; И. К.а Ахунбаев атындагы КММИде ассистент, доцент, кафедрада профессор. Бардыгы 185 илимий эмгектери, анын ичинде 1 монографиянын, 1 ойлоп табуу патентинин, 3 рационализатордук сунуштун автору. Эмг.: Методы лечения различных форм дифтерийной инфекции, реабилитация // Актуальные вопросы детских инфекций и педиатрии: / Сборник научных трудов, посвященный 30-летию кафедры детских инфекционных болезней.–Б., КГМА, 2002.–С. 24–31.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

КАДЫРОВ Руслан Маннафович

2025-11-17T08:03:31Z

Dilde: Created page with "'''КАДЫРОВ ''' Руслан Маннафович (1975-жылы туулган , Фрунзе) – медицина илимдеринин доктору (2017). ..."

'''КАДЫРОВ ''' Руслан Маннафович (1975-жылы туулган , Фрунзе) – медицина илимдеринин доктору (2017). И. К. Ахунбаев атындагы КММИни бүтүргөн (1998). Эмгек жолун КММИде клиникалык ординатор болуп баштаган. КР Саматтык сактоо министрлигинин Улуттук госпиталында врач-ординатор; И. К. Ахунбаев атындагы КММИнин нейрохирургия кафедрасында ассистент. Бардыгы 43 илимий эмгектери, анын ичинде ойлоп табууга 2 патент, 1 окуу китептин автору. Эмг.: Способ клинико-инструментальной диагностики уровня поражения ствола мозга при височо-тенториальной дислокации у пациетов с очаговыми поражениями больших полушарий // Патент № 02/636 КР. 2016.
[[Категория:Жаңы макалалар]]