Кыргыз Энциклопедия Жана Терминология Борбору - User contributions [ky]

АРИД ЛИТОГЕНЕЗИ

2025-10-30T09:38:02Z

Begay:

Арид литогенези, к. ''Литогенез.''<b

[[Категория:1-Том]]

АРЙД ЛИТОГЕНЕЗИ

2025-10-30T09:36:57Z

Begay: Begay moved page АРЙД ЛИТОГЕНЕЗИ to АРИД ЛИТОГЕНЕЗИ

#REDIRECT [[АРИД ЛИТОГЕНЕЗИ]]

АРИД ЛИТОГЕНЕЗИ

2025-10-30T09:36:57Z

Begay: Begay moved page АРЙД ЛИТОГЕНЕЗИ to АРИД ЛИТОГЕНЕЗИ

, к. ''Литогенез.'' 

[[Категория:1-Том]]

БАЗАР-КОРГОН ЧОПО КЕНИ

2025-07-28T04:25:40Z

Begay:

'''БАЗАР-КОРГОН ЧОПО КЕНИ''' Жалал-Абад облусунун Базар-Коргон районунда, Жалал-Абад шаарынан 23 ''км'' түндүк-батышта, Кайырма кыштагынын четинде, деӊиз деӊгээлинен 700‒745 ''м'' бийиктикте. 1972-жылы Түштүк Кыргыз геологиялык экспедициясы чалгындаган. Кен аймагын антропогендин кум-шагыл, кумай топурак, борпоӊ тектери түзөт. Пайдалуу кумайлуу топурак катмары аллювий-пролювий чөгүндүсүнөн пайда болгон лёсс сымал чоподон турат. Саргыч боз түстө. Калыӊдыгы 20 ''м''ге чейин, узундугу 1,3 ''км''. 3‒4 ''м'' тереӊдикте чопо ныкталган. Гранулометриялык курамы: 0,001 ''мм ‒'' 14,80%; 0,001 ‒ 0,01 ''мм'' ‒ 25,43%; 0,01 ‒ 0,25 ''мм'' ‒ 59,10%; 0,25 ‒ 0,5 ''мм'' ‒ 0,14%; 0,5 ''мм''ден жогоркусу ‒ 0,43%. Ийилгичтиги 2,02‒5,22%. Чоподон «100» маркасындагы кирпич даярдоого болот. Запасы А+В+С1 категориясы боюнча 898 миӊ ''м''3.
[[Категория:1-Том]]

БАГАМА АРАЛДАРЫ, мамлекет

2025-07-03T09:01:02Z

Begay:

'''БАГАМА АРАЛДАРЫ''', Б а г а м а А р а л д а р ы Ы н т ы м а к т ы г ы ‒ Вест-Индиядагы арал мамлекет. Флорида жарым аралынан түштүк-чыгышта, Куба аралынан түндүк-чыгышта жайгашкан. Багама аралдар архипелагынын көп бөлүгүн (700дөй арал) ээлейт. Аянты 13,87 миӊ ''км''2. Калкы 412 628 (2023); калкынын 70%тен ашыгы Нью-Провиденс, 15%тен ашыгы Чоӊ Багама аралында жашайт. Борбору ‒ Нассау шаары (Нью-Провиденс аралында). Шаар калкы 84%. Ири шаарлары: Нассау, Нью-Провиденс, Фрипорт.

Акча бирдиги ‒ багама доллары. Багама аралдары ‒ БУУнун (1973), Америка мамлекеттери уюмунун (1982), Эл аралык валюта фондунун (1973) мүчөсү. Багама аралдары ‒ Шериктештикке кирет. Конституциясы 10. 7. 1973-жылы кабыл алынган. Башкаруунун формасы ‒ конституциялык монархия.[[File:БАГАМА АРАЛДАРЫ100.png | thumb|none]]
Мамлекеттик башчысы ‒ британиялык монарх, анын жергиликтүү өкүлү генерал-губернатор. Закон чыгаруучу жогорку органы ‒ Эки палаталуу (сенаттар жана чогулуш палатасы) парламент. Саясий партиялары: Прогрессивдүү либералдык, Эркин демократиялык улуттук кыймыл, 2002-жылдан Прогрессивдүү либералдык партия. Жери түздүктүү, бийиктиги 60 ''м''ге чейин, карсттык рельеф кеӊири таралган. Климаты тропиктик пассаттык. Айлык орточо температурасы 21‒24°Сден 32°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны 1000‒1600 ''мм''. Туздуу көлдөр көп. Таза суу карст кудуктарынан алынат. Катуу шамал тез-тез болуп турат. Тикенектүү дайыма жашыл бадал, Андрос жана Чоӊ Абако аралдарында жалбырагы күбүлмө жана дайыма жашыл токой өсөт. Калкынын 85%ке жакынын багама креолдору (негр жана мулат) түзөт. Ошондой эле негр (гаитилик), АКШлык америкалыктар, англоканадалыктар, италяндар, гректер, еврейлер ж. б. улуттар жашайт. Калкынын жашынын орточо узактыгы: эркектериники ‒ 73,5, аялдарыныкы ‒ 79,5 жаш. Христиан [95%; анын ичинде 19% католик, 76% протестант (анын ичинде 32% баптистер, 20% англикандар, 6% методисттер ж. б.)] динин тутат. 1492-жылы Х. Колумб аралды ачканга чейин аравактар жердешкен. Испандар аз убакыт ичинде индейлерди кырып, калгандарын Американын башка ээликтерине (кара жумушка) алып кетишкен. Ээн калган арал англичандардын көӊүлүн буруп, 1629-жылы алгачкы кыштактар пайда болгон. 17-кылымда диний-саясий куугунтуктоодон качып келген англичандар тарабынан кеӊейген. Испания деӊиз каракчыларынан жабырланып келишкен. 1720-жылы капитан В. Рожерс каракчыларга сокку берген. 1782-жылы арал испандыктарга берилип, бирок ''Версаль тынчтык келишими'' боюнча 1783-жылы Улуу Британияга өткөн. 1838-жылы кулчулук жоюлган. 19-кылымдын аягына чейин экономикасы деградацияга учураган. Кийинчерээк курорт-турист бизнеси өнүгүп, аралдын өнүгүүсүнө шарт түзүлгөн. 1973-жылдын 10-июлунан көз карандысыз мамлекет. Ички дүӊ продукциясынын көлөмү 7,4 млрд доллар (АКШ, 2009), аны киши башына бөлүштүргөндө 21,7 миӊ доллардан туура келет. Ички дүӊ продукциясынын 90%и тейлөө чөйрөсүнө, 7%и өнөр жайына, 3%и айыл чарбасына таандык. Экономикасынын негизин чет элдик туризм, офшор финансы кызматы жана деӊиз кемелерин каттоо түзөт. Эл аралык аэропорт, ири отелдер, жаӊы курорт райондору курулган. Багама аралдары ‒ кооз пляждары, тропик өсүмдүктөрү менен дүйнөгө белгилүү; «Бейиш аралы» (Парадайз Айленд; Нассау шаарынын гаванында жайгашкан) деп да аталат. Ошондой эле туристтерди кызыктырган «деӊиз бакчасы», Шарлотта (1789), Финкасл (1793) форттору, «Адастра Гарднз» ботаника багы бар. 2004-жылы 4,4 млн турист келип, андан түшкөн киреше 1,5 млрд долларды түзгөн. Туризмдин негизги түрлөрү: дайвинг, яхтинг, сёрфинг, виндсёрфинг. Башкача айтканда дүйнөдөгү алдыңкы финансы борборлордун бири. Көптөгөн финансы компанияларынын 430дан ашык офшор банктары (36 өлкөнүн) бар. Алар салыктан жеӊилдетилген. Өнөр жай райондору Чоӊ Багама аралында жайгашкан. 1980-жылдан оор өнөр жайлары жабылган. Тамак-аш («Бакорди» рому), текстиль, тигүү өнөр жайлары иштейт. Чоӊ Инагуа жана Лонг-Айленд аралында туз, Сэнди-Ки аралына жакын арагонит (жылына 1 миӊ ''т'') казылып алынат. 2007-жылы 2 млрд ''кВт.с'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Аймагынын 1%тен азыраагы иштетилет, 84%ин токой ээлейт. Чоӊ Абако, Чоӊ Багама аралында цитрус өсүмдүктөрү (лимон, грейпфрут), Эльютер, Чоӊ Абако аралында тропик жемиштери (папайя, банан, ананас), эрте бышчу жашылчалар (бадыраӊ, калемпир, томат, негизинен Чоӊ Абакодо), гүлдөр жана кооз дарактар (АКШга экспорттолот) өстүрүлөт. Айыл чарбасы начар өнүгүп, азык-түлүк сырттан ташылат. Бал камыш плантациялары да кескин кыскарган. Мал чарбасынын негизги тармагы ‒ үй кушун
[[File:БАГАМА АРАЛДАРЫ102.png | thumb|none]]
багуу . Деӊиз жээктеринен балык, омар, таш бака кармалат. Туризмдин өнүгүшүнө байланыштуу салт болуп калган кол өнөрчүлүк (сизаль, таштуу үлүлдөр, таш баканын чопкутунан жасалган буюмдар) өнүккөн. Автомобиль жолунун узундугу 2,5 миӊ ''км'' (анын ичинде 1,45 миӊ ''км'' асфальтталган). Ири деӊиз порттору: Нассау, Фрипорт (круизге чыккан кемелерди кабыл алат), Матью-Таун (Чоӊ Инагуа аралында). Сыртка ром, рак чыгарылат. Сырттан машина жана анын жабдууларын, азык-түлүк алат. Негизги сырткы соода шериктери: АКШ, Германия, Испания, Франция. Англиянын ээлиги болгондон баштап шаарлар пайда болгон. Монтегю (1741) жана Шарлотта (1780) фортторунун дубалдары, колониалык стилдеги архитектура сакталган. Өкмөт үйү (1803‒06), Ыйык Матвей англикан (1800‒04), Ыйык Андрей пресвитериан (1810) чиркөөлөрү бар. Улуттук фестиваль «Жанкану» өткөрүлүп турат. Вест-Индия университетинин филиалы (1965), коллеж (1974), жалпы элдик китепкана (1837-ж.), Жамби-Виллипс (1975), Помпей (1992, улуттук искусство), Лукай индейлеринин тарыхы, тарых музейлери бар.
[[Категория:1-Том]]

АШГАБАТ шаары

2025-07-03T08:50:28Z

Begay:

'''АШГАБАТ''' (арабча ''ашк'' ‒ ашык, иранча ''абад'' ‒ шаар) ‒ Түркмөн Республикасынын борбор шаары. Өзүнчө администрациялык бирдикти ‒ вилаятты түзөт. Калкы 1 030 063 (2022). Копетдаг тоосунун этегиндеги түздүктө, Ахальск оазисинде, деӊиз деӊгээлинен 214‒240 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Шаардын түндүгүнөн Кара-Кум каналы өтөт. Машина куруу, металл иштетүү, электр-техникалык, айнек, жеӊил (трикотаж, кебез-кездеме, жибек жиби, килем), тамак-аш өнөр жайы, курулуш материалдар өндүрүшү бар. Темир жол бекети. Эл аралык аэропорту бар. Асхабад аскер чеби катары 1881-жылы негизделген. 1919‒27-жылдары Полторацк (революциячы П. Г. Полторацкийдин ысымынан) аталган. 1924-жылдан Түркмөнстандын борбору. Шаар бир нече жолу (1893, 1895, 1929, 1948) жер титирөөгө дуушар болуп, 1948-жылкы жер титирөөдөн дээрлик кыйрап, 1949-, 1959-жылкы генплан боюнча кайра курулган. Улуу Ата мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган. 1990-жылдан жаӊы шаар куруу программасы ишке ашууда. Түркмөнстан, Түркия, Франция ж. б. өлкөлөрдүн адистеринин катышуусунда өкмөт үйүнүн ансамбли (анын ичинде президент, конгресс ак сарайлары), мемориалдык курулуштар (Бейтараптык аркасы, жер титирөөдө курман болгондорго эстелик, 1948), фонтан, скульптуралуу салтанат эспланадасы, «Олимпияда» стадиону ж. б. курулган. Туран аянтында Кара-Кум курулуш башкармасынын имараты менен курулуш ансамбли (1967), Азади атындагы китепкана (1969‒74), тарыхый-маданий коругу, илимдер академиясы (1951), 10дон ашык ЖОЖ (анын ичинде университет), сүрөт галереясы (1990), Түркмөн килем (1994), Улуттук (1998; археологиялык табылгалар) музейлери бар. Орус драма театры (1926), академиялык театр (1929), улуттук музыкалык-драма театры, мамлекеттик театр, куурчак театры, «Түркмөнфильм» кинокомпаниясы (1926), цирк, мамлекеттик филармония (1938), симфониялык оркестр (1998) иштейт. 
[[Категория:1-Том]]

АХВАЗ

2025-07-03T06:11:11Z

Begay:

'''АХВАЗ''' ‒ Ирандын түштүк-батышындагы шаар. Хузестан останынын (администрациялык-аймактык бирдик) администрациялык борбору. Карун дарыясынын боюнда, Месопотамия ойдуӊунун түштүк-чыгышында жайгашкан. Калкы 1 309 000 (2024). Жолдор тоому. Дарыя порту. Иран ханы Ардашир I (224‒241) шаарды кайра курдуруп, Ормузд-Ардашир атаган. 500-жылдар чамасында шаар несториан епискобунун резиденциясы болгон; 640-жылы араб мусулмандары басып алып, Сук-аль-Ахваз атаган. 19-кылымда Насерия, 20-кылымдан азыркыдай аталат. 1980‒88-жылдары Иран ‒ Ирак согушундагы салгылашуунун чордону болгон. Шахид-Чамран университети (1955-жылдан), медициналык университет (1988), техникалык ЖОЖдор бар. Тамак-аш, текстиль, химиялык, металлургия, машина куруу өнөр жайлары иштейт. Ахваз ‒ нефть өнөр жайынын уюштуруу борбору. Шаардын түндүгүндө ири Ахваз нефть кени жайгашкан. Шаар аркылуу Тегеранга нефть кууру өтөт.
[[Категория:1-Том]]

АФРИКА

2025-07-03T06:06:42Z

Begay:

'''АФРИКА''' ‒ дүйнөдө чоӊдугу боюнча Евразиядан кийинки 2-материк, дүйнө бөлүгү. Аянты 29,2 млн ''км''2 (аралдары менен 30,3 млн ''км''2). Калкы 1 500 281 795 (2024). Батышынан Атлантика океаны, түндүгүнөн Жер Ортолук деӊиз, чыгышынан жана түндүк-чыгышынан Инди океаны жана Кызыл деӊизи менен чулганат. Суэц мойногу аркылуу Азия менен туташып, кууш (13 ''км'') Гибралтар кысыгы аны Европадан бөлөт. Африканын эӊ түндүк учу ‒ Эль-Абьяд тумшугу, түштүк чети ‒ Ийне тумшугу, батышы ‒ Жашыл Тумшук жарым аралындагы Альмади тумшугу, чыгышы ‒ Сомали жарым аралындагы Рас-Хафун тумшугу. Жээктери көбүнчө тоолуу, ыӊгайлуу булуӊ-буйтка аз; эӊ чоӊ булуӊдары ‒ Гвинея, Сидра. Эӊ ири жарым аралы ‒ Сомали. Африкага (дүйнө бөлүгү катары) таандык аралдар: чыгышында ‒ Мадагаскар, Комор, Маскарен, Амирант, Сейшель, Пемба, Мафия, Занзибар, Сокотра; батышында ‒ Мадейра, Канария, Жашыл Тумшук, Аннобан, Пагалу, Сан-Томе, Принсипи, Фернандо, По, Биоко, алыскы аралдары ‒ Вознесение, Ыйык Елена, Тристан-да-Кунья. Геологиялык түзүлүшү боюнча Африка ‒ негизинен кембрийге чейинки платформа. Анын фундаменти Нубия-Араб, Ахаггар, Регибат ж. б. калкандарда жер бетине чыгып жатат. Африканын түндүк-батышындагы Атлас тоолорунун ички бөлүгү жана материктик түштүгүндөгү Кап тоолору герцин, ал эми Атлас тоолорунун түндүк тармактары альп бүктөлүүлөрүнө таандык. Дүйнөлүк маанидеги кен байлыктары: алмаз (Түштүк жана Батыш Африка), алтын, уран (Түштүк Африка), темир, алюминий (Батыш Африка), жез, кобальт, бериллий, литий (негизинен Түштүк Африка) рудалары, фосфорит, нефть, табигый газ (Түндүк жана Батыш Африка). Рельефинде түздүктөр, платолор жана бөксө тоолор үстөмдүк кылат, ал эми ойдуӊдар материктин аймагынын 9,8% аянтын гана ээлейт, алар негизинен жээк бөлүктөрүндө жайгашкан. Деӊиз деӊгээлинен орточо бийиктиги (750 ''м'') боюнча Антарктидадан жана Евразиядан кийинки 3-материк; эӊ бийик жери Чыгыш Африка бөксө тоосундагы Килиманжаро жанар тоосу, 5895 ''м''. Африканы экватордон түндүктү карай дээрлик бүт ''Сахара, Судан'' түздүктөрү жана платолору ээлейт. Сахаранын борбордук бөлүндө Ахаггар, Тибести тайпак тоолору (эӊ бийик жери ‒ Эмми-Куси чокусу, 3415 ''м''), Суданда ‒ Дарфур платосу (3088 ''м''), Сахаранын түндүк-батышында Атлас тоолору (4165 ''м'', Тубкаль чокусу) көтөрүлөт. Кызыл деӊизди бойлой Этбай кырка тоосу созулуп жатат (2259 ''м'', Ода чокусу). Судан түздүгү түндүгүнөн Түндүк Гвинея дөӊсөөсү (Бинтимани чокусу, 1948 ''м'') жана Азанде бөксө тоосу менен чектешет. Чыгышындагы ''Эфиопия тайпак тоосу'' (Рас-Дашан чокусу, 4620 ''м'') Афар ойдуӊун карай тик түшөт; Афар ойдуӊунда Африканын эӊ чуӊкур жери орун алган (андагы Ассаль көлүнүн бети деӊиз деӊгээлинен 150 ''м'' төмөн жайгашкан). Азанденин түштүгүндө жайгашкан Конго ойдуӊу батышынан Түштүк Гвинея дөӊсөөсү, түштүгүнөн Луанда-Катанга бөксө тоосу, чыгышынан Чыгыш Африка бөксө тоосу (Килиманжаро тоосу, 5895 ''м;'' Рувензору чокусу, 5109 ''м'') менен чектешет. Түштүк Африкада жайгашкан бийик ''Калахари'' түздүгү батышынан бөксө тоолор,
[[File:АФРИКА60.png | thumb|Килиманжаро чокусу.]]
чыгышынан ''Ажыдаар тоолору'' (3482 ''м'') менен чектешет. Материктин түштүк четинде орто бийиктеги (2326 ''м''ге чейин) ''Кап тоолору'' созулуп жатат. Материкте түзөӊ рельефтин басымдуу болушу анын платформалык структурасына байланыштуу. Африканын түндүк-батышында платформанын фундаменти тереӊ жатып, үстүн чөкмө тектер калыӊ жаап, басымдуу бийиктиги 1000 ''м''ге чейин болгондуктан Ж а п ы з А ф р и к а, ал эми түштүк-батышында байыркы фундамент айрым жерлеринде жер бетине чыгып, бийиктиги 1000 ''м''ден ашкандыктан ал Б и й и к А ф р и к а деп аталат. Африка платформасынын төмөн ийилген жерлери ири ойдундарга (Калахари, Конго, Чад ж. б.), жогору көтөрүлгөн жерлери тоолорго туура келет. Африканын чыгыш чет жакасы платформанын эӊ активдүү кыймылдуу бөлүгү болгондуктан көтөрүӊкү (бийик Эфиопия тайпак тоосу, Чыгыш Африка бөксө тоосу жайгашкан) жана өтө тилмеленген; анда Чыгыш Африка тектоникалык жаракаларынын татаал системасы созулуп жатат (к. ''Чыгыш Африка жаракалар зонасы'' макаласын). Африканын басымдуу бөлүгүнүн тропик алкактарынын аралыгында жайгашуусу жана суммардык күн радиациясынын жогорулугу (180‒200 ''ккал/см'' 2) анын климатын аныктайт. Ошого байланыштуу Африканын басымдуу бөлүгүндө жогорку температура үстөмдүк кылып, дүйнөдөгү эӊ ысык материк деп эсептелинет. Гвинея булуӊунун түндүк жээгинде жана Конго ойдуӊунда абанын жылдык орточо температурасы 25‒26°С болот. Судандын түндүгүндө жана Сахарада жайында өтө ысык (орточо температурасы 30‒32°С), батышында 38°Сге чейин; Эль-Азизия (Ливияда) Жер шарындагы эӊ ысык жер, анда 58°С катталган. Субтропик кеӊдиктеринде 16‒22°С. Кыш мезгилиндеги абанын орточо температурасы 20°түндүк жана түштүк кеӊдиктеринде 16°С, субтропиктерде 10°С. Африканын чыгыш жээгин экватордон түштүктү карай чулгап турган Мозамбик жана Ийне тумшук жылуу агымдары материктин жээгинин температурасын көтөрүп, бир калыпта кармап турат; Канар жана Бенгал муздак агымдары температураны төмөндөтүп, Африканын тропик алкактарын дагы батыш жээктеринде кургактыкты күчөтөт. Түндүк жарым шарда кургактык зор аймакты ээлегендигине жана Азиянын жакын жайгашкандыгына байланыштуу климаттын континенттүүлүгү өтө жогору. Түштүк жарым шарда Ажыдаар тоолорунун айдарым капталдарында жана Мадагаскарда жаан-чачын мол жаайт. Африканын үстүндөгү негизги циркуляциялык процесс ‒ тропиктик абанын пассатар менен кириши. Пассаттык тропиктик аба ички тропиктик конвергенциянын түндүк жана түштүк зоналарында экватордук аба менен беттешип, циклондук депрессия пайда болот да нөшөрлөгөн жаан-чачын алып келет. Пассаттык циркуляция муссондук циркуляция менен татаалдашат. Муссондук циркуляция айрыкча Гвинея булуӊунун түндүк жээгине жана Африканын чыгыш чет жакасына мүнөздүү. Атмосфералык циркуляциянын, температуранын жана жааган жаан-чачындын сезондук өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу Гвинея булуӊунун жээктеринде жана Конго ойдуӊунда дайыма нымдуу, ысык ''экватордук климат'' (5‒7° түндүк кендиктер менен 2‒3° түштүк кендиктердин аралыгында) түзүлөт. Камерун тоосунун этегинде жайгашкан[[File:АФРИКА61.png | thumb|Илгери үмүт тумшугу.]]
Дебунжада жылына 9655 ''мм'' жаан-чачын жаайт (Африканын эӊ жаанчыл жери). Экватордук климат түндүктү жана түштүктү карай акырындап ''субэкватордук (экватордук муссондук) климатка'' өтөт; мында жайы жаанчыл, кышы кургакчыл болот. Кургакчыл кышкы сезондун узактыгы 2 айдан 10 айга чейин созулат; ал эми жылдык жаан-чачындын өлчөмү 1800 ''мм''ден 300 ''мм''ге чейин азаят. 20° түндүк кеӊдиктен түндүктү, 18° түштүк кеңдиктен түштүктү карай ''тропиктик''
[[File:АФРИКА62.png | thumb|none]]
[[File:АФРИКА63.png | thumb|none]]
''климат'' өкүм сүрөт; Түндүк жарым шарда чөлдүү, өтө кургакчыл; Сахарада жылдык жаан-чачындын өлчөмү 100 ''мм'' жана андан аз; Чыгыш Сахара Африканын эӊ кургакчыл жери, мында жылына 10‒20 ''мм'' гана жаан-чачын жаайт. Чыгышын жээктей климаты океандык чөлдүү, абанын салыштырмалуу нымдуулугу жогору. Түштүк жарым шардын тропиктик алкагында климаттын 3 сектору түзүлөт: батышы ‒ океандык чөлдүү; борбордук бөлүгүндө ‒ мелүүн континенттик кургакчыл жана кургакчыл, чыгышында ‒ деӊиздик пассаттык, жайы жаанчыл. Африканын түндүк жана түштүк чет жакалары ''субтропиктик климаттык алкактарда'' жайгашкан. Африканын түндүгүндө жер ортолук деӊиздик ‒ Атлас тоолорунун айдарым капталдарына накта, анын ички аймактарына, Ливиянын жана Египеттин жээктерине жарым чөлдүү жана чөлдүү жер ортолук деӊиз климаты мүнөздүү. Түштүк жарым шарда накта жер ортолук деӊиздик климат Кап тоолорунун түштүк-батыш айдарым капталдарында байкалат; жаан-чачын максимуму жайында болгон муссондук субтропик климаты ‒ түштүк-чыгыш чет жакасына, жарым чөлдүү жана чөлдүү климат ‒ ички аймактарына мүнөздүү. Африка жылдык агымынын өлчөмү (5390 ''км''3) боюнча Азия жана Түштүк Америкадан кийинки 3-материк. Дарыялары экватордук климаттык алкакта жыш, ал эми чөлдөрдө жана Калахаринин кумдуу түздүктөрүндө дээрлик жок. Континент тик суу бөлгүч Афиканын чыгыш көтөрүӊкү бөлүгү аркылууу өтөт. Ошондуктан Атлантиканын алабына Африканын аянтынын 36,05%, Инди океанынын алабына 18,48%, Жер Ортолук деӊиздин алабына 14,88% таандык. Ири дарыялары: Конго, Нил, Нигер, Замбези, Оранж. Алардын ичинен Конго жылдык агымынын өлчөмү боюнча (1230 ''км''3) дүйнөдө Амазонкадан кийинки 2-ири дарыя, ал эми Нил дүйнөдөгү эӊ узун (6671 ''км'') дарыя деп эсептелинет. Суусу сыртка агып чыкпаган аймак Африканын аянтынын 30,5%ин ээлейт. Африканын дарыялары куралуусу боюнча төмөнкү типтерге бөлүнөт: 1) экватордук (жамгыр сууларынан гана куралып, агымы жыл бою туруктуу болгон); 2) судандык (эӊ көп таралганы; негизинен жамгыр суусунан куралат; агымы жайында жана күзүндө мол болот); 3) сахара (мезгил-мезгили менен пайда болуучу агымдар ‒ ''уэддер'' мүнөздүү); 4) жер ортолук деӊиздик (жамгыр, бир аз кар сууларынан куралып, жайында тайыздап же соолуп калган суулар). Африканын ири дарыялары бүт татаал режимдеги транзиттик дарыялар. Африканын чоӊ көлдөрүнүн дээрлик бардыгы Чыгыш Африка бөксө тоосундагы тектоникалык ойдуӊдарда жайгашкан; алар узун, кууш жана тереӊ. Танганьика көлү тереӊдиги боюнча (1470 ''м'') Байкал көлүнөн кийинки дүйнөдөгү экинчи көл. Африканын эӊ ири көлү ‒ Виктория, тузсуз көлдөрдүн ичинен аянты боюнча Түндүк Америкадагы Жогорку көлдөн кийинки экинчи көл. Кийинки ири көлдөр: Ньяса, Тана, Чад ж. б. Нымдуу дайыма жашыл экватордук токой (''гилея'') ысык жана дайыма нымдуу климаттуу Гвинея булуӊунун жээктеринде (7° түндүк кеӊдик менен 12° түштүк кеӊдиктердин аралыгында) жана Конго ойдуӊунда (4° түндүк кеӊдик менен 5° түштүк кеӊдиктердин аралыгында) кеӊири аймакты ээлейт. Ал түндүгүндө жана түштүк чет жакаларында аралаш (жалбырагын түшүрүүчү ‒ дайыма жашыл) токойго өтөт. Тропиктик нымдуу (негизинен пальмалуу) токой Африканын чыгыш жээги менен Мадагаскардын чыгышында, жазы-ийне жалбырактуу аралаш токой Африканын түштүк-чыгыш муссондуу чет жакасында, дайыма жашыл катуу жалбырактуу (негизинен тыгын эмендүү) токой Атлас тоолорунун айдарым капталдарында өсөт. Тоо капталдарын 3000 ''м'' бийиктикке чейин жана жаан-чачын мол жааган жерлерди ээлеген тоо токою жапыз өсүп, анда мамык чөп менен эӊилчектер көп кездешет. Гилеянын астында кызыл-сары ферралит, латериттик глей, тропиктик саз, жалбырагын түшүрүүчү ‒ дайыма жашыл токоюнун астында кызыл, Чыгыш Африканын түштүгүндөгү жана Түштүк Африкадагы сейрек токойдун астында кызыл-күрөӊ топурактары өөрчүйт. Саванна Экватордук Африканын токой массивдерин курчап, Судан, Чыгыш жана Түштүк Африка аркылуу түштүк тропиктен ары карай созулуп жатат. Ал өскүлөӊ, накта (кургакчыл) жана чөлдөшкөн саванна болуп бөлүнөт. Өскүлөӊ саванна жаан-чачын мол жааган (800‒1200 ''мм'') жерлерди ээлеп, жыш жана бийик өскөн (мисалы, пил чөбү 5 ''м''ге жетет) кылкандуу өсүмдүктөр аралаш же жалбырагын күбүүчү, дайыма жашыл галерея токой массивдери менен айкалышып жатат. Накта саванна (жаан-чачындын өлчөмү 500‒800 ''мм'') бийиктиги 1 ''м''ге чейинки кылкандуу чөп өсүмдүктөрдүн (кызыл от, темеда ж. б.) текши тилкеси; дарак өсүмдүктөрдөн пальма, баобаб, акация, молочай ж. б. кездешет. Чөлдөшкөн саванна (300‒500 ''мм'') суйдаӊ кылкандуу өсүмдүктөрдөн турат; анда тикендүү бадалдар (негизинен акация) кеӊири таралган. Саваннанын алдында кызыл, кызыл-коӊур, кызгылт-коӊур топурактары өөрчүйт. Чөлдүн эӊ зор аймагы Африканын түндүк бөлүгүндө, анда дүйнөдөгү эӊ ири Сахара чөлү жайгашкан. Анын өсүмдүктөрү склерофилдүү (жалбырагы катуу, кургакчылыкка чыдамдуу), өтө суйдаӊ. Оазистердин негизги өсүмдүгү ‒ курма пальмасы. Түштүк Африкадагы Намиб жана Карру чөлдөрүндө негизинен ''суккуленттер'' (мезембри антемум, алоэ, молочай) өсөт. Карруда акациялар көп. Африканын чөлдөрү субтропиктик чет жакаларында кылкандуу өсүмдүк-бадалдуу жарым чөлдөргө өтөт. Жаныбарлары өтө ар
[[File:АФРИКА64.png | thumb|Тимет кум дөбөлөрү.]]
 түрдүүлүгү менен айырмаланып, Эфиопиялык зоогеографиялык аймагына кирет. Африканын тропиктик зоналарын (негизинен коруктарда) пил, керик, гиппопотам, зебра, антилопа ж. б. туяктуулар; арстан, кабылан ж. б. ири жырткыч айбанаттар мекендейт. Маймыл, майда жырткыч жаныбарлар, кемирүүчүлөр, кургакчыл жерлерде сойлоп жүрүүчүлөр көп. Канаттуулардын көп түрү, анын ичинде төө куш, ибис, фламинго кездешет. Чарбага термит, чегиртке, цеце чымыны чоӊ зыян келтирет. 19-кылымда, айрыкча 20-кылымдын башында өтө азайып бараткан жаныбарларды коргоо максатында улуттук парк жана коруктар (ирилери ‒ Крюгер, Калахари-Гем сбок, Серенгети, Цаво) уюшулган.
''Table 1: Африканын саясий бөлүнүшү''
{| style="border-spacing:0;margin:auto;width:6.925in;"
|- style="background-color:transparent;border-top:0.75pt solid #000000;border-bottom:0.75pt solid #000000;border-left:none;border-right:none;padding:0in;"
| style="color:#000000;" | '''Мамлекеттер'''
| style="color:#000000;" | '''Аянты(миӊ км2)'''
| style="color:#000000;" | '''Калкынын саны(млн, 2012)'''
| style="color:#000000;" | '''Борборлору'''
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Алжир , Алжир Элдик Демократиялык Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 2381,7
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 35,2
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Алжир
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Ангола , Ангола Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 1246,7
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 18,5
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Луанда
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Бенин , Бенин Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 112,6
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 8,9
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Порто-Ново
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Борбордук Африка Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 623,0
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 3,8
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Банги
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Ботсвана , Ботсвана Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 582,0
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 1,6
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Габороне
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Буркино-Фасо
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 274,2
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 15,8
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Уагадугу
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Бурунди , Бурунди Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 27,8
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 9,0
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Бужумбура
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Габон , Габон Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 267,7
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 1,5
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Либревиль
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Гамбия , Гамбия Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 11,3
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 1,7
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Банжул
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Гана , Гана Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 238,5
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 24,2
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Аккра
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Гвинея , Гвинея Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 246,0
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 9,7
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Конакри
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Гвинея-Бисау , Гвинея-Бисау Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 36,1
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 1,4
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Бисау
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Жибути , Жибути Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 23,2
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 0,8
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Жибути
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Египет , Египет Араб Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 1001,4
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 80,9
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Каир
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Замбия , Замбия Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 752,6
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 12,9
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Лусака
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Зимбабве , Зимбабве Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 391,0
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 13,4
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Хараре
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Кабо-Верде , Кабо-Верде Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 4,0
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 0,5
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Прая
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Камерун , Камерун Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 475,4
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 17,8
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Яунде
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Кения , Кения Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 580,3
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 38,0
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Найроби
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Комор , Комор Федерация Ислам Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 1,8
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 0,8
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Морони
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Конго , Конго Демократиялык Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 2344,9
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 67,8
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Киншаса
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Конго , Конго Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 342,0
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 4,0
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Браззавиль
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Кот-д'Ивуар , Кот-д'Ивуар Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 322,5
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 21,1
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Ямусукро
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Лесото , Лесото Королдугу
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 30,3
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 2,1
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Масеру
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Либерия , Либерия Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 111,3
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 3,5
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Монровия
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Ливия , Ливия Араб Социалисттик Эл Жамахириясы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 1759,5
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 6,4
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Триполи
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Маврикий , Маврикий Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 0,2
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 1,2
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Порт-Луи
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Мавритания , Мавритания Ислам Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 1025,5
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 3,1
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Нуакшот
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Мадагаскар , Мадагаскар Демократиялык Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 587,0
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 20,0
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Антананариву
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Малави , Малави Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 118,4
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 15,4
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Лилонгве
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Мали , Мали Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 1240,1
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 13,2
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Бамако
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Марроко , Марроко Королдугу
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 446,5
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 32,4
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Рабат
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Мозамбик , Мозамбик Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 801,5
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 21,4
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Мапуту
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Намибия , Намиб Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 824,2
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 1,8
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Виндхук
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Нигер , Нигер Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 1267,0
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 14,0
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Ниамей
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Нигерия , Нигерия Федерация Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 924,1
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 152,2
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Абужа
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Реюньон
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 2,5
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 0,8
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Сен-Дени
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Руанда , Руанда Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 26,4
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 10,2
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Кигали
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Сан-Томе жана Принсипи
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 0,9
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 0,2
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Сан-Томе
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Свазиленд , Свазиленд Королдугу
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 17,3
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 1,1
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Мбабане
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Сейшель аралдары , Сейшель аралдары Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 0,4
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 0,09
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Виктория
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Сенегал , Сенегал Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 196,7
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 14,1
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Дакар
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Сомали , Сомали Демократиялык Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 637,6
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 9,6
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Могадишо
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Судан , Судан Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 2505,8
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 30,9
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Хартум
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Сьерра-Леоне , Сьерра-Леоне Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 71,4
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 5,4
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Фритаун
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Танзания , Танзания Бириккен Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 945,0
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 37,9
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Дар-эс-Салам
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Того , Того Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 56,8
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 6,3
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Ломе
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Тунис , Тунис Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 164,0
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 10,4
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Тунис
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Түштүк Африка Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 1220,0
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 43,8
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Претория
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Уганда , Уганда Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 235,9
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 30,9
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Кампала
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Чад, Чад Республикасы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 1284,0
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 11,1
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Нжамена
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Ыйык Елена аралы
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 0,1
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 0,08
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Жеймстаун
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Экватордук Гвинея
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 28,0
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 0,7
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Малабо
|-
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Эритрея
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 125,0
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | 4,4
| style="background-color:transparent;border:none;padding:0in;color:#000000;" | Асмэра
|-
| style="background-color:transparent;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #000000;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;" | Эфиопия
| style="background-color:transparent;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #000000;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;" | 1128,0
| style="background-color:transparent;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #000000;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;" | 75,1
| style="background-color:transparent;border-top:none;border-bottom:0.75pt solid #000000;border-left:none;border-right:none;padding:0in;color:#000000;" | Аддис-Абеба
|-
|}
Африканын жергиликтүү калкы бир канча расага таандык. Сахаранын түндүгүндө европеид расасына тиешелүү инди-жер ортолук деӊиз расасы кеӊири таралган (арабдар, берберлер). Сахаранын түштүгүндө экватордук (негр-австралоиддик) расага кирген негр, негрилл жана бушмен раса тибиндеги элдер жашайт. Негрлер терисинин өтө каралыгы, тармал чачтуу, калыӊ эриндүү, жазы мурундуу, узун бойлуулугу менен мүнөздөлөт. Негриллдер (Борбору африка пигмейлери) алардын өӊү бир аз агыраак, кыска бойлуу, жука эриндүү, денесинин түктүүлүгү менен өзгөчөлөнөт. Бушмен (түштүк африкалык) раса тибиндегилер (бушмен жана готтентот) негрлерге караганда сары-күрөӊ түстүү, орто бойлуулугу менен айырмаланат. Эфиопия менен Сомали жарым аралында жашаган элдер эфиоп (Чыгыш Африка) расасына таандык. Булар экватордук жана европеид расасынын ортосундагы өткөөл орунда турушат. Чап жаак, кырдач мурундуу, эрди калыӊ, орто бойлуу, тармал чачтуу, кара тору келет. Мадагаскар аралынын эли негрлер менен түштүк азиялык расалардан турат. Ад.: Африка. Энциклопедический справочник. Т. 1‒ 2. М., 1968; ''Барков А. С''. Африка. М., 1953; ''Власова Т. В''. Физическая география материков. Евразия. Африка. М., 1976; ''Дмитриевский Ю. Д.'' Внутренние воды Африки и их использование. Л., 1967; Физическая география Африки. М., 1973; Климат Африки. Л., 1967; ''Магидович И. П.'' Очерки по истории географических открытий. М., 1967; Физическая география материков и океанов. М., 1988; ''Хаин В. Е.'' Тектоника континентов и океанов (год 2000). М., 2001. ''Ө. Бараталиев.''
[[Категория:1-Том]]

АФИНЫ

2025-07-03T05:51:03Z

Begay:

'''АФИНЫ''' (жаӊы грекче Aqhnаi) ‒ Грекия Республикасынын борбор шаары. Түштүк Европадагы эӊ ири шаарлардын бири. Аттика номунун (администрациялык-аймактык бирдик) администрациялык борбору. Администрациялык жактан муниципалдык округдарга (демосторго) бөлүнгөн. Калкы 3 059 764 (2021). Шаар Аттика жарым аралында, Эгей деӊизинин Сароникос булуӊунун жээгиндеги дөбөчөлөрдө (Ликавит, Акрополь, Ареопаг, Пникс, Филопаппа ж. б.), Педион өрөөнүндө жайгашкан. Маанилүү жолдор тоому (башкы магистралдык жолдору Салоникага, андан ары Македония, Болгария жана Түркиянын чек араларына жетет). Темир жол тармактары шаарды Пелопоннес жарым аралы жана өлкөнүн батыш бөлүгү менен байланыштырат. Эл аралык аэропорттору, метрополитен (Афиныны Пирей менен байланыштырат) бар. Афинынын аванпорту ‒ Пирей Грекиянын ири порту. Афинынын так негизделген жылы белгисиз. Анын аталышын байыркы гректер шаардын колдоочусу деп саналган Афина Паллада кудайы менен байланыштырган. Уламыш боюнча азыркы Афины шаары жайгашкан жерге адамдар биздин заманга чейин 16‒13-кылымдарда отурукташа баштаган. Афины байыркы Аттикадагы ири экономикалык, саясий жана маданий борбор, өз алдынча шаар-мамлекет болгон (к. ''Афины Байыркы''). Ал биздин заманга чейин 146-жылдан биздин замандын 395-жылына чейин Рим империясына, 395‒1204-жылдары Византияга караган. 1204‒1458-жылдарда Афины герцогдугунун борбору. 1458-жылдары түрктөр тарабынан басылып алынган. 1834-жылдан Грекиянын борбору жана королдук резиденция. Эл аралык туризмдин (2000-жылы 10 млн) борбору. Көптөгөн конгресс, симпозиумдар (өзгөчө тарых жана искусство жаатында) өткөрүлөт. Архитектурасы шаарга кайталангыс көрк берип турат. Афинынын тарыхый чордону болгон Афины Акрополу көтөрүлүп турат (''Бүткүл Дүйнөлүк мурастын'' тизмесине кирген). Этегинде Агора аянты жайгашкан. Түштүгүнөн Дионис театры (6-кылым ‒ биздин заманга чейин 326-ж.) жана Аттикадагы Герод одеону (биздин замандын 161-жылынан кийин) Акрополго жалгашат. Илгери алар үстү жабык узун галерея (биздин заманга чейин 2-кылым) менен байланышып турган. Рим Сенатору Филопапптын күмбөзү (114‒116), Керамик аймагынын некрополу («Керамик» музейи, биздин заманга чейин 5‒4-кылым), Гефестейон храмы (же Тезейон биздин заманга чейин 449‒444), Агриппа жана Гимнасия одеондорунун калдыктары (биздин заманга чейин 1-кылымдын аягы ‒ биздин замандын 2-кылымы; бардыгы Агорада), Лисикраттын эстелиги (биздин заманга чейин 335‒334), Зевс храмы, Византия доорундагы чиркөөлөр (Ыйык Апостол, 1000‒25; Ыйык Феодор, 1065-жыл чен; Ыйык Екатерина, 11‒12-кылымдар, Кичи Митрополия, 12-кылым ж. б.), Жаӊы шаардын чегинде 11-кылымдын кечилканалары, Элевсиндин калдыктары сакталган. Классицизм стилиндеги курулуштар, эски король сарайы (учурда парламент жайгашкан), театр, ИА (1926), университеттер (техникалык, улуттук), жогорку мектептер, «Атенеум» консерваториясы, китепканалар, музейлер, улуттук живопись галереясы (1900-жылдан) бар. Эл аралык (вокалист, пианисттер, дирижёр, композиторлор) конкурстар өткөрүлүп турат. 1896-жылы, 2004-жылы XXVIII Олимпия оюндары өткөрүлгөн. Афины ‒ Грекиянын башкы экономикалык борбору. Металлургия, машина куруу (анын ичинен кеме, автомобиль), нефть ажыратуу, химиялык, целлюлоза-кагаз, текстиль, булгаары-бут кийим, тигүү, тамак-аш, тамеки, цемент өнөр жайлары, азот кислотасы өндүрүшү (Пирейде) бар. Суунун жетишсиздигинен шаар жакшы жашылдандырылган эмес. Боз түшүп (смог) турат. Ад.: ''Колобова К. М.'' Древний город Афины и его памятники. Л., 1961; ''Сидорова Н. А.'' Афины. 2-е изд. М., 1884; ''Беспалов О. Г., Звонов Н. В.'' Афины. М., 1998.

''Р. Карачалова, А. Орозов.''
[[Категория:1-Том]]

АФГАНИСТАН

2025-07-03T05:27:25Z

Begay:

'''АФГАНИСТАН''', А ф г а н и с т а н И с л а м м а м л е к е т и ‒ Түштүк-Батыш Азиядагы мамлекет. Түндүгүнөн Түркмөнстан, Өзбекстан жана Тажикстан, батышынан Иран, түштүгүнөн жана чыгышынан Пакистан менен Индия, түндүк-чыгышынан Кытай менен чектешет. Аянты 645,7 миӊ ''км''2. Калкы 43 373 950 (2023). Борбору ‒ Кабул шаары. Администрациялык-аймактык жактан 32 вилаятка (администрациялык-аймактык бирдик) бөлүнөт. Афганистан БУУнун (1946), Эл аралык валюта фондунун (1955) мүчөсү. 
==Мамлекеттик түзүлүшү ==
Афганистан ‒ унитардык мамлекет. Конституциясы 16. 1. 2004-жылы кабыл алынган. Башкаруу формасы ‒ президенттик республика. Мамлекет жана өкмөт башчысы ‒ президент. Президенттин алдында эки вице-
[[File:АФГАНИСТАН50.png | thumb|none]]
президент бар. Президент болуп ата-энеси афгандык жана мусулман дининдеги жаран гана шайлана алат (5 жылдык мөөнөткө). Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы ‒ эки палаталуу Улуттук чогулуш (Элдер палатасы (Валези Жюрга, 250 депутат) жана Аксакалдар палатасы (Мешрано Жюрга). Аткаруу бийлигин өкмөт ‒ Улуттук чогулуштун макулдугу менен президент тарабынан дайындалуучу 27 кишиден турган министрлер кабинети ишке ашырат.
[[File:АФГАНИСТАН51.png | thumb|none]]
Саясий партиялары: Афганистандын Ислам коому, Афганистандын Ислам биримдиги партиясы, Афганистандын улуттук биримдик кыймылы партиясы. 
==Табияты==
Афганистан негизинен ''Иран тайпак тоосунун'' түндүк-чыгышында жайгашкан; аймагынын 3/4үн тоолор ээлейт. Чыгыштан батышты карай ''Гиндикуш тоолору'' (бийиктиги 6843 ''м''ге чейин, Тиргаран чокусу), андан ары ''Паропамиз тоолору'', түндүгүндө Бактрия түздүгү, түштүгүндө, түштүк-батыш бөлүгүндө бийиктиги 1200 ''м''ге жеткен чөлдүү плато Регстан, Гармсер кумдуу чөлдөрү, Дашти-Марго таш-шагылдуу чөлү созулуп жатса, Афганистандын түштүк бөлүгүндө Газни-Кандагар бөксө тоосу (бийиктиги 3265 ''м''ге чейин) жазы дарыя өрөөндөрү менен тилмеленип жатат. Иран жана Пакистан менен болгон чек арасында чуӊкурдуктар кездешет. Афганистандын аймагы тектоникалык жактан негизинен ''Альп бүктөлүүсүнө'' кирет. Түндүк бөлүгү Туран жаш платформасынын (плитасынын) чегинде. Нефть, табигый газ, көмүр, темир, жез, сейрек металлдар, ошондой эле чачынды алтын, зер жана асыл таштар (дүйнөдөгү эӊ сапаттуу кен ‒ лазурит, мрамор оникси, зер турмалин, рубин, зымырыт) ж. б. кендери бар.

Климаты субтропиктик континенттик, кургакчыл. Январдын орточо температурасы түздүктөрдө 0°Сден 8°Сге чейин, бийик тоолордун айрым жеринде ‒20°Сден төмөн, июлдуку түздүктөрдө 24°Сден 32°Сге, бийик тоолордо 0°Сден 10°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны түздүктөрдө 200 ''мм'', чөлдөрдө 40‒50 ''мм'', бөксө тоолордо 200‒250 ''мм'', Гиндикуштун айдарым капталдарында 400‒600 ''мм'', Инди океанынын муссону жеткен түштүк-чыгышында 800 ''мм''ге чейин. 3000‒5000 ''м'' бийиктикте кар катмары 6‒8 ай жатат, андан жогору мөӊгү кездешет. Ири дарыялары: Аму-Дарыя (жогорку агымында Пянж), Герируд, Гильменд, Кабул, Мургаб сугатка кеӊири пайдаланылат. Көлдөрү аз, анын ичинде ирилери ‒ Амир, Аби-Истадайн-Газни. Тоо этектери жана өрөөндөр боз, чөлдүү талаалары күрөӊ топурактуу. Шортоӊ жерлери да бар. Негизинен чөл жана талаа өсүмдүктөрү (шыбак, астрагал, сөксөөл, төө тикен ж. б.) өсөт. Чыгышындагы тоолордо токой кездешет. Дарыя өрөөндөрүндө оазистер бар, аларда жемиш багы өстүрүлүп, жүзүмчүлүк өнүккөн. Аймагында 6 корголуучу аймагы (аянты 218 миӊ ''га''дан ашык) бар. Банди-Амир улуттук паркы уюштурулган. 

<code><big>'''Калкы'''</big></code>

Өлкөдө түрдүү тилдердин тобуна кирген 20дан ашык улут өкүлдөрү жашайт; анын жарымынан көбү ‒ афгандар (пуштулар; 38%тен 49%ке чейин); ошондой эле тажик (өлкөнүн батыш жана түндүк-чыгыш бөлүктөрүндө; 18‒25%), өзбек (6‒8%) жана түркмөндөр (түндүгүндө), хазарлыктар (борбордук бөлүгүндө), кара калпак, кыргыз, белуж ж. б. улуттар арбын. Расмий тили ‒ пушту жана дари (перс тилинин афган диалектиси) тилдери. Басымдуу дини ‒ ислам. Фертилдүүлүк жогору болгонуна байланыштуу (1 аялга 6,78 бала) балдардын өлүмү көп (1000ге 166). Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники ‒ 61, аялдарыныкы ‒ 59 жаш. Орточо жыштыгы: 1 ''км''2 жерге 45 киши (өлкөнүн чыгышында 687). Көбү өрөөн жана оазистерде отурукташкан, аларда 1 ''км''2 жерге 100дөн ашуун киши туура келет; түштүгүндөгү чөлдөрдө, борбордук жана түндүк-чыгыш бөлүктөрүндөгү бийик тоолуу аймактарда отурукташкан эл жокко эсе. Калкынын 1/6ге жакыны көчмөн жана жарым көчмөн эл. Шаар калкы 24%. Ири шаарлары: Кабул, Кандагар, Герат, Кундуз, Мазари-Шариф, , Желал-Абад.
[[File:АФГАНИСТАН52.png | thumb|Кабул шаарынын жалпы көрүнүшү.]]
Акча бирдиги ‒ афгани. 1979‒89-жылдардагы ''Афган согушу'' менен граждандык согуштун таасиринен Афганистандын калкынын 1/3ине жакыны өлкөнү таштап четке кетүүгө аргасыз болушкан. Ошондой эле Кабул шаарынын калкы эки эсе өскөн. Качкындардын көпчүлүгү Иран менен Пакистанда отурукташкан. 
==Тарыхы ==
Азыркы Афганистандын аймагында байыркы таш доорунан эле адамдар мекендегендигин көптөгөн археологиялык казуулар ырастайт. Б. з. ч. 1-миӊ жылдыктын 1-жарымында чөлкөмдө ирригациялык курулмалардын курулушу менен ири оазистер пайда болот. Ошол мезгилде Афганистандын аймагында ''Бактрия'' сыяктуу алгачкы мамлекеттер түзүлгөн. Б. з. ч. 6-кылымдын 30-жылдарында Афганистандын аймагы Ахемениддер мамлекетинин (Персия) курамында, б. з. ч. 330‒329-жылдары Афганистанды Александр Македонский басып алган, кийин ''Селевкиддердин'' ээликтеринин курамына кирген. ''Грек‒Бактрия'' (б. з. ч. 250‒130-жылдар), ''Кушан'' (б.з. 1‒4-кылым) падышачылыктарынын доорунда аймакта шаарлар, кол өнөрчүлүк, маданият, искусство гүлдөп өскөн. 4-кылымда Афганистандын аймагын С''асаниддер,'' 5‒6-кылымдарда ''эфталиттер'' басып алган. 6-кылымдын 60-жылдары эфталиттердин уруулук бирикмелери түрктөр жана сасанилер тарабынан сокку алган соӊ, Афганистандын аймагы майда ээликтерге бөлүнүп, ''Түрк кагандыгына'' жана Сасанилерге көз каранды болуп калган. 7‒8-кылымдарда чөлкөмдү арабдар басып алып, ислам дини тарай баштаган. 9‒10-кылымдарда аймакта чарбанын, маданияттын, искусствонун өсүшү байкалат. Афганистандын аймагын 13-кылымда монголдор, 16‒17-кылымдарда Улуу Моголдор, 18-кылымда ''Надир-шах'' каратып алган. Надир-шах өлгөндөн кийин, 1747‒1818-жылдары эмир Ахмад шах башында турган алгачкы көз каранды эмес Афган мамлекети ‒ Дуррани державасы түзүлгөн. 19-кылымдын орто ченинен Россия жана Улуу Британия Афганистан үчүн өз ара каршылашып турушкан. 1907-жылы бул эки мамлекеттин ортосунда Афганистандын аймагынын бүтүндүгүн таануу жөнүндөгү келишимге кол коюлган. 1919‒29-жылдары Аманулла хандын өкмөтү өлкөдө социалдык-экономикалык реформаларды жүргүзгөн. 1923-жылы конституциялык монархия орнотулган. 1929-жылы бийликке Мухаммад Надир келип, ал Надир-шах атын алып, өзүн король деп жарыялаган. Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда Афганистан бейтараптык позициясында турган. 1973-жылы мамлекеттик төӊкөрүштүн натыйжасында монархия кулатылып, Афганистан республика деп жарыяланган. Мамлекеттин жана өкмөт башчылыгына Мухаммед Дауд шайланат. 1978-жылы апрелде кайрадан мамлекеттик төӊкөрүш болуп, бийликке Революциялык совет келген жана Афганистан Демократиялык Республикасы деп жарыяланган. Өлкөдө граждандык согуш башталган. Афганистандын өкмөтүнүн өтүнүчү боюнча колдоо көрсөтүп, 1979-жылы Афганистанга советтик аскерлер киргизилген. Х. Аминдин режими кулатылып, анын ордуна Бабрак Кармаль дайындалган. Кармалдын 80-жылдардын 1-жарымында Афганистанда «советтик үлгүдөгү социализмди» куруу аракети ийгиликсиз аяктаган. Өлкөнүн ичиндеги өз ара чыр-чатактар токтогон эмес. 1987-жылы Афганистандын жаӊы Конституциясы кабыл алынып, А. Наджибулла президент болуп шайланган. 1989-жылы советтик аскерлер Афганистандан чыгарылды, бирок ар кандай уруулук топтордун ортосундагы күрөш улантыла берген. Миллиондогон афгандыктар Пакистан, Иран ж. б. мамлекеттерге качышкан. 1992-жылы апрелде козголоӊчулар Кабулду басып алышты. 1992-жылы апрелде өлкө Афганстан Ислам Мамлекети деп аталып, бийлик моджахеддердин жетекчилеринин колуна өткөн. Ошол эле жылдын декабрында өлкөнүн президенттигине Б. Раббани шайланган. 1990-жылдардын ортосунда Афганистандын саясий аренасында «''Талибан» кыймылы'' (пакистандык медреселерде даярдыктан өтүшкөн жаш афган исламчыл-радикалисттердин тобу) активдеше баштайт. 1994-жылы «Талибан» бирикмелери Кандагарды, 1996-жылы Кабулду ээлешкен. Молдо Омор башында тургандар ээлеген аймактарын Афган Ислам Эмираты деп жарыялашкан. Талибдер өлкөдө катуу теократтык режимди орнотушкан. Талибан кыймылына каршы Ахмад шах Масуд жетектеген Түндүк альянстын күчтөрү турган. Ахмад шах Масуддун өлтүрүлүшү (9. 9. 2001) жана АКШдагы массалык террордук актылардын (11. 9. 2001) уюштурулушуна У. бен Ладен күнөөлөнүп, 2001-жылы АКШ башында турган антитеррордук коалициялык күчтөр Афганистандагы талибдердин режимин кыйраткан. 2001-жылдын аягында Бонн шаарында Афганистандын саясий күчтөрүнүн конференциясы өтүп, Хамид Карзай жетектеген Убактылуу администрация түзүлөт. 2002-жылы Лоя Жирганын отурумунда Х. Карзай мамлекет жана өкмөт башчысы болуп шайланат. 2004-жылы январда жаӊы Конституция кабыл алынып, мамлекеттин президенти Х. Карзай болгон. «Талибан» кыймылынын айрым бөлүктөрү Х. Карзайга жана эл аралык антитеррордук күчтөргө каршы күрөшүн улантышкан. Афганистандын айрым провинцияларында бийлик номиналдуу түрдө гана өкмөткө баш ийишкен моджахеддердин талаа командирлерине таандык бойдон калган. 2009-жылы 20-августта өлкөдөгү президенттик шайлоодо Хамид Карзай жеңишке ээ болуп, экинчи мөөнөткө президент болуп шайланган. Карзайдын өкмөтү аймактык согушчандардын ээнбаштыгын чектөө, улуттук коопсуздуктун эффективдүү системасын куруу милдетин алдыга койгон. Борбордук бийликти жер-жерлерде чыңдоо үчүн моджахеддерди куралсыздандыруу, демобилизациялоо жана реинтеграциялоо программасын ишке ашырган. Кампаларга 63 миң согуштук учак, 30 миңден ашык оор жана жеңил куралдар жеткирилген. Бирок өлкөдө 1000ден ашык куралдуу бандалар (ар кандай маалыматтар боюнча 60 миңден 100 миңге чейин) ишин уланткан. Афган улуттук армиясы күчтөндүрүлүп, саны 30 миңге жеткен. Талибан менен “Ал-Каиданын” айрым бөлүктөрү колдоруна курал алып, Пакистандын аймагынан өкмөткө каршы чабуулдарын уланткан. Провинцияларда талаа командирлери көбүнчө Кабулга баш ийбеген кызматтарды ээлешкен. Экономикалык туруксуздуктун айынан баңгизаттарды өндүрүү жана сатуу көбөйүп, саясий зордук-зомбулук, улуттар аралык чыр-чатактар уланган. Баңгизат бизнеси жергиликтүү бийликтин айрым өкүлдөрү менен согушкерлерди бириктирген. Карзайдын өкмөтүнүн бул көйгөйлөрдү көтөрө албаганы дүйнөлүк коомчулукту тынчсыздандырган. Лондондо өткөн конференцияда (2006-жылы январь – февраль) 70 өлкө “Афган пакети” – 5 жылдык өнүгүү планына (бардык мыйзамсыз топторду куралсыздандыруу жана улуттук армияны түзүүнү аяктоо; миналанган аймактардын аянтын 70%ке кыскартуу; эффективдүү сот системасын түзүү; баңги заттарды мыйзамсыз жүгүртүүгө жана коррупцияга каршы күрөштү күчөтүү; билим берүүнүн структурасын кеңейтүү; социалдык маселелерди чечүү жана жакырчылык менен күрөшүү; транспорттук жана энергетикалык инфраструктураны модернизациялоо ж. б.) 10,5 млрд АКШ долларын бөлүүнү жактырган. 2014-жылы Ашраф Гани президент болгон. 2015-жылдын январь айынан эл аралык коалициялык күчтөрдүн басымдуу бөлүгү Афганистандан чыгарылгандан кийин өлкөдө талибдердин террордук аракеттери жана анын тарапкерлери менен өкмөттүк күчтөрдүн ортосундагы аскердик тирешүүлөр күчөгөн. 2021-жылы 1-майда америкалык аскерлер өлкөдөн биротоло чыгарылып кеткендигине байланыштуу Талибан террордук уюмунун согушчандары Афганистандын өкмөттүк күчтөрүнө каршы чабуул баштаган. 14-августка карата талиптер өлкөнүн бүткүл аймагынын 90% ээлеп, 2021-жылы 15-августта борбор шаары – Кабулду алып, өлкөдөгү бийликти басып алышкан. Афган президенти Ашраф Гани өлкөдөн качып кеткен. Талибдер Афганистан Ислам Эмирлигинин түзүлгөнүн (20 жылдан кийин) жарыялаган. Талибан басып алуу маалында Афганистандын президентинин кеңешчиси баш болгон өкмөт мүчөлөрү, ошондой эле өлкөнүн борборундагы чет элдиктер өлкөдөн чыгып кетишкен. 2021-жылы 17-августта өлкөдө калган Афганистандын вице-президенти Амрулла Салех өзүн учурдагы мамлекет башчысы деп жарыялап, өлкөнүн калкын талибдерге каршылык көрсөтүүгө чакырган. Түндүк альянстын мурдагы лидери Ахмад Шах Масуддун уулу Ахмад Масуд Талибанга каршылык көрсөтүүнү уюштуруу үчүн түндүктөгү Панджшер провинциясына өкмөттүк күчтөрдү топтогон. Каршылык көрсөткөндөр Парван провинциясынын Чарикар районун басып алып, Кабул-Мазари-Шариф жолун кесип салышкан. 18-августта Желал-Абадда (Нангархар провинциясы) демонстрация болуп, талибдер тарабынан ок атылып, 2 адам окко учуп, 8 киши жарадар болгон. 2021-жылы 22-августта талиптер Ахмад Масуддан багынып берүүсүн талап кылып, 4 саат убакыт берген. Кабул аэропорту Афганистандын баш калаасында АКШ армиясы жана анын өнөктөштөрү көзөмөлдөгөн жалгыз объект болгон. 2021-жылы 26-августта Кабул аэропортунун жанында бир убакта эки жерде жардыруулар болуп, андан кийин атышуулар башталган. Кол салуудан 200 киши (анын ичинде 13 америкалык аскер) курман болгон. Аэропорттогу жардыруу Афганистанда талибдер бийликти басып алгандан берки биринчи теракт болгон. 2019-жылы январдагы Томсон Рейтер фондунун маалыматы боюнча Афганистан саламаттыкты сактоо, экономикалык ресурстарга жетүү, социалдык жашоо, сексуалдык зомбулук, адам сатуу жагынан дүйнөдөгү аялдар үчүн эң кооптуу өлкөлөрдүн катарында калган. Талибдердин тушундагы жашоо аялдардын катуу кысымга алынышына алып келди: алар бардык жерде паранжа кийүүгө талап кылынган, 10 жаштан ашкан кыздарга окууга тыюу салынган, эреже бузган аялдар эл алдында жазаланып, кээде өлүм жазасына тартылган.
==Экономикасы ==
Афганистан ‒ дүйнөдөгү жакыр агрардык өлкөлөрдүн бири. 1979-жылдан бери токтобогон согуш, ошондой эле 1998‒2002-жылдардагы кургакчылык өлкөнүн экономикасын дээрлик кыйраткан. Согуш жылдарындагы жалгыз өнүккөн тармагы ‒ апийим өндүрүшү болгон. 2002-жылдын январында Токиодо өткөрүлгөн конференцияда (61 өлкө катышкан; анын ичинде Россия, АКШ, Европа кеӊеши, БУУ, Бүткүл дүйнөлүк банк, Эл аралык валюта фонду, Ислам конференциясы уюмдары ж. б. уюмдар) Афганистанга жардам көрсөтүүнүн программасы иштелип чыккан (2006-ж. чейин 4,5 млрд доллар бөлүнөт). Натыйжада экономикасында, айрыкча агрардык секторунда өнүгүү тенденциясы байкалган. Ички дүӊ продукциясынын көлөмү 23,35 млрд долларды (АКШ) түзүп, аны киши башына
[[File:АФГАНИСТАН53.png | thumb|Акча бирдиги ‒ афгани.]]
бөлүштүргөндө 800 доллардан туура келет ( 2009). Ички дүӊ продукциясындагы айыл чарбанын көлөмү 60%, өнөр жайыныкы 20%, тейлөө чөйрөсүнүкү 20%. Өлкөнүн түндүгүндө Жар-Кудук ири газ кени 1967-жылдан иштетилүүдө. Газ 1980-жылдарда негизинен СССРге экспорттолгон; 21-кылымдан баштап өлкөнүн ички керектөөсүн канааттандырат. Таш көмүр, нефть, таш туз, лазурит, курулуш материалдары казылып алынат. Энергетиканын негизин гидроэнергетика (84%, ГЭС) түзөт. 2009-ж. 285,5 млн ''кВт.с'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Кебез-кездеме (Пули-Хумри), кант (Баглан) заводдору, жүн-кездеме токуу фабрикасы (Кандагар), нан, үй куруу комбинаттары, асфальт-бетон, автомобиль ремонттоочу (Кабул), цемент (Жабаль-ус-Сираж, Пули-Хумри), азот жер семирткичи заводдору бар. 1960-жылдары тамак-аш, текстиль, медициналык өнөр жайлары ишке кирген, бирок согуш жылдары алар кыйрап же иштебей калган. 21-кылымдын башынан кездеме (Кабул, Кандагар, Мазари-Шариф), самын кайнатуу (Кабул), эмерек, бут кийим, жер семирткич (Мазари-Шариф) жана цемент (Гори, Жабусарг) өндүрүштөрү ишке кирди. Килем токуу (кол менен) өнүккөн. Өлкөнүн аймагынын 62%и айыл чарбага жарактуу (жайыты кошо) жер, 17% айдоо аянты. Негизинен дан эгиндери ‒ буудай, арпа, жүгөрү (2700 ''м'' бийиктикте) эгилет. Тоо этектеринде жана түздүктөрдө шалы, кант кызылча, пахта, май берүүчү өсүмдүктөр, бал камыш айдалат. Бакчылык (сары өрүк, шабдаалы, алмурут, кайнаалы, алча, анар, цитрус өсүмдүктөрү), жүзүмчүлүк, бакчачылык өнүккөн. Ошондой эле бадам, жаӊгак өстүрүлөт. 1980‒90-жылдары башкы товардык өсүмдүгү апийим эсептелип, дүйнөгө апийим таратуучу өлкөгө айланган (1999-жылы 1670 ''т''). Мал чарбасында кой асыроо басымдуу (2003-жылы, 8,8 млн, негизинен кара көл кою, анын көрпөсүн алуу боюнча дүйнөдө алдыңкы орундардын бирин ээлейт). Ошондой эле эчки (6 млн), бодо мал (2600 миӊ; буйвол жана зебу), эшек (920 миӊ), төө (290 миӊ), жылкы (104 миӊ) багылат. Темир жолу дээрлик жокко эсе; Кушкадан (Түркмөнстан) ‒ Торгундеге 9,6 ''км'', Термезден (Өзбекстан) Хайратанга 15 ''км'' темир жол тармагы жеткирилген. Автомобиль жолунун узундугу 42,2 миӊ ''км''. Унаа транспорту (ат, төө, эшек) кеӊири колдонулат. Өлкөнүн маанилүү шаарларын байланыштырган Кабул ‒ Кандагар ‒ Герат ‒ Меймене ‒ Мазари-Шариф ‒ Хульм ‒ Кабул айланма трассасынын мааниси зор. Аму-Дарыяда кеме жүрөт. Башкы дарыя порттору: Хайратан, Шерхан. Түркмөнстандан Шиндандга, Өзбекстандан Баграмга нефть куурлары жеткирилген. Газ куурунун узундугу 387 ''км''. Кабулда эл аралык аэропорт бар. Сыртка кургатылган жемиш, жаӊгак, килем, кыл торко, пахта, ийленген жана ийленбеген кара көл көрпөсү, баалуу асыл таштарды (негизинен Индия, Финляндия, Бельгия, Германия, Россия, АКШга) чыгарат. Сырттан өндүрүш каражаттарын, азык-түлүк, текстиль, нефть продукцияларын ж. б. (негизинен Пакистан, Түштүк Корея, Япония, АКШ, Германия, Кениядан) алат. 
==Маданияты ==
Афганистанда билим берүү системасы көпкө созулган граждандык согуштан жана «Талиб» башкаруусунан кыйраган. Диний мектептери (мусулман) басымдуулук кылат. 2002- окуу жылында 39% эркек жана 3% аял окуган (башталгыч билим алуу үчүн). Мектеп жашындагы 1,5 млн бала окуу мүмкүнчүлүгүнөн ажыраган. Мектептердин 70% талкаланып, анын ичинде 5 миӊ мектептин 3,5 миӊи оӊдоого муктаж болгон. 2002-жылы билим берүү системасын көтөрүү боюнча «Кайрадан мектепке» планы даярдалган (2 жылга эсептелген). Ошол эле жылы Кабул университети (1932-жылы негизделген) ишке кирген. 2003-жылы 7563 мектепте 5,5 млн окуучу окуп, анда 92 миӊ мугалим эмгектенген. Кабулда ири элдик китепкана жана этнографиялык музейлери бар. Массалык маалымат каражаттары талибдердин башкаруусунан улам бүлгүнгө учураган. Өлкөдө мамлекеттик телекөрсөтүү, радиоуктуруу, маалымат агентчилиги, менчик телекөрсөтүү, 3 көз каранды эмес радиоуктуруу компаниясы («Кабул радиосу»), «Афган Исламик Пресс» маалымат агентчилиги иштеп, 260тан ашуун гезит-журналдар чыгат. Афганистандын адабияты пушту жана дари (фарси-кабули) тилдеринде өнүгүүдө. Пушту адабияты Пакистандын аймагынын айрым бөлүктөрүндө да пайдаланылат; дари адабияты перс классикалык адабиятынын салтын жолдойт. Эл арасында жөө жомок, эпос, оозеки аӊгемелер (хикаяттар) кеӊири таралган. Пуштулардын б. з. ч. сакталган адабияты ‒ Мали шейхтин «Кадастр китеби» (15-к.), 16-кылымга рошаниттер сектасын түзгөн Баязид Ансаринин чыгармачылыгы таандык. 17‒18-кылымдагы пушту классикалык адабиятынын гүлдөп өнүгүүсүнө Хушхаль-хан Хаттака, Абдуррахман Моманд жана Абдулха мид Моманддын эмгектери зор. 20-кылымда Афганистан адабиятында кайрадан жаӊылануу башталган. 1936-жылы пушту тили дари тили менен катар мамлекеттик 2-тил деп жарыяланган. 1937-жылы Афганистандын тили жана адабияты академиясы негизделген. Повесть жана проза жанры (С. М. Аламшахи, Мираминуд-дина Ансари, Г. М. Жвандая ‒ дари тилинде; Б. Кушкаки, К. М. Рафика ‒ пушту) өздөштүрүлө баштаган. 20-кылымдын 2-жарымында адабиятта социалдык маселелер басымдуулук кылган, Абдулхак Бетаб, Х. Халили (дари тилинде), Ж. Г. Жейлани, Ш. Маджрух, М. С. Псарлай (пушту), С. Лаик (эки тилде), Ш. Барик (дари) элдик каада салттын негизинде жазган. Проза жанры жаӊы багытта (романтикалык жана реалисттик) өнүккөн. Бийликке Афганстан Элдик Демократиялык партиясы келгенден кийин ЖС түзүлүп (1980), анын расмий органы «Жвандун» («Жашоо») журналы болгон. Ал мезгилге прозаиктер ‒ А. Усман (Кузагара), А. Р. Зярьяб, А. Амин, А. Каргар, З. Анзор, Б. Баджаурай, Хабиб Кадир, И. Атайи ж. б-дын чыгармалары таандык. Классикалык поэзиянын салтын улантуучулар ‒ Н. Хафиз, Н. Тахури, А. Такор, А. Хазан ж. б., жаӊы поэзия жанрына В. Бахтари, Л. Назими, С. К. Туфани, А. Наиби, Ф. Фард ж. б. кайрылган. Социалдык күрөш, революциялык пафос Д. Панжшеринин поэзиясына таандык. 20-кылымдын акыркы жылдарындагы согуш Афганистандын белгилүү адабиятчыларын өлкөдөн кетүүгө аргасыз кылган. Чет өлкөдөгү көрүнүктүү пушту адабиятчыларына ‒ романчы С.Шпун, акындар А. Жахани, П. М. Караван, С. Сиддики, М. Парвин Файз-зада ж. б. кирет. Байыркы жана орто кылымдагы афган элинин көркөм сүрөт маданияты Орто Азия, Индия, Иран элдеринин маданияты менен тыгыз байланышта өнүгүп келген. Батыш Афганистандын аймагы Бактрия жана Тохарстандын бир бөлүгү, Орто Азиянын түштүк аймактарынын тарыхый-маданий облусу менен бирдей. Гиндикуштан түштүгүрөөк жагы Индстан менен тыгыз байланышта. Афганистандын аймагындагы архитектура, сүрөт искусство эстеликтери б. з. ч. 4‒3-миӊинчи жылдарына таандык. Б. з. ч. 3‒2-кылымдарда Афганистандын Бактра, Баграм, Ай-Ханум шаарларында эллиндик искусство өнүккөн. Б. з. ч. 1-кылымдагы жана б. з. ч. 8-кылымдагы (Хадад, Бамиан шаары) Будда монастрларынын урандылары сакталган. Орто кылымдагы көрүнүктүү эстеликтери: Лашкаргах ак сарайы (11-кылым Бустани), мемориал мунаралары (12-кылым, Газна), Жам кыштагына жакын жердеги мунара (1153‒1202-жылдар аралыгында), Гераттагы соборлуу мечит (13-кылымдын башы ‒ 14-кылым), Гераттагы Мусалла ансамблиндеги Гаухаршад күмбөзү жана мунарасы (1417‒38), Балхадагы Хожа Абу Наср Парсанын мечит күмбөзү менен (15-кылым) ж. б. Орто кылымдардагы Афганистандын искусствосу Орто Азия, Иран, Индия искусствосунун таасиринде өз алдынча кол өнөрчүлүк мектептери пайда болгон. Гератта декорациялык жана көркөм сүрөт искусствосу (металлды, жыгачты оймо-чиймелеп кооздоо, килем токуу ж. б.) өнүккөн. 15-кылымдын башында хан сарайларда китепкана-өнөрканалар (китебхане) иштей баштаган. Алар Гераттын миниатюра мектеби, К. Бехзаддын, Касим Алинин ж. б. белгилүү миниатюрист, каллиграфисттердин чыгармалары менен байланышта болгон. 18-кылымда Кандагарда 8 кырдуу Ахмад-шах Дуррандын чамгарактуу мавзолейи, 18‒20-кылымдарда чамгарактуу үйлөр салынган. Афганистанда архитектура жана сүрөт өнөрү 1920-жылдардын аягында өнүгө баштаган. 1970-жылы коомдук жана турак жайлар, бала бакча, гидротехникалык курулуштар ж. б., 1978-жылы генералдык план боюнча Кабулда телеборбор, госпиталь, медициналык институттун имараттары курулган. 20-кылымдын 1-жарымында Афганистандын архитектурасында айнек, бетон, мрамор ж. б. жаӊы материалдар колдонулган. 1921-жылдан Кабулда көркөм сүрөт өнөрү мектеби иштейт. Сүрөт өнөрүн өнүктүрүүдө Абдулгафур Бренша, А. Тарзи, М. Хайдар ж. б. өз салымдарын кошкон. Талибдердин бийлиги мезгилинде Афганистандын аймагындагы бир топ баалуу эстеликтер талкаланган (Бамиан дубал сүрөттөрү ж. б.). Учурда да илгертен салт болуп калган кол өнөрчүлүк ‒ айнекти, металлды көркөмдөп кооздоо, зергерчилик, карапа ж. б. жасоо өнүккөн. Килем токуу афгандардын негизги экспорттоочу товары болуп келүүдө. Афганистан музыкасы көп кылымдардан бери Индия жана Иран элдеринин музыка маданияты менен өз ара карым-катнашта өнүккөн. Б. з. 1-кылымдарында зороастриялык диний ырлар белгилүү болгон. Бамиан жана Хаддагы буддалардын диний борборунда музыканттардын сүрөттөрү сакталып келет. Афганистандын музыкасынын өнүгүүсүнө ислам дининин таасири бар. 15-кылымда Самаркандагы Тимурлардын музыкалык маданий борбору Гераттагылар менен аралашуусунан классикалык музыка (Араб, Индия музыка салттарын кошуп) калыптанган. Анын таасиринен музыка теориясы таралган. 17‒19-кылымдарда классикалык музыка өркүндөйт. Афганистандын музыкасынын калыптанышына этностук, тилдик, диний, социалдык маданияты жана элинин курамынын ар түрдүүлүгү өз таасирин тийгизген. Диний музыкасы ислам жана суфийлердин салттары менен байланыштуу. Афганистандын фольклору эмгек, диний үрп-адат, тамашалуу (лаба) ж. б. ырлардан туруп, музыкалык аспаптар менен коштолот. Афганистанда 2 саптан турган ырлар (ландый) өтө кеӊири таралган жанр болуп саналат. Музыкалык аспаптары: кылдуу-чертме (танбур, рубоб, ситар, дутар, дамбура ж. б.), кылдуу жаа менен тартылуучу (гижак, саринда), кылдуу урма (сантур, чанг), үйлөмө (най, туйдук, сурнай, кошнай, карнай, бинбажа), клавишалуу (армуния), урма (мембраналуу дойра, даф, эки беттүү дхол ж. б.). 19‒20-кылымдарда европалык музыкалык аспаптардын (мандолина, аккордеон, индия гармоникасы ж.б.) таасиринен Афганистандын музыкасында жаӊы агым пайда болгон. Музыкалаштырылган театр, шаардык стилдеги ырлар (белгилүү ырчылары Сараханг, Я. Косими, Нашенас, А. Зоир, Хафизул-ла Хьяль) өнүккөн жана ар түрдүү аткаруучу коллективдер ‒ улуттук аспаптар (1946, Кабул радиосу) жана эстрада оркестри (1961), «Наргис» ыр-бий ансамбли түзүлгөн. 1978-жылы Афганистанда элдик искусство фестивалы өтүп, искусство ишмерлеринин уюму түзүлгөн. Афганистандын көптөгөн музыканттары КМШ өлкөлөрүндө билим алган. 1992-жылдан кийин оюн-зоок музыкасына тыюу салынып, музыканттардын бир тобу өлкөдөн кетүүгө аргасыз болгон (АКШга белгилүү классик ырчы Махваш кеткен). 2000-жылдан Афганистанда диний жана фольклордук музыка өнүгүүдө. Афганистанда тунгуч афган фильми (1963, «Бүркүткө кебетелеш», Индия менен бирге) Ф. Х. Хаерзаде тарабынан тартылган. Чет элдик фильмдер 1915-жылдан көрсөтүлгөн. 1968-жылы «Афганфильм» киностудиясы түзүлүп, даректүү («Афганистан өнүгүүнүн жолунда», 1969; «Бактылуу луктун сыры», 1970) жана көркөм фильмдер (режиссер А. Х. Алилдин «Бийликчилдер», 1970; «Эненин жазасы», 1973; В. Латифинин «Кыйын күндөр», 1974, М. Надиринин «Рабиа-Балхи» 1974; режиссер Шафик «Жылмайган статуялар», 1976) тартылган. Афганистан кино өндүрүшүн талапка ылайык өнүктүрүү 1978-жылы Апрель революциясынан кийин (1983, өзбек режиссерлору анын ичинде Хамраев, «Мосфильм» киностудиясы менен бирдикте «Кабулдагы жайкы аптап») башталган. Талиб режими кулагандан кийин (2001) эл аралык чыгармачыл уюмдардын демилгеси менен афган кино өндүрүшү колдоого алынган. С. Бармактын «Осама» кинофильми Канндагы эл аралык кинофестивалда (2002) сыйлыкка ээ болгон. Ад.: Физическая география Афганистана. М., 1953; Афганистан сегодня. Справочник. Душ., 1988; Мусульманские страны у границ СНГ (Афганистан, Пакистан, Иран, Турция ‒ современное состояние и перспективы). М., 2002; ''Масон В. М., Ромодин В. А''. История Афганистана. М., 1964‒1965. Т. 1‒2; ''Босин Ю. В''. Афганистан: полиэтническое общество и государственная власть в историческом контексте. М., 2002; ''Герасимова А., Гирс Г''. Литература Афганистана. М., 1962; ''Пугаченкова Г. А''. Искусство Афганистана. М., 1963; ''Беляев В''. Афганская народная музыка. М., 1960. ''Ө. Бараталиев, А. Орозов, Ш. Керимова, Ж. Абдилова.''
[[Категория:1-Том]]

АТЛАНТА

2025-07-03T04:40:29Z

Begay:

'''АТЛАНТА''' ‒ АКШнын түштүк-чыгышындагы шаар. Жоржия штатынын администрация борбору. Калкы 498 715 (2020; агломерациясында 6,1 млн). Пидмонт бөксө тоосунда жайгашкан. Жолдор тоому. Эл аралык Хартсфилд-Жексон аэропорту бар. Атланта ‒ Түштүк АКШнын ири соода-финансы, өнөр жай борбору. Электроника, химиялык, целлюлоза-кагаз өнөр жайы, автомобиль («Женерал моторс», «Форд»), «Локхид-Мартин» (авиа) заводдору, «Кока-Коланын» штаб-квартирасы (музейи менен), авиакомпания («Дельта эйрлайнз» ж. б.) бар. Жыл сайын ярмаркалар өткөрүлөт. Терминус деген ат менен 1837-жылы негизделген. 1845-жылдан Атланта аталат; 1847-жылдан шаар. Пахта сатуунун борбору болгон. 1868-жылдан штаттын борбору. Архитектура эстеликтерден Капитолий имараты (1884‒1889), асман мелжиген имараттар (1929) бар. Фернбанк илимий борбору, 4 университет, технологиялык институту, медициналык ири борборлор жана клиникалар иштейт. Искусство жана археологиялык, асем-өнөр искусство музейлери, Искусство, Президент Картер, аскерий мемориалы, М. Лютер Кинг (Нобель сыйлыгынын лауреаты), улуттук тарыхый борборлору; Панорама, Пидмонт паркы, Стон-Маунтин дүйнөдөгү эӊ ири тоо паркы, зоопарк бар. 1996-жылы XXVI Олимпиада оюну өткөрүлгөн. АКШдагы эӊ ири үстү жабык стадион курулган.
[[Категория:1-Том]]

АТ-ОЙНОК КЫРКА ТООСУ

2025-07-03T04:34:05Z

Begay:

'''АТ-ОЙНОК КЫРКА ТООСУ –''' Батыш Теӊир-Тоодо. Кара-Суу (оӊ), Кара-Кулжа сууларынын (Узун-Акматтын оӊ куймасы) жана Нарындын төмөнкү куймаларынын (Ит-Сай, Ак-Сай-Башы, Токтобек-Сай, Томатерек ж. б.) аралыгында. Талас Ала-Тоосу менен Чаткал кырка тоосу тутумдашкан жерден түштүк-чыгышка карай (Нарын дарыясына чейин) 70 ''км''ге ийилип жатат; туурасы 16 ''км,'' орточо бийикт. 3300 ''м,'' эӊ бийик жери 3896 ''м.'' Тоонун суу бөлгүчү тик, аскалуу, ортонку бийик бөлүгүндө байыркы мөӊгүнүн калдыктары ‒ тепши сымал өрөөндөр, төрлөр, мореналар кездешет. Түндүк капталы кыска, тереӊ тилмеленген тар капчыгайлуу келип, Кара-Кулжа суусуна тик түшөт. Түштүк жана түштүк-чыгыш капталдары жазыраак, капчыгайлуу, тарамдашкан жарлуу тоо тармактарын түзүп, Кара-Сууга (оӊ) жана Нарын дарыясына акырындап эӊкейиштейт, ортоӊку девондун, карбондун 1700 ''м''ге чейинки калыӊдыктагы кумдук, алевролит, сланец, акиташ, конгломерат тектеринен турат; алар кеӊдик багыттагы тектоникалык жаракалар менен бөлүнгөн. Тоодон Кара-Кулжа, Узун-Акмат, Кара-Суу (оӊ), Нарын дарыясынын көптөгөн куймалары башталат. Түндүк капталында аянты 4‒5 ''км''2келген көл бар. Ландшафты бийиктик алкактуулук боюнча өзгөрөт: жарым чөл жана талаа (2200 ''м'' бийиктикке чейин), шалбаалуу талаа (2400 ''м''ге чейин), жаӊгак-жемиш токой аралашкан бийик чөптүү шалбаа (2800 ''м''ге чейин), карагай, ак карагайлуу шалбаа (3000 ''м''ге чейин), субальп, альп шалбаасы (3600 ''м''ге чейин), андан жогору нивалдык -гляциалдык ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайыт; жаӊгак жана ар кандай мөмө-жемиштер жыйналат. Кооз табиятын рекреацияда кеӊири пайдаланууга болот. 
[[Категория:1-Том]]

АСУНСЬОН

2025-07-03T04:16:25Z

Begay:

'''АСУНСЬОН''' ‒ Парагвай Республикасынын борбор шаары. Борбордук округ өзүнчө администрациялык бирдикти түзөт. Калкы 500 миӊ (2024). Парагвай дарыясындагы ири порт (ал аркылуу экспорттун 3/4, импорттун 9/10 бөлүгү өтөт). Суу жолу менен Буэнос-Айрес жана Монтевидео шаары менен
[[File:АСУНСЬ ОН11.png | thumb|Шаар панорамасы.]]
байланышат. Жолдор тоому. Асунсьондон транспорттук улуттук автомобиль жолдору ‒ Боливияга (түндүк-батышка карай), Аргентинага (түштүккө), Бразилияга (чыгышка) тарайт; Парагвайдагы темир жолдун баштапкы пункту. Эл аралык аэропорту бар. 1537-жылы испан конкистадорлору тарабынан индейлер отурукташкан жерде негизделген. Архитектура эстеликтери: кафедра собору (1842‒50), ратуша (1604), 17-кылымдагы турак-жайлар ж. б. Опера театры (1860, учурда Конгресс сарайы), Улуттук клуб (1860-ж. ченде), Каса-Лопес (кийинчерээк өкмөт үйү), Кудай эне , Асунсьон сыйынуу жайы (1854; учурда Улуттук пантеон) курулган. Парагвай (1927), Гуарани тили жана маданияты (1975), Парагвай тарыхы, саясий жана социалдык илимдер академиялары, Асунсьон улуттук (1889), Католик (1960) университеттери, Улуттук китепкана жана архив (1869), Улуттук асем өнөр (1887), карапа жана асем искусство (1938), этнографиялык музейлери (1929) ж. б. бар. Асунсьон ‒ өлкөнүн башкы экономикалык (анын ичинде өнөр жай, финансы) борбору. Өнөр жайынын башкы тармактары: тамак-аш (эт, ун, таруу, кант, суу май, тоң май, тамеки, парагвай мате чайын өндүрүү), жеӊил (пахта тазалоо, кебез-кездеме, булгаары-бут кийим), нефть ажыратуу (Сан-Лоренсо), токой (анын ичинде ийлөө заттары), кеме куруу жана курулуш материалдар өндүрүшү. Тейлөө чөйрөсү өнүккөн.
[[Категория:1-Том]]

АСУАН

2025-07-03T04:12:11Z

Begay:

'''АСУАН ‒''' Египеттин түштүк-чыгышындагы шаар. Асуан мухафазасынын (администрациялык-аймактык бирдик) администрациялык борбору. Калкы 351 332 (2021). Нил дарыясынын оӊ жээгинде жайгашкан. Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Дарыя порту. Туристтик борбор.
[[File:АСУАН10.png | thumb|Шаардын жалпы көрүнүшү.]]
Климаттык курорт. Асуан ‒ Египеттин байыркы шаарларынын бири. Байыркы египеттиктер С у и н, гректер С и е н а деп аташкан. Номарх Саренпут IIнин таш күмбөзү (биздин заманга чейин 20-кылым), Ыйык Симеондун христиан монастырынын калдыгы (8‒13-кылымдар), минарет жана көптөгөн чамгарактуу мавзолейлер (10‒11-кылымдар) сакталган. Филе аралында Осириса менен Исида (эллада мезгилин) жана «Киоск Траяна» (грек-рим мезгили) храмдар комплекси бар. Булар ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине кирген. Асуан (азыркы Насер) суу сактагычынын курулушуна байланыштуу эстеликтер Агилкия аралына көчүрүлгөн. Жогорку индустриялык институту (1962), Нубия музейи (1997), ботаникалык бак бар. Асуан ‒ маанилүү өнөр жай борбору. Химия (азот жер семирткичин чыгарат), металлургия, жеӊил, тамак-аш өнөр жайы иштейт. Мусулман-исмаилиттердин зыярат кылуучу жайы. Асуанга жакын жайгашкан гидроэнергетикалык комплекси СССРдин жардамы менен курулган. ''Р. Карачалова.''
[[Категория:1-Том]]

АССИМИЛЯЦИЯ (геологияда)

2025-06-26T10:46:28Z

Begay:

'''АССИМИЛЯЦИЯ''' [''assimilatio'' ‒ окшоштук, кейиптенүү] г е о л о г и я д а ‒ магма менен анын айлана-чөйрөсүндөгү тоо тектердин өз ара аракеттенишүү (эрүү, эритүү, сиӊирүү ж. б.) процесси. Магма жогору көтөрүлгөндө, жанаша жаткан тоо тектерди жана магмага түшкөн алардын бөлүкчөлөрүн бүт же жарым-жартылай эритип, өзүнүн курамын, дагы ушул сыяктуу касиеттерин өзгөртөт. Ошондой эле жанаша жаткан тоо тектер өзгөрүүлөргө учурап, алардан жаӊы тек келип чыгат. Кээде тоо тектин кесек бөлүкчөлөрү магма менен аралашып, ксенолитти (чоочун ташты) пайда кылат. 
[[Категория:1-Том]]

АРХАНГЕЛЬСК

2025-06-26T09:55:20Z

Begay:

'''АРХАНГЕЛЬСК –''' Россиядагы шаар. Архангел облусунун администрация борбору. Түндүк Двина дарыясы Двина булуңуна куя бериште, Ак деңизден 50 ''км аралыкта'' жайгашкан. Калкы 294 914 (2025). Темир жол түйүнү. Эл аралык аэропорту бар. 1584-жылы курулган. Алгач Новоголмогоры аталган. 1556-жылдан Россиянын курамында. 1613-жылдан азыркыча аталат. Петербург негизделгенге чейин (1703) Россиядагы жалгыз деңиз, 17–18-кылымдарда ири соода порту болгон. 1708-жылдан Архангельск губерниясынын борбору. Архангельск – көптөгөн уюл экспедицияларынын башталгыч пункту (В. Я. Чичагов, Ф. П. Литке, А. М. Сибиряков, Г. Я. Седов экспедицияга жөнөшкөн). Архангельскиде алгачкы таш үйлөр (1647), таш конок сарайы (1668–84) сакталган. Барокко стилиндеги Троица (1745), Ыйык Екатерина лютеран (1768), классицизм стилиндеги Мартын Исповедник (1803–06) чиркөөлөрү, М. В. Ломоносовдун, Петр 1-нин эстелиги, обелиск, Жеңиш монументи, Михаил Архангелдин колодон жасалган статуясы ж. б. бар. Архангельск – Түндүк-Батыш Россиянын илимий, маданий жана өнөр жай борбору. 2001-ж. Архангельск илимий борбору түзүлгөн. Он жогорку окуу жайларынын (филиалдары менен; анын ичинен 6 мамлкеттик), техникалык (1929), М. В. Ломоносов атындагы Поморск (1932-жылдан), Түндүк медийиналык (1932) университеттери, өлкөдөгү байыркы окуу жайлардын бири (Деңиз окуу жайы, 1781-ж. негизделген), 49 китепкана, музейлер (край таануу, сүрөт өнөрү), театрлар, филармония, мамлекеттик камералык оркестр (1993), Түндүк орус элдик хору, цирк иштейт. Архангельск – Россиядагы тактай тилүүнүн, токой-химиялык өнөр жайынын ири борбору. Жыгаччылык, целлюлоза-кагаз комбинаттары, гидролиз заводу бар. Кеме (Соломбала кеме верфи) жана машина куруу (Соломбала заводу), кеме ремонттоо, балык өнөр жайлары өнүккөн. Деңиз балырларынан продукт чыгарат. Кийим-кечек («Союз», «Архпромкомбинат» ж. б.), бут кийим («Северянка», «Обувьбыт») фабрикасы иштейт. 19-кылымдын аягынан жыгаччылык өнөр жайынын жана жыгач экспорттоонун ири борбору.
[[Категория:1-Том]]

АРХАНГЕЛЬСК

2025-06-26T09:54:40Z

Begay:

'''АРХАНГЕЛЬСК –''' Россиядагы шаар. Архангел облусунун администрация борбору. Түндүк Двина дарыясы Двина булуңуна куя бериште, Ак деңизден 50 ''км аралыкта'' жайгашкан. Калкы 294 914 (2025). Темир жол түйүнү. Эл аралык аэропорту бар. 1584-жылы курулган. Алгач Новоголмогоры аталган. 1556-жылдан Россиянын курамында. 1613-жылдан азыркыча аталат. Петербург негизделгенге чейин (1703) Россиядагы жалгыз деңиз, 17–18-кылымдарда ири соода порту болгон. 1708-жылдан Архангельск губерниясынын борбору. Архангельск – көптөгөн уюл экспедицияларынын башталгыч пункту (В. Я. Чичагов, Ф. П. Литке, А. М. Сибиряков, Г. Я. Седов экспедицияга жөнөшкөн). Архангельскиде алгачкы таш үйлөр (1647), таш конок сарайы (1668–84) сакталган. Барокко стилиндеги Троица (1745), Ыйык Екатерина лютеран (1768), классицизм стилиндеги Мартын Исповедник (1803–06) чиркөөлөрү, М. В. Ломоносовдун, Петр 1-нин эстелиги, обелиск, Жеңиш монументи, Михаил Архангелдин колодон жасалган статуясы ж. б. бар. Архангельск – Түндүк-Батыш Россиянын илимий, маданий жана өнөр жай борбору. 2001-ж. Архангельск илимий борбору түзүлгөн. Он жогорку окуу жайларынын (филиалдары менен; анын ичинен 6 мамлкеттик), техникалык (1929), М. В. Ломоносов атындагы Поморск (1932-жылдан), Түндүк медийиналык (1932) университеттери, өлкөдөгү байыркы окуу жайлардын бири (Деңиз окуу жайы, 1781-ж. негизделген), 49 китепкана, музейлер (край таануу, сүрөт өнөрү), театрлар, филармония, мамлекеттик камералык оркестр (1993), Түндүк орус элдик хору, цирк иштейт. Архангельск – Россиядагы тактай тилүүнүн, токой-химиялык өнөр жайынын ири борбору. Жыгаччылык, целлюлоза-кагаз комбинаттары, гидролиз заводу бар. Кеме (Соломбала кеме верфи) жана машина куруу (Соломбала заводу), кеме ремонттоо, балык өнөр жайлары өнүккөн. Деңиз балырларынан продукт чыгарат. Кийим-кечек («Союз», «Архпромкомбинат» ж. б.), бут кийим («Северянка», «Обувьбыт») фабррикасы иштейт. 19-кылымдын аягынан жыгаччылык өнөр жайынын жана жыгач экспорттоонун ири борбору.
[[Категория:1-Том]]

АПААТ

2025-06-26T05:15:02Z

Begay:

'''АПААТ''', а л а а м а т – адамзатты кырсыкка жана материалдык бүлгүнгө учуратуучу табият кубулуштары жанa кырсыктары. Аларга жер титирөө жана тоолордун атылышы, суу ташкыны, сел жүрүү, кургакчылык, бороон-чапкын, цунами, катуу шамалдар (торнадо, куюн) ж. б. кирет. Негизинен жер шарында болжолдуу 70ке жакын, ал эми Кыргызстанда 20дай табигый кырсыктар катталган. Апаат көбүнчө капысынан болуп, адамзатка жанa чарбага көп залал келтирет.
[[Категория:1-Том]]

АНТИМОНИТ

2025-06-26T04:49:19Z

Begay:

'''АНТИМОНИТ''' (латынча antimonium – сурьма), сурьма жылтырагы, стибнит – минерал. Сульфиддер классына кирет. Химиялык формуласы Sb2S3. Ромб сингониясында кристаллданат. Өңү боз металл сымал жалтырак. Катуулугу ''Моос шкаласы'' боюнча 2–2,5. Салыштырма салмагы 4,6. Кычкылдануу зонасында сурьма кычкылдарын жана кычкылтектүү бирикмелерди пайда кылат. Антимонит сурьманын негизги кенташы. Негизинен эритме [[File:АНТИМОНЙТ_115.png | thumb|none]]
кошундуларды (подшипниктер үчүн баббиттерди) жасоодо кеңири колдонулат. Ошондой эле сурьма кошундусу резина өнөр жай, текстиль өндүрүшүндө, айнек иштеринде, медицинада ж. б. пайдаланылат. Кыргызстандагы сурьма кендери: Кадамжай, Терек-Сай, Абшыр-Сай, Касан-Сай, Саба-Жарды ж. б. Кадамжай кенинен бөлүнүп алынган сурьма сапаты боюнча дүйнөлүк эталон катары эсептелинет.
[[Категория:1-Том]]

АНТЕЦЕДЕНТТИК ӨРӨӨН

2025-06-26T04:22:29Z

Begay:

'''АНТЕЦЕДЕНТТИК ӨРӨӨН –''' кырка тоону же дөңсөөнү туурасынан кесип өткөн терең жана кууш дарыя өрөөнү же өткөөл капчыгай. Кыргызстанда антецеденттик өрөөндөргө ''Боом,'' Сөөк, Үч-Кошкон ж. б. капчыгайлар кирет. 
[[Категория:1-Том]]

АНТАРКТИКА

2025-06-26T04:17:13Z

Begay:

'''АНТАРКТИКА''' (''анти... жана Арктика,'' башкача айтканда Арктикага каршы жайгашкан аймак) – Жердин түштүк уюл аймагы. ''Антарктиданы,'' Атлантика, Тынч жана Инди океандарынын Антартидага жакын жаткан бөлүктөрүн, Уэделл, Росс, Амундсен, Беллинсгаузен деңиздери менен, ошондой эле Түштүк Георгия, Түштүк Сандвичевдер, Түштүк Оркней, Түштүк Шетланд ж. б. аралдарды камтыйт. Антартиканын чек арасы 48–60° түштүк кеңдик (Антарктика конвергенциясынын түндүк алабынын сызыгы) боюнча өтөт. Аянты 52,5 млн ''км2.'' Абанын температурасы эң төмөн, катуу шамал, кардуу бороон болуп, көбүнчө туман басып турат. Антарктика Жер шарындагы эң катаал, суук аймак, субантарктикалык аймактын эң жылуу айынын орточо температурасы 10°С, эң суук айыныкы 0°Сден –10°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны Чыгыш Антарктиканын жээктеринде 30–50 ''мм,'' Антарктика жарым аралынын батыш жээктеринде жана субантарктика аралдарында 1000 ''ммден'' ашык. Материк калың муз катмары менен капталган; аралдарды адатта тоо мөңгүлөрү каптаган. Деңиз музунун аянты мезгилден мезгилге өзгөрүп турат; кыштын аяк ченинде 20 млн ''км2''дей, жайында 2,5 млн ''км2''дей. Үстүнө жалпак айсбергдер мүнөздүү. Органикалык дүйнөсү Антарктикада өтө жарды, океанда өтө бай. Аралдарда тундра өсүмдүктөрү өсөт; деңизде сүзүүчү канаттуулар көп. Деңиз жаныбарларынан кит, калак буттуулар бар. Алар криль (көп топтолгон) менен тамактанат. 1959-жылдагы Эл аралык келишим боюнча Антарктика демилитаризацияланган бейтарап зона, тынчтык максатка гана пайдаланылат; илимий-изилдөө иштери эркин жүргүзүлөт. Ад.: ''Трешников А. Ф.'' История открытия и исследования Антарктиды. М., 1963; География Антарктиды. М., 1968.

''М. Кадыркулов.''
[[Категория:1-Том]]

АНТАРКТИДА ОАЗИСИ

2025-06-26T04:13:10Z

Begay:

'''АНТАРКТИДА ОАЗИСИ''' – Антарктиданын чет жакасындагы муз каптаган бош жерлер. Аянты ондогон ''км''2ден жүздөгөн ''км2''ге (Бангер оазиси, 952 ''км2'') чейин. Айланасындагы аймактардан катаалдыгы азыраак, жергиликтүү климаты, суук чөл ландшафты, суунун жыл бою суюк абалда болушу, көлдөрүнүн көптүгү, криоген-структуралуу топурактын жана органикалык тиричиликтин болушу менен айырмаланат. Кадимки же шельф жанындагы, тоо аралык жана тоолуу оазистерге бөлүнөт. Антарктида оазисинде уюлдук станциялардын көбү жайгашкан. Чөл оазистерине окшоштуктары боюнча (аларды айланасындагы жерлерге караганда жашоого ыңгайлуураак шарттары боюнча бириктирет) «оазис» терминин Антарктиданын шартына ылайыктап колдонууну 1938-жылы канадалык уюл изилдөөчү А. Стефансон сунуш кылган.
[[Категория:1-Том]]

АНТАЛЬЯ

2025-06-20T08:30:53Z

Begay:

'''АНТАЛЬЯ''' (Antalya) – Түркиянын түштүк-батышындагы шаар. Анталья илинин (администрациялык-аймактык бирдик) администрация борбору. Калкы 1 496 881 (2022). Жер ортолук деңиздеги Анталья булуңунун жээгинде, Батыш Тавр кырка тоосунун этегинен баштап, тектирчеленип жайгашкан. Өлкөдөгү ири порт; Жер Ортолук деңиз жээгиндеги эң ири эл аралык аэропорт. Деңиздик климаттык курорт. 1990-жылдан эл аралык туризм жана эс алуу борбору катары ургалдуу өнүгүүдө. Музей (баалуу археологиялык коллекциялары менен), текстиль, тамак-аш өнөр жайы бар. Айыл чарба продуктуларын (негизинен цитрус өсүмдүктөрүн) иштетүү борбору. Биздин заманга чейин 159–138-жылдарда пергама падышасы Аттал II негиздеген, анын урматына Атталия аталган. 1207-жылы селжуктар басып алган. 13-кылымда Анадолу кербен соода жолунун акыркы чеги. 1391-жылдан Осмон империясынын курамында. Биринчи дүйнөлүк согуштан кийин Италияга берилип, 1921-жылы түрк аскерлери бошоткон. Үч аркалуу Адриан дарбазасы, минарет (13-кылым), Оттоман эстеликтери сакталган. Р. Карачалова.
[[Категория:1-Том]]

АНКАРА

2025-06-20T08:15:09Z

Begay:

'''АНКАРА''' (1930-жылга чейин Ангора, байыркы Анкира) – Түркиянын борбор шаары (1923-жылдан). Анкара Илинин (администрациялык-аймактык бирдик) администрация борбору. Анадолу бөксө тоосунда, Анкара жана Чубук дарыяларынын кошулган жеринде деңиз деңгээлинен 891 м бийиктикте жайгашкан. Калкы 5,86 млн (2024); калкынын саны боюнча өлкөдөгү Стамбулдан кийинки 2-шаар. Жолдор тоому. Эсенбога эл аралык аэропорту иштейт. Анатолиянын байыркы шаарларынын бири. Биздин заманга чейин 7-кылымда фригиялыктар тарабынан негизделип, Лидия мамлекетинин курамына кирген. Биздин заманга чейин 6–4-кылымдарда байыркы фарс сатраптары бийлеп турган. Биздин заманга чейин 331-жылы Александр Македонский басып алган. 189–25-жылы (биздин заманга чейин) келт-галаттар мамлекетинин администрация борбору. Андан соң 4 кылым бою Рим империясынын, 395–1073-жылдары Византиянын ээлиги. 1356-жылы алгачкы жолу Осмон империясынын карамагына кирген. Анкара салгылашынан кийин (1402) шаар ''Тимурдун'' колуна өткөн. Бирок, бир нече жылдан кийин Осмон падышачылыгынын бир провинциясынын администрация борбору болуп, Анатолияда ангора эчкисинин тыбытын иштетип, андан жасалган буюмдарды сатуу менен белгилүү болгон. 1864-жылдан Анадолу вилайетинин, 1-дүйнөлүк согуштан кийин түрк элинин көз карандысыздыгы үчүн болгон күрөшүнүн борбору. 1920-жылы 23-апрелден Түркиянын Улуу Улуттук чогулушу иштей баштаган (башында Мустафа Кемалпапта ''Ататурк'' турган). Анын чечими менен 1923-жылдын 13-октябрынан Түрк Республикасынын борбору болуп жарыяланган. Август жана Рома храмы (биздин заманга чейин 2-кылым), термалар (2-кылымдын аягы 3-кылымдын башталышы), Юлиан колоннасы (4-кылым), шаар дубалдары (Август доорундагы; бир канча жолу оңдолгон), Ала ад-Дин мечити (1778), Арсланханда (1210, 1330-жылы кайра курулган), жана Ахи-Элванда мечиттер (1382), үстү жабык Махмуд-паша базары (бедестан; 1464–71-жылдар аралыгы) сакталган. Шаар 1920-жылдан өнүгө баштаган. Эски шаардан түштүккө карай акыркы архитектуралык үлгүдө салынган жаңы шаар өсүп чыкты. Президент ак сарайы, театрлар, университеттер, консерватория, Улуттук китепкана, туташ көркөм архитектуралык ансамблдер курулду. Туура пландаштырылган көп этаждуу имараттар, коттедждер, жашылдандырылган көчөлөр, министрликтердин комплекстери (1920), Кемал Ататүрктүн мавзолейи (1944–53) жана эстелиги (1970–71) тургузулду. Машина куруу (трактор кураштыруу, айыл чарба техникалары, кыймылдаткычтар), металлургия, курал-жарак өнөр жай ишканалары, аэрокосмостук (биргелешкен Америка-Түркия) заводу, тамак-аш, жеңил, химия, жыгаччылык, курулуш-материалдар өнөр жайлары бар. Илгертеден салт болуп калган металлдан эмерек жасоо, килем токуу, кылторко өндүрүшү өнүккөн. Анкарада шариктүү подшипниктер, дизель (биргелешкен Германия-Түркия), кыймыл берүүчү куту (коробка) жана диамез үчүн жабдуу чыгаруучу өлкөнүн уникалдуу өнөр жай ишканалары жайгашкан. ''С. Айткулова, Н. Жылдызова.'' 
[[Категория:1-Том]]

АНКАРА

2025-06-20T08:13:04Z

Begay:

'''АНКАРА''' (1930-жылга чейин Ангора, байыркы Анкира) – Түркиянын борбор шаары (1923-жылдан). Анкара Илинин (администрациялык-аймактык бирдик) администрация борбору. Анадолу бөксө тоосунда, Анкара жана Чубук дарыяларынын кошулган жеринде деңиз деңгээлинен 891 м бийиктикте жайгашкан. Калкы 5,86 млн (2024); калкынын саны боюнча өлкөдөгү Стамбулдан кийинки 2-шаар. Жолдор тоому. Эсенбога эл аралык аэропорту иштейт. Анатолиянын байыркы шаарларынын бири. Биздин заманга чейин 7-кылымда фригиялыктар тарабынан негизделип, Лидия мамлекетинин курамына кирген. Биздин заманга чейин 6–4-кылымдарда байыркы фарс сатраптары бийлеп турган. Биздин зманга чейин 331-жылы Александр Македонский басып алган. 189–25-жылы (биздин заманга чейин) келт-галаттар мамлекетинин администрация борбору. Андан соң 4 кылым бою Рим империясынын, 395–1073-жылдары Византиянын ээлиги. 1356-жылы алгачкы жолу Осмон империясынын карамагына кирген. Анкара салгылашынан кийин (1402) шаар ''Тимурдун'' колуна өткөн. Бирок, бир нече жылдан кийин Осмон падышачылыгынын бир провинциясынын администрация борбору болуп, Анатолияда ангора эчкисинин тыбытын иштетип, андан жасалган буюмдарды сатуу менен белгилүү болгон. 1864-жылдан Анадолу вилайетинин, 1-дүйнөлүк согуштан кийин түрк элинин көз карандысыздыгы үчүн болгон күрөшүнүн борбору. 1920-жылы 23-апрелден Түркиянын Улуу Улуттук чогулушу иштей баштаган (башында Мустафа Кемалпапта ''Ататурк'' турган). Анын чечими менен 1923-жылдын 13-октябрынан Түрк Республикасынын борбору болуп жарыяланган. Август жана Рома храмы (биздин заманга чейин 2-кылым), термалар (2-кылымдын аягы 3-кылымдын башталышы), Юлиан колоннасы (4-кылым), шаар дубалдары (Август доорундагы; бир канча жолу оңдолгон), Ала ад-Дин мечити (1778), Арсланханда (1210, 1330-жылы кайра курулган), жана Ахи-Элванда мечиттер (1382), үстү жабык Махмуд-паша базары (бедестан; 1464–71-жылдар аралыгы) сакталган. Шаар 1920-жылдан өнүгө баштаган. Эски шаардан түштүккө карай акыркы архитектуралык үлгүдө салынган жаңы шаар өсүп чыкты. Президент ак сарайы, театрлар, университеттер, консерватория, Улуттук китепкана, туташ көркөм архитектуралык ансамблдер курулду. Туура пландаштырылган көп этаждуу имараттар, коттедждер, жашылдандырылган көчөлөр, министрликтердин комплекстери (1920), Кемал Ататүрктүн мавзолейи (1944–53) жана эстелиги (1970– 71) тургузулду. Машина куруу (трактор кураштыруу, айыл чарба техникалары, кыймылдаткычтар), металлургия, курал-жарак өнөр жай ишканалары, аэрокосмостук (биргелешкен Америка-Түркия) заводу, тамак-аш, жеңил, химия, жыгаччылык, курулуш-материалдар өнөр жайлары бар. Илгертеден салт болуп калган металлдан эмерек жасоо, килем токуу, кылторко өндүрүшү өнүккөн. Анкарада шариктүү подшипниктер, дизель (биргелешкен Германия-Түркия), кыймыл берүүчү куту (коробка) жана диамез үчүн жабдуу чыгаруучу өлкөнүн уникалдуу өнөр жай ишканалары жайгашкан. ''С. Айткулова, Н. Жылдызова.'' 
[[Категория:1-Том]]

АНДОРРА-ЛА-ВЕЛЬЯ

2025-05-22T10:59:08Z

Begay:

'''АНДОРРА-ЛА-ВЕЛЬЯ''' – Андорра мамлекетинин борбор шаары. Валира дарыясынын боюнда, деңиз деңгээлинен 1070 ''м'' бийиктикте (Европадагы эң бийик жайгашкан шаар). Калкы 22 615 (2014). Шаардын агломерациясы Андорра-Лес Эскальдесте өлкөнүн калкынын 1/2 бөлүгү жашайт. Тамеки фабрикасы; сувенир, сыр жасоочу, жүн жип ийрүү ишканалары, музыкалык академия, театр ж. б. бар. Кустардык кол өнөрчүлүк (жыгачка жана ташка оймо-чийме түшүрүү) өнүккөн. Шаар 9-кылымдын башында негизделген. Ыйык Арменголь чиркөөсү (11–12-кылымдар), өкмөттүн резиденциясы «Дом долин» (16-кылым; азыр сүрөт жана тарых музейи) сакталган.
[[Категория:1-Том]]

АНДОРРА

2025-05-22T10:09:56Z

Begay:

'''АНДОРРА,''' А н д о р р а К н я з д ы г ы – Европанын түштүк-батышындагы мамлекет. Франция менен Испаниянын чек арасында, Чыгыш Принейде, Валира-дель-Орьен (Эбро дарыясынын алабы) дарыясынын өрөөнүндө жайгашкан. Аянты 464 ''км2.'' Дүйнөдөгү аянты боюнча эң чакан өлкөлөрдүн бири. Түндүктөн түштүккө карай 25 ''км''ге, батыштан чыгышка 29 ''км''ге созулат. Калкы 86 801 (2024). Борбору – Андорра-ла-Велья шаары. Расмий тили –[[File:АНДОРРА_84.png | thumb|none]]
[[File:АНДОРРА_85.png | thumb|none]]
[[File:АНДОРРА_86.png | thumb|АНДОРРА]]
каталан тили; ошондой эле испан, француз тилдери да колдонулат. Акча бирдиги – евро (2002-жылдан). Администрациялык-аймактык жактан 7 общинага бөлүнөт. Андорра – БУУнун (1993), ЕККУнун (1999), Европа кеңешинин (1994) мүчөсү. Андорра – унитардык мамлекет. Конституциясы 14.3.1993-жылы кабыл алынган. Андорра – парламенттик княздык. Мамлекеттин башчысы – Франция президенти жана Урхель епискобу. Кош башкаруу бирдей бийликке ээ. Мыйзам чыгаруучу жогорку органы – бир палаталуу Генералдык кеңеш (4 жылга шайланат). Генералдык кеңештин башкаруу органы – синдикатура, аны генералдык синдик башкарат. Саясий партиялары – Либералдык союз жана Улуттук-демократиялык биримдик. Жергиликтүү калкы андорралыктар (45,98%), көпчүлүгү – испандар (26,4%); ошондой эле португалдар (14,2%), француздар (4,9%), англичандар, шотланддар, мароккалыктар, немистер, инди-пакистандыктар, еврейлер, филиппиндиктер жашайт. Католик динин тутат. Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники – 80,8, аялдарыныкы – 87,6 жаш. Орточо жыштыгы 1 ''км''2 жерге 181 киши. Шаар калкы 93% (2000). Ири шаары – Андорра-ла-Велья. Алгач 805-жылы Урхель епискобунун испаниялык документтеринде эскерилет. 1278-жылдан Франция менен Испания епискобунун кош башкаруусунда болгон. 1793-жылы Франция башкаруудан баш тартып, бирок 1806-жылы башкаруу бийлиги Наполеон I Бонапарт тарабынан калыбына келтирилген. 1866–67-жылдары конституция киргизилип, өлкөнүн ичинде епископтун бийлиги чектелип, бирок толук эркиндикке жетишкен эмес. 1993-жылы Испания менен Франция бир келишимге келип, биринчи конституциясы кабыл алынып, азыр суверендүү мамлекет (княздык). 
==Экономикасынын==
негизин – чет өлкөлүк туристтерди тейлөө түзүп, ал ички дүң продукциясындагы кирешенин 80%ин берет. Жылына 16 млн турист (1 адамга 230 турист) келет; 260тан ашык отель иштейт. Туристтердин көбү (жылына 10 млнго жакын) тоо лыжасына кызыккандар. Ички дүң продукциясынын көлөмү 3,9 млрд доллар, аны киши башына бөлүштүргөндө 34,6 миң доллардан (АКШ; 2013) туура келет. Андорра – эл аралык финансы борбору; көптөгөн товарларга салыктын жоктугу туристтерди гана эмес, ошондой эле чет өлкөлүк инвесторлорду, коммерсанттарды, финансисттерди да кызыктырат. Минералдык жана терм суулары дарылоодо, үйлөрдү жылытууда пайдаланылат. Батыш Европадагы ден соолукту чыңдоочу эң ири Кальдеа комплекси иштейт. Too дарыяларындагы чакан ГЭСтерден электр энергиясы өндүрүлүп, Испанияга экспорттолот. Жеңил, тамак-аш (сыр, минералдуу суулар, тамеки), жыгаччылык (Пириней Кызыл карагайынан, эменден Испаниянын мебель фабрикалары үчүн жогорку сапаттагы такталар даярдалат) өнөр жай ишканалары бар. Жеринин 2,2% иштетилет. Тоолуу аймактарында кой, эчки багылып, өрөөндөрүндө тамеки, арпа, кара буудай, картошка, жашылча айдалат. Жүзүмчүлүк өнүккөн. Темир жол жана аэропорт жок; негизги транспорту болгон автомобиль жолунун узундугу 269 ''км.'' Экспортко туз, жүн, сыр, жыгач көмүрүн, минералдуу суу чыгарып, сырттан өнөр жай товарларын, азык түлүк алат. Негизги соода шериктери: Франция жана Испания.

''С. Айткулова.'' 
[[Категория:1-Том]]

АНДАРАК

2025-05-22T10:03:53Z

Begay:

'''АНДАРАК''' (тажикче – дарактуу жер) – Баткен облусунун Лейлек районундагы кыштак. Сумбула айыл аймагына караштуу. Райондун борбору Исфана шаарынан 11 ''км'' түштүк-батыш тарапта. Пролетарск темир жол бекетинен (Тажикстан) 56 ''км.'' 1870-жылы отурукташкан. Деңиз деңгээлинен 1640 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Калкы 8336 (2024); негизинен тоют өсүмдүктөрүн өстүрүүдө жана мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, бала бакча, оорукана, дарыкана, кафе, чайкана, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү бар.
[[Категория:1-Том]]

АНДАМАН ЖАНА НИКОБАР АРАЛДАРЫ

2025-05-22T09:53:15Z

Begay:

'''АНДАМАН ЖАНА НИКОБАР АРАЛДАРЫ –''' Индиядагы союздук аймак. Аты окшош аралда жайгашкан. Аянты 8,3 миң ''км2.'' Калкы 434 192 (2022); негизинен андамандыктар. Администрациялык борбору – Порт-Блэр шаары. (100,6 миң, 2011). Токой иштетилет. Балык кармалат. Шалы, кокос пальмасы айдалат. Табиятын к. ''Андаман аралдары'' жана ''Никобар аралдары.'' 
[[Категория:1-Том]]

АНДАЛУСИЯ

2025-05-22T09:48:49Z

Begay:

'''АНДАЛУСИЯ''' – Испаниянын түштүгүндөгү тарыхый облус. Жер Ортолук деңиз менен Атлантика океанынын жээгинде. Аянты 87,3 миң ''км2.''

Калкы 8,4 млн (2017). Андалусиянын аймагында Альмерия, Гранада, Кадис, Кордова, Малага, Севилья, Уэльва, Хаэн провинциялары жайгашкан. Башкы шаары – Севилья. 
[[Категория:1-Том]]

АНГРЕН

2025-05-22T09:42:12Z

Begay:

'''АНГРЕН''' – Өзбекстандагы шаар. Ташкент облусунун аймагында. Ахангаран дарыясынын жана Ташкент – Кокон автомобиль жолунун боюнда жайгашкан. Темир жол бекети. 1946-жылы ачылган Ангрен көмүр бассейнинин негизинде отурукташкан кыштактардын биригишинен пайда болгон. Калкы 191,3 миң (2021). Күрөң көмүр казып алуунун борбору. Көмүр-каолин комплексы, химия-металлургия, азот жер семирткичтери, резина техникалык буюмдарын өндүрүүчү заводдору, курулуш материалдар өнөр жай өндүрүшү, 2 ГРЭС, педагогикалык институт, тарых-край таянуу музейи бар. Шаарга жакын алтын кенин казып алуучу рудник иштейт. Ангстрем – метрдин он млрддан бир үлүшүнө барабар болгон системадан тышкаркы узундук бирдиги. Е тамгасы менен белгиленет. 1 Е =10−10 ж=0,1 ''нм.'' Швед физиги Ангстремдин урматына аталган. Ангрен физика жана химияда кенен колдонулуучу чоңдук. 
[[Категория:1-Том]]

АМСТЕРДАМ

2025-05-22T09:13:09Z

Begay:

'''АМСТЕРДАМ''' (Amsterdam, алгач Amstellebamme Амстел дарыясындагы плотина) – Нидерланд Королдугунун борбор шаары. Өлкөнүн маанилүү маданий очогу жана экономикалык борбору. Калкы 921 468 (2023); калкынын саны боюнча өлкөдөгү ири шаар. Амстел дарыясынын чатында, Эйсселмер булуңунун жээгинде жайгашкан. Түндүк деңизи менен кеме жүрүүчү эки канал аркылуу байланышат. Деңиз порту (жылына 25 млн ''т'' жүк ташылат). Рейн дарыясы менен чаты канал аркылуу туташат. Ири жолдор тоому. Темир жолдор түйүнү. Схипхол эл аралык аэропорту (Европадагы эң ири) бар. Метрополитен иштейт. Шаар алгач 1275-жылдан эскерилет. 15-кылымда ири соода борбору болгон. 16-кылымдын аягында 17-кылымдын башында биржа жана ошол кездеги ири европалык банктар уюшулуп, дүйнөлүк маанидеги соода жана кредит борборуна айланган. 16-17-кылымдарда Португалия жана Германиядан (еврейлер) жана Франциядан (гугеноттор) иммигранттар келишкен. 1795-жылдан Батав Республикасынын, кийинчерээк Нидерланд Королдугунун борбору болгон. Амстердам – Европадагы туризмдин ири борборлорунун бири. Шаардын жаңы бөлүгүндө Дам аянтында Корол сарайы (1648–55), соңку готика стилиндеги Ньивекерк чиркөөсү (1490-ж. чен), Улуттук монумент (1954–56) жайгашкан. Эски бөлүгүндө 50гө жакын канал, 500дөн ашык көпүрө (1610–62) бар. Орто кылымдагы Синт-Антонспорт шаар дарбаза курулушу (1488; 1987-ж. чейин еврейлер музейи), 15–17-кылымдардагы мунаралар, готика стилиндеги Эски (13-кылым) жана Жаңы (15–16-кылымдар), Түндүк жана Чыгыш чиркөөлөрү (экөө тең 17-кылым) сакталган. Шаарда Илимдер академиясы, 2 университет, консерватория (1884), театралдык институт, ири китепканалар, музейлер (анын ичинде Ван Гогдун музейи), Рембранттын үй-музейи, филармония бар. Амстердам – көөнө музыкалардын кайрадан жаралуу борборлорунун бири. Голландия музыкасы (1947, жайында), эл аралык даректүү жана балдар киносу ж. б. фестивалдары өткөрүлөт. Машина куруу (авиация, кеме куруу, электр техника, электроника), химия (полимер, пластмасса, жасалма каучук, жер семирткич, фармацевтика ж. б.), нефть ажыратуу, полиграфия, тамак-аш – татымал (какао, кофе, кокос майы ж. б.) өнөр жайы бар. IX Олимпиада оюндары (1928) өткөрүлгөн. Салт болуп калган ювелир өндүрүшү, алмазды кырдоо өнүккөн.
[[Категория:1-Том]]

АЛЯСКА

2025-05-22T08:31:34Z

Begay:

'''АЛЯСКА''' – 1) Түндүк Американын түндүк-батышындагы жарым арал. АКШнын Аляска штатында. Беринг деңизинин Бристоль булуңу менен Тынч океандын аралыгында. Узундугу 700 ''км,'' туурасы 10'''–'''170 ''км.'' Негизинен Алеут кырка тоосун ээлейт; анын кырын аракеттеги (Катмай жанар тоосу, бийиктиги 2047 ''м)'' жана өчкөн жанар тоолор түзөт. Эң бийик чокусу 2507 ''м'' (Вениаминов жанар тоосу). Түндүк-батыш жээги ойдуңдуу, көл көп. Тоолуу тундра өсүмдүктөрү басымдуу; чакан мөңгүлөрү бар. 2) АКШнын түндүк-батышындагы штаты (1958-жылдан), АКШнын негизги аймагынан Канада бөлүп турат. Аянты 1523 миң ''км2.'' Калкы 733 391 (2020). Администрациялык борбору – Жуно шаары. Жергиликтүү калкы – индейлер, эскимостор, алеуттар. Алясканын аймагында европалыктардан алгачкы жолу орустар болгон. 1867-жылы падышалык Россия АКШга 7,2 млн долларга сатып жиберген.
[[Категория:1-Том]]

АЛЬП ТООЛОРУ

2025-05-22T08:14:53Z

Begay:

'''АЛЬП ТООЛОРУ''' (кельт тилинде alp – бийик тоо) – Европадагы эң бийик тоо системасы. Франция, Италия, Швейцария, Германия, Австрия, Монако, Словения, Лихтенштейн мамлекеттеринин аймагында. Жер Ортолук деңизден Орто Дунай түздүгүнө чейин түндүк-батышка ийилген дого сымал созулган кырка тоо менен тоо массивдеринин татаал системасы. Узундугу 1200 ''км''дей (догонун ички чети боюнча 750 ''км''дей). Туурасы 260 ''км''ге чейин. Боден жанa Комо көлдөрүнүн аралыгында Альп тоолорун кесип өткөн өрөөн аркылуу кыйла бийигирээк Батыш Альп тоолоруна (мында тоонун эң бийик жери 4807 ''м''ге чейин жетет, Монблан чокусу) жана жапызыраак, жазы келген Чыгыш Альп тоолоруна (4049 ''м''ге чейин, Бернина чокусу) бөлүнөт. Бүктөлүү структурасы негизинен альп тектоникалык кыймылынан пайда болгон. Альп тоолорунун кыр зонасы кристаллданган (гнейс, слюдалуу сланец), метаморфизмделген (кварцфиллиттүү сланец) байыркы тоо тектерден турат, мөңгүнүн аракетинен пайда болгон формалары жана азыркы мөңгүлөр (жалпы аянты 4 миң ''км2''ден ашык 1200дөй мөңгү бар) мүнөздүү. Мөңгү
[[File:АЛЬП ТООЛОРУ_24.png | thumb|АЛЬП ТООЛОРУ. Орографиялык схема]]менен түбөлүк кардын этеги 2500–3200 ''м''ге чейин түшөт. Капталдарындагы туурасынан жана узатасынан созулуп жаткан көптөгөн өрөөндөрдүн төрлөрүндө өтүүгө ыңгайлуу ашуулар бар, алар аркылуу автомобиль жана темир жолдору өтөт (к. таблицаны). Кыр зонасынан түндүк-батыш жана түштүктү карай
[[File:АЛЬП ТООЛОРУ_25.png | thumb | Альп тоолору. Маттерн чокусу.]]мезозойлук акиташ тектүү жана доломитүү тоолор, андан кийинчерээк пайда болгон флиш жана молас формацияларынан турган орто бийик жана жапыз тоолуу Альп өндүрү созулуп жатат. Альп тоолору – Европанын климатын айырмалап туруучу негизги тоскоол. Андан түндүк жана батыш тарапка мелүүн климаттуу аймак, түштүк тарапка субтропиктик жер ортолук деңиз климаттуу ландшафт мүнөздүү. Жылдык жаан-чачындын өлчөмү батыш жана түндүк-батыш айдарым капталдарында 1500–2000 ''мм,'' айрым жерлеринде 4000 ''мм''ге чейин. Альп тоолорунан Рейн, Рона, По, Адиже дарыялары, Дунайдын оң куймалары башталат. Мөңгүнүн аракетинен жана тектоникалык кыймылдан пайда болгон көлдөр (Боден, Женева, Комо, Лагомажоре ж. б.) көп. Ландшафттын бийиктик алкактуулугу даана байкалат. 800 ''м'' бийиктикке чейинки аймактын климаты мелүүн, жылуу, түштүк капталдарыныкы – жер ортолук деңиздик; жемиш бактары, айдоо аянттары көп, жер ортолук деңиз бадалдары жана жазы жалбырактуу токой өсөт. 800–1800 ''м'' бийиктикте климаты мелүүн жана нымдуу; эмен, бук ж. б. өскөн жазы жалбырактуу токой жогорулаган сайын ийне жалбырактуу токой менен алмашат. Мында мал жайытта багылат; төмөн жагында дыйканчылык өнүккөн. 2200–2300 ''м'' бийиктикке чейин суук субальп климаты өкүм сүрөт; кар көпкө жатат. Бадал жана өскүлөң шалбаа басымдуу, жайкы жайыт. Андан жогору түбөлүк кар чегине чейин климаты катаалдап, кыска чөптүү альп шалбаасы өсөт, жылдын көп мезгилинде кар жатат. Кыр зонасын кар, мөңгүлүү нивалдык алкак ээлейт; тоо капталдары корум таштуу. Альп тоолору – Европанын рекреациялык ресурстарга бай региону; анда эл аралык альпинизм, туризм жана тоо лыжа спорту өнүккөн.

''Table 2: Альп тоолорундагы маанилүү ашуулар''
{| style="border-spacing:0;width:6.925in;"
|-
| style="background-color:#ffffff;border-top:0.05pt solid #000000;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;color:#000000;" | Ашуунун аты
| style="background-color:#ffffff;border-top:0.05pt solid #000000;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;" | <div style="color:#000000;">Деңиз деңгээлинен</div>
<div style="color:#000000;">бийиктиги (ж)</div>
| style="background-color:#ffffff;border-top:0.05pt solid #000000;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;" | <div style="color:#000000;">Жайгашкан</div>
<div style="color:#000000;">жери</div>
| style="background-color:#ffffff;border:0.05pt solid #000000;padding:0.0382in;color:#000000;" | Транспорттук мааниси
|-
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;color:#000000;" | 1
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;color:#000000;" | 2
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;color:#000000;" | 3
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:0.05pt solid #000000;padding:0.0382in;color:#000000;" | 4
|-
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;color:#000000;" | Тенда
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;color:#000000;" | 1870
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;color:#000000;" | Жээк Альп тоолору
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:0.05pt solid #000000;padding:0.0382in;" | <div style="color:#000000;">Турин (Италия)-Ницца (Франция) шоссе</div>
<div style="color:#000000;">жана темир жолдору</div>
|-
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;color:#000000;" | Фрежюс
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;color:#000000;" | 2538
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;color:#000000;" | Кот Альп тоолору
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:0.05pt solid #000000;padding:0.0382in;" | <div style="color:#000000;">Туннел аркылуу Турин (Италия)-Лион</div>
<div style="color:#000000;">(Франция) темир жол өтөт.</div>
|-
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;color:#000000;" | Мон-Сени
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;color:#000000;" | 2083
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;" | <div style="color:#000000;">Кот жана Грай Альп тоо-</div>
<div style="color:#000000;">лорунун аралыгында</div>
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:0.05pt solid #000000;padding:0.0382in;color:#000000;" | Турин (Италия)-Лион (Франция) шоссеси
|-
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;color:#000000;" | Кичи Сен-Бернар
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;color:#000000;" | 2188
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;" | <div style="color:#000000;">Грай Альп тоолору менен</div>
<div style="color:#000000;">Монблан массивинин</div>
<div style="color:#000000;">аралыгында</div>
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:0.05pt solid #000000;padding:0.0382in;" | <div style="color:#000000;">Аоста (Италия) - Альбервиль-Гренобль</div>
<div style="color:#000000;">(Франция) шоссеси</div>
|-
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;color:#000000;" | Чоң Сен-Бернар
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;color:#000000;" | 2469
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;" | <div style="color:#000000;">Пеннин Альп тоолору-</div>
<div style="color:#000000;">нун батыш чети</div>
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:0.05pt solid #000000;padding:0.0382in;" | <div style="color:#000000;">Аоста (Италия) - Мартиньи-Виль-Лозанна</div>
<div style="color:#000000;">(Швейцария) шоссеси</div>
|-
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;color:#000000;" | Симплон
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;color:#000000;" | 2005
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;" | <div style="color:#000000;">Пеннин жана Леопонтин</div>
<div style="color:#000000;">Альп тоолорунун ара-</div>
<div style="color:#000000;">лыгы</div>
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:0.05pt solid #000000;padding:0.0382in;" | <div style="color:#000000;">Милан-Домодоссола (Италия)-Бриг-</div>
<div style="color:#000000;">Лозанна (Швейцария) шоссеси. Ашуудан</div>
<div style="color:#000000;">чыгыштагы Симплон туннели аркылуу</div>
<div style="color:#000000;">жогорудагы пункттарды туташтырган те</div>
<div style="color:#000000;">мир жол өтөт.</div>
|-
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;color:#000000;" | Сен-Готард
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;color:#000000;" | 2108
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;" | <div style="color:#000000;">Леопонтин Альп мас-</div>
<div style="color:#000000;">сиви</div>
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:0.05pt solid #000000;padding:0.0382in;" | <div style="color:#000000;">Лугано - Беллинцона (Италия) - Альт-</div>
<div style="color:#000000;">дорф - Цюрих (Швейцария) шоссеси жана</div>
<div style="color:#000000;">темиржол (тунел аркылуу)</div>
|-
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;color:#000000;" | Сан-Бернардино
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;color:#000000;" | 2065
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;" | <div style="color:#000000;">Леопонтин Альп тоо</div>
<div style="color:#000000;">лору</div>
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:0.05pt solid #000000;padding:0.0382in;" | <div style="color:#000000;">Лугано - Беллинцона (Италия)- Кур</div>
<div style="color:#000000;">(Швейцария) шоссеси</div>
|-
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;color:#000000;" | Бреннер
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;color:#000000;" | 1371
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:none;padding:0.0382in;" | <div style="color:#000000;">Эцталь жана Циллерталь</div>
<div style="color:#000000;">Альп тоолорунун ара</div>
<div style="color:#000000;">лыгында</div>
| style="background-color:#ffffff;border-top:none;border-bottom:0.05pt solid #000000;border-left:0.05pt solid #000000;border-right:0.05pt solid #000000;padding:0.0382in;" | <div style="color:#000000;">Больцано (Италия)- Инсбрук (Австрия)</div>
<div style="color:#000000;">шоссеси жана темир жол</div>
|-
|}
 
<table anchor = 'АЛЬП ТООЛОРУ' name='Альп тоолорундагы маанилүү ашуулар'/>
Ад.: ''Добрынин Б. Ф.'' Физическая география Западной Европы. М., 1948; ''Трюмпи Р.'' Тектоническое развитие Центральных и Западных Альп, в сб.: Тектоника Альпийской области. М., 1965. Физическая география материков и океанов. М., 1988.

Ө. ''Бараталиев.''
[[Категория:1-Том]]

АЛТАЙ РЕСПУБЛИКАСЫ

2025-05-22T06:20:53Z

Begay:

'''АЛТАЙ РЕСПУБЛИКАСЫ''' – Россия Федерациясынын курамындагы администрациялык бирдик. Сибирь федерация округуна кирет. Түштүгүнөн Монголия жана Кытай Эл Республикасы менен чектешет. Аянты 92,9 миң ''км2.'' Калкы 210 765 (2024); алтайлыктар, орус, казак ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Орточо жыштыгы 1 ''км2'' жерге 2,27 киши. Борбору – Горно-Алтайск шаары; шаар калкы 26,4%. Администрациялык-аймактык жактан 10 районго, 1 шаарга бөлүнөт. Мамлекеттик бийлик органдарынын системасы Алтай Республикасынын Конституциясы (1997) тарабынан аныкталат. Мамлекеттик бийлик республика башчысы, Мамлекеттик чогулуш – Эл Курултайы (парламент), өкмөт тарабынан ишке ашырылат. Республика башчысы – Россия Федерациясынын Президенти тарабынан сунушталып, Мамлекеттик чогулуш тарабынан бекитилет жана ошол эле учурда аткаруу бийлигинин башчысы болуп саналат. Жогорку мыйзам чыгаруу (өкүлчүлүк) органы – Мамлекеттик чогулуш 41 депутаттан турат. Республиканын аткаруу бийлигинин жогорку органы – Өкмөт. Анын курамы республика башчысы тарабынан түзүлөт. Республика Батыш Сибирдин түштүк-чыгышында, Түштүк Сибирдин бийик тоолуу аймагында жайгашкан (эң бийик жери Белуха чокусу, бийиктиги 4506 ''м).'' Бийик кырка тоолорду (Катунь, Курай, Түндүк ж-а Түштүк Чүй ж. б.) «талаа» деп аталган өрөөндөр жана жазы чуңкурдуктар бөлүп жатат. Климаты кескин континенттик. Январдын орточо температурасы –12°...–32°С, июлдуку 9–18°С. Жылдык жаан-чачыны 100 ''мм''ден (тоо аралык өрөөндөрдө) 1000 ''мм''ге чейин. Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Республиканын экологиялык абалы канааттандыраарлык. Дарыялары: Катунь, Бия, Чары ж. б.; көлү – Төлөс (Алтын-Көл). Кара жана тоонун күл топурактары басымдуу. Аймагынын 25%и токой. Ири чуңкурдуктарында тоо-талаа жана жарым чөл тибиндеги өсүмдүктөр өсөт. Алтын, күмүш, жез, молибден, вольфрам, курулуш материалдары казылып алынат. Алтайдын аймагынан таш дооруна таандык (төмөнкү палеолиттик Улалинка, мустье доорундагы Коркунучтуу, Усть-Канск ж. б. үңкүрлөрү, мезолиттик усть-семин маданияты, неолиттик ортоңку Катунь маданияты) тургун жайлар табылган.Коло доору Афанасьев маданиятынын (Балык Туу-Көл, Семи-Сарт) эстеликтери менен белгилүү. Эрте темир дооруна скиф–сибирь тибиндеги (анын ичинде пазырык маданиятынын эстеликтери: Үкөк, Туюктуу, Башадар ж. б.) коргондор таандык. Жакында 1997-жылы Алтай республикасындагы Локоть деген жерде биздин заманга чейинки 5–4-кылымга (сак мезгилиндеги урууларга) таандык табылган алтын адам тышкы түспөлү боюнча Ысык коргонунан (Казакстан) табылган ''Алтын адам'' менен окшош болуп, кийимдери толугу менен алтын пластиналардан турган. Анын буюмдарынын саны 1800гө жетип, салмагы 1 кгды түзгөн. Биздин заманга чейин 3-кылымдын аягы – 2-кылымдын башынан биздин замандын 1-кылымына чейин Алтай гунндардын мамлекетинин курамында келген. 2–4-кылымдарда алтайлыктарга ''сянбилер'' чоң таасир тийгизишсе, 4-кылымдын аягы 6-кылымдын ортосуна чейин алар ''жужандарга'' баш ийип келген. 552-жылы алтайлык түрктөрдүн өз алдынча мамлекети – ''Түрк каганаты'' негизделип, анын борбору Алтайдан Орхон дарыясынын жээгине которулган. Түрк кагандыгынын курамына Чоң Хинган кырка тоосунан Аму-Дарыяга жана Түндүк Кавказга чейинки аймактар каратылган. Кагандыктын чек арасы Түндүктө Енисей жана Тоолуу Алтай, түштүктө Улуу Кытай дубалы жана Тибетке чейин созулган. 581-жылы кагандык Чыгыш жана Батыш болуп бөлүнүп, Алтай Чыгыш Түрк кагандыгынын курамында калган. 8-кылымда Түрк кагандыгы кыйраган соң, Алтай Уйгур, кийинчерээк Кыргыз кагандыгынын курамына кирген. 8-кылымдан Aлтайда манихейизм дини таралган. 13-кылымдын башынан Монгол империясынын курамына кирген. 15-кылымдын ортосунан Түштүк Алтайдын калкы батыш монголдордун (ойроттордун) таасирине кирип, түндүк алтайлыктар (кумандиндер, тубалар, челкандар) кыргыздарга жана алтайлык телеуттарга көз каранды болгон. 17-кылымдын аягында алар Орус мамлекетинин букаралары болуп калышкан (алардын 100дөн ашуун улус, айылдары казынага ясак төлөшкөн). Цинь империясынын ''Жунгар хандыгына'' каршы согуштарынын мезгилинде (1755–57) хандыктын калкынын көпчүлүгү кырылып, 1756-жылы түштүк алтайлыктар (алтай-кижи, теленгиттер) орус букаралыгына өткөн. Алтайдын аймагы Сибирь губерниясынын (1756–79), Колыван облусунун (1779–83), Колыван (1873–96), Тобол (1796–1804) жана Томск губернияларынын (1804–1917) курамында келген. Алтайдын калкы негизинен көчмөн мал чарбасы, аңчылык жана кедр жаңгагын чогултуу менен кесиптенген. Убактылуу өкмөттүн чечими менен Томск губерниясынын карамагынан өз алдынча Алтай губерниясы (1917–25) бөлүнгөн. Дыйкан депутаттардын Алтайлык съездинде (1917, Улала кыштагы) Тоолуу Алтайдын Бий уездинин курамынан чыгаруу жана Кара-Корум–Алтай жана Ойрот Республикаларын (Орус жана Монгол Алтайын, Урянхайды, Жунгарияны камтыган) түзүү чечими кабыл алынган. Бирок, бул чечим Сибирде бийликтин А. В. Колчактын колуна өтүшүнө байланыштуу ишке ашкан эмес. 1919-жылы Улала кыштагынын Кызыл Армия тарабынан ээлениши менен Тоолуу Алтай РСФСРдин курамына кирген. 1922-жылы борбору Улала (1928-жылдан шаар статусун алган, 1932-жылы Ойрот Туру, 1948-жылдан Тоолуу Алтай) болгон Ойрот Автономиялуу облусу (1948-жылдан Тоолуу Алтай) түзүлгөн. Облус РСФСРдин курамындагы Сибирь (1925–30), Батыш Сибирь (1930–37), Алтай крайынын (1937–91) карамагына кирген. 1991-жылы Тоолуу Алтай ССРи, 1992-жылдан Россия Федерациясынын курамындагы Тоолуу Алтай Республикасы болуп кайра түзүлгөн. 1992-жылдан Алтай Республикасы. Экономикасында өнөр жайдын үлүшү төмөн. Экономиканын негизин мал чарбасы түзөт. Кой-эчки, уй, топоз, жылкы асыралып, чаар бугу менен марал көбөйтүлүүдө. Тыбыт берүүчү эчкилери жогорку продуктуулугу жана тыбыты менен айырмаланат. Аары чарбасы, аңчылык өнүккөн. Токой, түстүү металлургия, жыгаччылык, жеңил, тамак-аш (жоопкерчилиги чектелген «Майма-Молоко» коому; жогорку сапаттагы сыр чыгарат), курулуш материалдар, электр техникалык, металл иштетүү, машина куруу өнөр жайы бар. Тоют өсүмдүктөрү, дан эгиндери (буудай, сулу ж. б.) эгилет. Негизги транспорт магистралы – Чүй тракты. Темир жолу жок. Автомобиль жолунун узундугу 3396 ''км'' (анын ичинде 1217 ''км'' асфальтталган). Мамлекеттик университет (2003), драма театры, филармония, край таануу музейи, китепканалар бар. Too климаттык Чемал курорту иштейт. 
''С. Айткулова, А. Орозов.''
[[Категория:1-Том]]

АЛТАЙ КРАЙЫ

2025-05-22T06:16:00Z

Begay:

'''АЛТАЙ КРАЙЫ''' Россия Федерациясынын курамында (Сибирь Федерация округу). 1937-жылы 28-сентябрда уюшулган. Аянты 168,0 миң ''км2.'' Калкы 2 115 308 (2024). Алтай крайында 60 администрациялык район, 12 шаар (11 крайга баш ийет), 14 шаарча бар. Борбору – Барнаул шаары. Аймагында ''Алтай Республикасы'' жайгашкан.

Алтай крайынын жери түздүктүү жана тоолуу болуп экиге бөлүнөт. Түндүк-батыш бөлүгүн Батыш Сибирь түздүгүнүн чет жакалары, түштүк-чыгышын Алтай тоолору ээлейт. Дарыялары: Обь, Катунь; ири көлдөрү: Кулунду, Күчүк, Төлөс. Климаты кескин континенттик, кышы узак, кар аз түшөт, жайы ысык жана кургак. Январдын орточо температурасы –19°С, июлдуку 19°С. Жылдык жаан-чачыны 150 ''мм''ден (түздүктөрүндө) 300 ''мм''ге (тоолорунда) чейин. Тоолуу бөлүгүндө климаты континенттик, жаан-чачыны мол (1500–3000 ''мм).'' Too арасындагы өрөөндөрдө 1500–2000 ''мм.''Түздүктүү бөлүгүндө топурагы кара, батышы шор топурактуу. Аймагынын 1/3ин токой (кайың,мырза карагай ж. б.) ээлейт. Түздүгүндө талаа жана токойлуу талаа зоналары, тоолорунун ички өрөөндөрүндө жарым чөл менен кургак талаа, токой тилкелеринин жогорку бөлүгүндө бийик тундра жатат. Калкынын көбү – орус (85%), алтайлыктар, украин, беларусь ж. б. улут өкүлдөрү да жашайт. Шаар калкы 53,7%. Ири шаарлары: Барнаул, Бийск, Рубцовск, Горно-Алтайск. Учук оорулуулар дарылануучу Лебяжье курорту бар. Алтай крайы – Россиядагы өнөр жайы өнүккөн крайлардын бири. Машина куруу (трактор жана айыл чарба машинасы, вагон, мотор, буу казан ж. б.), химиялык, нефть-химиялык (шина, жасалма була, химиялык продуктулары ж. б.), жеңил (текстиль), тамак-аш, тоо-кен (полиметалл, алтын, сымап ж. б.) өнөр жайы бар. Негизги өнөр жай борборлору: Барнаул, Бийск, Рубцовск, Новоалтайск, Славгород. Айыл чарбасында дыйканчылык басымдуу. Дан чарбасы (негизинен буудай) өнүккөн. Кант кызылчасы, күн карама, зыгыр, кара куурай, тоют өсүмдүктөрү айдалып, картошка, жашылча-жемиш багы өстүрүлөт. Сүт-эт багытындагы уй, эт-жүн багытындагы кой чарбалары, эчки асыралат. Аңчылык жана бал челек кармоо да чоң мааниге ээ. Үй кушу багылат. Куну чарбасы (тыйын чычкан, кундуз, түлкү, суу күсөн ж. б.) асыралат. Тоолорунда чаар бугу жана марал бар. Темир жолунун узундугу 1710 ''км.'' Бийск шаарынан Монголияга Чүй автомобиль жолу кетет. Обь дарыясында кеме жүрөт. 
[[Категория:1-Том]]

АЛМАТЫ ОБЛУСУ

2025-05-22T06:07:29Z

Begay:

'''АЛМАТЫ ОБЛУСУ''' Казакстан Республикасынын түштүк-чыгышында. 1932-жылы 10-мартта түзүлгөн. Аянты 223,9 миӊ ''км''2. Калкы 2 107 166 (2022), шаар калкы 30,3%, облустун курамында 16 администрациялык район, 3 шаар, 6 шаарча бар. Борбору ‒ ''Талды-Коргон'' шаары.Түштүгүн Теӊир-Тоо (бийиктиги 973 ''м''ге чейин), түндүгүн Балкаш бою чөлү ээлейт. Климаты континенттик. Январдын орточо температурасы ‒10°С, июлдуку 24°С. Жылдык жаан-чачыны 100 ''мм''ден (чөлдөрдө) 1000 ''мм''ге (тоолордо) чейин. Тоо этегинин климаты жумшак; январдын орточо температурасы ‒3…‒6°С, жылдык жаан-чачыны 700‒1000 ''мм''ге чейин. Башкы дарыясы ‒ Иле. Түндүк-батышында Балкаш көлү жайгашкан. Минералдык булактар кездешет. Шыбак-баялыштуу, шор топурактуу жарым чөл жана чөл бийиктеген сайын коӊур топурактуу кургак талаага өтөт. Тоолордо токой, субальп жана альп шалбаасы өсөт. Негизги өнөр жай тармактары: оор машина куруу жана металл иштетүү, жеӊил (текстиль, трикотаж булгаары-бут кийим ж. б.), тамак-аш (ун тартуу, май чыгаруу, консерва), эт комбинаты. Иле дарыясына Капчыгай ГЭСи курулган. Маанилүү өнөр жай борбору. Сугат дыйканчылыгы өнүккөн. Эгин (негизинен буудай), кант кызылчасы, тамеки, жүгөрү айдалат. Жемиш багы, жүзүм өстүрүлөт. Кой, жылкы, төө чарбалары бар. Уй чарбасы эт багытында. Балкаш көлү менен Иле дарыясында балык кармалат. Балкашта жана Иледе кеме жүрөт. Бухара ‒ Ташкент ‒ Бишкек ‒ Алматы газ кууру курулган. 
[[Категория:1-Том]]

АЛМАТЫ

2025-05-22T05:57:53Z

Begay:

'''АЛМАТЫ''' (1921-жылга чейин Верный, 1993-жылга чейин Алма-Ата) ‒ Казакстандагы шаар, Алматы облусунун администрациялык борбору. Иле Ала-Тоосунун түндүк этегинде (650‒950 ''м'' бийиктикте), Чоӊ жана Кичи Алматы сууларынын боюнда, деӊиз деӊгээлинен 700‒900 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Калкы 2 211 198 (2023). Темир жол бекети. Эл аралык аэропорту бар. Региондун дүӊ продуктусунун үлүшү боюнча Казакстанда Алматы 1-орунду (14,5%, 2002) ээлейт. Металл буюмдарын өндүрүүчү, оор машина куруу заводу («Эталон», «Альфа Плюс»),
[[File:АЛМАТЫ89.png | thumb|Алматы телекөрсөтүү мунарасы.]]
(«Монтажинжиниринг» нефть-газ, «Бипарз» медициналык жабдуу ж. б., химиялык («Казфосфат», «Нитропродакт» ‒ минералдык жер семирткич), жеӊил («Фараб» ‒ пахта жиби, «Ырыс» ‒ тери иштетүү, булгаары өндүрүү), тамак-аш («Фудмастер» ‒ сүт азыктары, ун комбинаты, «Тян» колбаса, «Сусындар» ‒ пиво жана алкоголсуз суусундуктар) ж. б. өнөр жайы бар. Сувенирлер («Керамика» фабрикасы, «ТУСКИИЗ» ‒ улуттук кийим ж. б.) чыгарылат. 1998-ж. эркин ишкерлер зонасы деп жарыяланган. Иле Ала-Тоосунун этегиндеги Алматы калаасы жөнүндөгү алгачкы жазма даректер ''Рашид ад-Диндин'' эмгектеринде кездешет. 1251‒59-ж. француз королу Людовик IXнун элчиси жана кытай саякатчысы Чжан Дэ бул шаардын кыйраган калдыктарын өз көзү менен көргөндүгүн жазган. Аймактын Россияга кошулушуна байланыштуу 1854-жылы Алматы кыштагынын ордуна Иле аскер чеби салынып, кийин Верный чеби деп аталат. 1867-жылдан Верный шаары аталып, Жети-Суу облусунун борбору болгон. 1918-жылы 2-мартта мында Совет бийлиги орногон. Граждандык согуш жылдарында (1918‒22) Верный шаары Жети-Суунун аскердик жана саясий борбору болгон. 1921-жылдан азыркы атында. 1924‒25-жылдары Кыргыз АССРинин, 1929-жылдан Казак АССРинин, 1936-жылдан Казак ССРинин, 1991‒97-жылдары Казакстан Республикасынын, 1997-жылдан Алматы облусунун борбору. 1989-жылы анда ''Желтоксон окуясы ''болуп өткөн.

Казакстан УИАсы, 70тен ашык ЖОЖ (анын ичинде Казакстан университети, Курмангазы атындагы улуттук консерватория), китепканалар (улуттук, республикалык, балдар), театрлар, музейлер (Казакстан тарых музейи, Мамлекеттик искусство музейи, казак жазуучусу М. О. Ауэзовдун үй-музейи, элдик колдонмо өнөр музейи ж. б.), Абай атындагы опера жана балет театры, М. Ю. Лермонтов атындагы республикалык орус драма, М. Ауэзов атындагы казак драма театрлары, цирк, филармония, немец театры бар. «Казакфильм» кинокомпаниясы, мамлекеттик симфониялык оркестр, мамлекеттик академиялык капелла, Курмангазы атындагы оркестр, композиторлор союзу иштейт. 1994-жылдан Эл аралык форум, салттуу музыка фестивалы, 1990-жылдан акындар айтышы өткөрүлүп турат. Жер титирөөдөн (акыркы жолу 1911- жана 1921-ж.) жана селден бир нече жолу жабыр тарткан, селге каршы курулмалар тургузулган. Алматыга жакын дүйнөдөгү эӊ ири кышкы спорт комплекси ''Медео ''курулган. Дүйнөдөгү эӊ бийик, орус стилинде эмес, жыгачтан курулган Вознесенск собору (бийиктиги 54'' м''; А. П. Зенковдун долбоору боюнча теӊир-тоо көк карагайынан салынган) сакталган. Университет, башкы почта ж. б. курулуштарында, конструктивизмдин таасири даана байкалат. Казак УИАнын ансамблинде классика жана улуттук архитектура басымдуу. 1990-жылдан жаӊы райондор («Самал» ж. б.), диний курулуштар курулуп, эстеликтер тургузулган. Ад.: ''Маляр И. И''. Алма-Ата. М., 1990. 
''Р. Карачалова, А. Орозов.'' 
[[Категория:1-Том]]

АЛЖИР мамлекети

2025-04-17T11:20:41Z

Begay:

'''АЛЖИР''' (Алжир шаарынын атынан; ар. Эль-Жазаир, Аль-Жазаир), А л ж и р Э л д и к Д е м о к р а т и я л ы к Р е с п у б л и к а с ы (ар. Аль-Жумхурия аль-Жазаирия Демократия аш-Шаабия) ‒ Түндүк Африкадагы мамлекет.
[[File:АЛЖИР56.png | thumb|none]]
Түндүгүнөн Жер Ортолук деӊизи менен чулганып, батышынан Марокко, Батыш Сахара, түштүк-чыгышынан Нигер, түштүк-батышынан Мали, Мавритания, чыгышынан Ливия жана Тунис мамлекеттери менен чектешет. Аянты 2381,7 миӊ ''км''2. Калкы 46,7 млн (2024). Борбору ‒ Алжир шаарынын акча бирдиги ‒ Алжир динары. Административдик жактан 48 вилайяга (административдик аймак бирдик) бөлүнөт. '''Мамлекеттик түзүлүшү.''' Алжир ‒ унитардык мамлекет. Конституциясы 28. 11. 1996-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы ‒ аралаш (президенттик-парламенттик) республика. Мамлекет жана аткаруу бийлик башчысы ‒ президент. Президент түздөн-түз жалпы элдик шайлоодо 5 жылга шайланат. Президент өлкөнүн ички-тышкы саясатын аныктайт, министрлер Советин жетектейт жана куралдуу күчтөрдүн башкы командачысы болуп саналат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин органы кош палаталуу парламент. Төмөнкү палатасы ‒ Улуттук элдик чогулуш 380 депутаттан турат (5 жылга шайланат). Жогорку палатасы ‒ улуттар Совети 114 депутаттан турат жана ар бир 3 жылда жарымы жаӊыланат. Улуттар Советинин курамынын үчтөн экиси 6 жылдык мөөнөткө атайын шайлоо органдары ‒ вилай (облустар) жана даир (коммуналар) тарабынан шайланат, үчтөн бири президент тарабынан дайындалат. Аткаруу бийлигин өкмөт ишке ашырат, премьер-министр президент тарабынан дайындалат. Калган министрлерди премьер-министрдин сунушу менен президент дайындайт. Өкмөт Улуттук элдик чогулуштун алдында жоопкерчиликтүү. Саясий партиялары: Улуттук демократиялык биримдик, Улуттук боштондук фронт партиясы, Демократиялык жана социалдык кыймыл партиясы, Демократия жана маданият үчүн биримдик партиясы ж. б. 
==Табияты. ==
 Алжир Атлас тоолорунун борбордук бөлүгүн, ''Сахара'' чөлүн ээлейт. Жер Ортолук деӊиз жээги субтропиктик, калган бөлүгү тропиктик алкактарда жатат. Өлкөнүн түндүгүндө Бийик плато менен бөлүнгөн бири-бирине жарыш жаткан бийик кырка тоолор Телль-Атлас жана Сахара Атласы, ошондой эле Варсенис (бийикт. 1985 ''м''), Чоӊ жана Кичи Кабилия (1200 ''м''ге чейин), Ходна (1863 ''м''), Орес (2326 ''м'') өӊдүү тоо массивдери орун алган. Алар тереӊ кууш капчыгайлар менен бөлүнгөн. Сахара Атласынан түштүк тарапта дүйнө жүзүндөгү эӊ чоӊ чөл ‒ Сахара (өлкөнүн 4/5 бөлүгүн ээлейт) жатат. Ал кумдуу (эрг) Чоӊ Батыш Эрг, Чоӊ Чыгыш Эрг, Эрг-Игиди, Эрг-Шеш жана таштуу (хамада) чөлдөрдү (Эль-Эглаб платосу, Тадемаит, Тингерт, Танезруфт ж. б.) камтыйт. Алжир Сахарасынын түндүк-чыгышында кумга толгон ойдуӊ жана туздуу Шот-Мельгир көлүнүн чуӊкурдугу (деӊиз деӊгээлинен 26 ''м'' төмөн) жайгашкан. Алжир Сахарасынын көтөрүӊкү түштүк-чыгыш бөлүгүн Ахаггар тайпак тоосу (бийиктиги 2906'' м, ''Тахат чокусу, Алжирдин эӊ бийик жери) ээлеп, ал платолор менен курчалган. Тектоникалык жактан Атлас тоолору Жер Ортолук деӊиз геосинклиналдык алкагына, ал эми Сахара аймагы байыркы Африка платформасына таандык. Алжирдин маанилүү байлыктары нефть, газ, темир, коргошун, фосфорит, сымап, уран, алтын, калай, вольфрам, фосфор, барий ж. б. Түндүк Алжирде субтропиктик, жер ортолук деӊиздик климат үстөмдүк кылат. Кышы жылуу, жаан-чачындуу, жайы кургакчыл, ысык. Январдын орточо температурасы жээктеринде 12°С, тоо аралык түздүктөрдө 5°С, июлдуку 25°С. Жыл-
[[File:АЛЖИР57.png | thumb|Атлас тоолору.]]
дык орточо жаан-чачыны түндүгүндө, тоолордо 1200 ''мм''ге чейин (Кабилия), Телль-Атласта 400‒800 ''мм'', тоо аралык ойдуӊдарда 200‒400 ''мм ''жаайт. Кышында тоо чокуларында кар 10‒20 күн гана жатат. Алжирдик Сахара өтмө зонада климаты кургакчыл, жарым чөлдүү (июлдун орточо температурасы 32‒36°С, жылдык жаан-чачыны 200‒400 ''мм)''. Сахарада тропиктик чөл, өтө кургак климат өкүм сүрөт; жылдык жаан-чачыны 50 ''мм'', айрым жылдары жаан-чачын жаабай да калат. Температуранын суткалык өзгөрүүсү 20°Сден ашык (жайында күндүз 40°Сден жогору, түн ичинде 20°С, кышында күндүз 20°С, түн ичинде 0°С жана андан төмөн). Кургак шамал кумдуу бороонду пайда кылат. Алжирде нөшөр жамгырда пайда болуп, кайра соолуп калуучу ‒ уэддер (өзөндөр) мүнөздүү. Эӊ ири дарыясы ‒ Шелиф (узундугу 700 ''км''), калган уэддер 100 ''км''ден (Эль-Хамман, Иссер, Суммам, Эль-Кабир ж. б.) ашпайт. Түндүгүндөгү уэддерге плотиналар, суу сактагычтар, ГЭСтер курулган. Тоо аралык
[[File:АЛЖИР58.png | thumb|Сахара. Алжир оазисиндеги курма пальмалары.]]
өрөөндөрдө туздуу көлдөр (Шотт-эш-Шерги, Шотт-эль-Ходна, Захрез-Шерги, Захрез-Гарби, Шотт-Мельгир ж. б.) арбын. Ири оазистерде (Тидикельт, Туггурт, Эль-Гома) жер астындагы суунун запасы мол. Түндүк Алжирге күрөӊ, себхалардын айланасында шор жерлер, Телль-Атласта карбонаттуу, Сахарага тропиктик чөлдүн кум-шагылдуу жана кумдуу топурактар мүнөздүү. Жээк бөлүгүн жер ортолук деӊиз тибиндеги бадал аралаш катуу жалбырактуу токой ээлейт. Тоолоруна бийиктик алкактуулук мүнөздүү: 400‒500 ''м''ге чейин дайыма жашыл бадалдар, жапыз дарактар (маквис), маданий өсүмдүктөр (зайтун багы, мисте), андан жогору тыгын жана дайыма жашыл эмен, жалбырагы күбүлмө токойлору; 1200‒1500 ''м'' бийиктикте алеп кызыл карагайы, 1500‒2000 ''м''де арча, туя, 2000 ''м''ден жогору кедр токою. Бийик платодо чөп өсүмдүктөрү (ак кылкан, шыбак, дрок ж. б.) басымдуу. Сахара өсүмдүктөргө жарды, негизинен бир жылдык өсүмдүктөр ‒ эфемер, баялыштар өсөт. Көп жылдык чөп өсүмдүктөрү, тикендүү бадалдар жана бадалчалар, кыртыш суулары жер бетине жакын жаткан жерлерде гана кездешет. 
==Калкы==
 Калкынын көбүн (53%ин) арабдар түзөт. Алар негизинен ''алжирликтер, ''ошондой эле марокколуктар, египеттиктер жана ирактыктар. 44%и'' берберлер''; мзаб, туарег, француз (0,1%тен ашык) ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын орточо жыштыгы 1 ''км''2 13,5 киши. Телль-Атластын этектеринде, кууш жээк тилкесинде өлкөнүн калкынын 93%ке жакыны жашайт; 1 ''км''2 жерге 300 адамга чейин жетет, тоолордо жана бийик платодо 50, Сахарада 1 адамдан туура келет. Ислам (98% мусулман-сүнөттөр), христиан динин (католик чиркөөсүнө сыйынат) тутат. Расмий тили ‒ араб, ошондой эле бербер, француз тилдерин да колдонушат. Эркектер калкынын 50,5%ин түзөт. Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники ‒ 70,1, аялдарыныкы ‒ 78,7 жаш. Шаар калкы 58% (2002). Ири шаарлары: Алжир, Оран, Константина, Аннаба, Сетиф, Батна, Бискра ж. б. 

'''Тарыхы'''.

Алжирдин аймагынан табылган төмөнкү жана ортонку палеолитке таандык эстеликтер бул жерде алгачкы адамдар мындан 300‒400 миӊ жыл мурда эле жашагандыгынан кабар берет. Б. з. ч. 12-кылымда Алжирдин жээктеринде байыркы ливия уруктары (азыркы берберлердин ата-бабалары) жашап турган мезгилде мында алгачкы финикия колониялары пайда болуп, алар Карфагендин айланасына биригишкен. Б. з. ч. 3-кылымда ливиялыктар азыркы Алжирдин түндүк бөлүгүндө массил жана массесил уруу союздарын түзүшкөн. Массилдердин уруу башчысы Масинисса б. з. ч. 201-ж. эки уруу союзун бириктирип, Нумидия падышалыгын негиздейт. Анын жана анын мураскерлеринин тушунда соода, шаар куруу жана маданият гүлдөп өнүккөн. Б. з. ч. 146-ж. Нумидия Римге көзкаранды абалда калган. Б. з. ч. 117-ж. Масиниссанын небереси Югурта бийликке келип, римдиктерге каршы күрөш жүргүзгөн. Бул күрөш Югуртин согушуна (б. з. ч. 111‒105) алып келген жана анын жыйынтыгында Нумидиянын чыгышы римдик Африка провинциясына, борбору жана батышы Цезарей Мавританиясына караган.
[[File:АЛЖИР59.png | thumb|none]]
429-ж. түндүк Сахарадагы көчмөн бербер уруулары тарабынан жардамга чакырылган Испаниядагы герман-вандал уруулары Түндүк Африкага келип түшүшкөн. Римдиктерди талкалоо менен алар бул жерде борбору Карфаген шаары (439) болгон өз мамлекетин негиздешкен. Ал эми 534-ж. вандалдар византиялыктар тарабынан талкаланган. Византиялыктар Алжирдин жээктерин гана ээлешип, ички аймактарда жергиликтүү бербер уруу башчылары башкарган. Алардын эӊ ириси ‒ бербер-христиан Масуна тарабынан негизделген Жедар падышалыгы болгон. Ошол мезгилдеги жазмаларда ал «мавр урууларынын жана римдиктердин падышасы» (маврлар деп римдиктер, аларга чейин гректер жана финикиялыктар берберлер менен африкалыктарды, кийин жалпы эле арабдарды жана мусулмандарды аташкан) деп аталган. 664‒702-ж. азыркы Алжирдин аймагы арабдар тарабынан басып алынган жана ''Омеяддар'' халифатынын курамына киргизилген. Араб басып алуулары берберлер жана пунилердин ислам динин кабыл алышына жана араб тилинин таралышына алып келген. 10-кылымда Алжир бардык эле Магриб өлкөлөрү сыяктуу ''Фатимиддердин'' курамына кирген. Фатимиддер Египетке кеткенден (973) кийин бийлик Зириддерге (973‒1148) өткөн. 11-кылымдын башынан 12-кылымдын ортосуна чейин Алжирде Зириддерден бөлүнүп чыккан Хамадилер династиясы башкарган. 1062-ж. чыгыштан көп сандаган араб урууларынын (бану хилал жана бану сулайм) басып кирүүсү жергиликтүү элдердин арабдашуу процессин тездеткен. Өлкөнүн батыш бөлүгүн Альморавиддер, кийин Альмохаддар (1152‒1235) ээлеп, алардын бийлиги бүткүл Алжирге таркаган. 13-кылымда Альмохаддардын бийлигинин кулашы феодалдык бытырандылыкка алып келген. Алжирдин аймагында бир нече мамлекеттер түзүлгөн, алардын ичинен күчтүүсү Зайяниддер мамлекети (1235‒1551) болгон. 13‒17-кылымда арабдашуу процесси менен катар эле ''Реконкистанын'' жүрүшүндө Испаниядан куулган маврлардын Алжирге иммиграциясы башталган. 16-кылымдын башында Магрибдин жээктерине испандыктар келишкен жана 1509‒1510-ж. алар Алжирдин жээктериндеги бир нече шаарларды ээлешкен. Жергиликтүү башкаруучулар жардам сурап корсар Оружуга кайрылууга аргасыз болушкан. Оружу испандыктарды кыйраткандан кийин Алжирдин башкаруучусун өлтүрүп, бийликти ээлеп алган. Анын өлүмүнөн кийин (1518) бийликти анын бир тууганы Хайраддин Барбаросса ээлеп, ал өзүн осмон султанынын вассалы деп жарыялап, султандан бейлербей титулун, согуштук кемелерди жана замбиректерди алат. 1533-ж. Хайраддин Осмон империясынын флотунун башчысы (капудан-паша) болуп дайындалып, испаниялык жана венециялык флотторго каршы согушту жетектейт. Алжирдин флоту андан ары Испания, Сицилияны, Мальта, Корсика жээктерин, Генуя жана Барселона шаарларын талап-тоногон. 1541-ж. император Карл V Габсбургдун Алжирди курчоосу ийгиликсиз аяктаган. 1551-ж. бейлербей Хасан ‒ паша испандыктарга баш ийген Зайяниддерди кулатып, Алжирди өз ээликтерине бириктирет. 16-кылымдын экинчи жарымында Алжир Осмон империясынын провинциясына (пашалыгына) айландырылып, 1568-жылдан бейлербийлерди Стамбулдан дайындалуучу пашалар алмаштырат. 1671-жылдан жергиликтүү башкаруучулар тарабынан дайындалган дейлер (түркчө «дайы» ‒ ага) пашалар менен бийликти формалдуу түрдө гана бөлүшүп келишкен. 1711-ж. Дей Баба Али Шауш түрк пашасын өлкөдөн кууп чыгып, султанга салык төлөөдөн баш тарткан. Европа мамлекеттери де-факто Алжирдин көз каранды эместигин таанышкан. 1628-ж. Франция, 1662-ж. Англия, 1680-ж. Голландия Алжир менен келишимдерди түзүшкөн. Алжир узак убакыт бою каракчылыктан чоӊ кирешелерди алып турган. 17-кылымдын башында эле ортомчу монахтардын жардамы менен Алжирден 37720 европалык туткундар сатылып алынган. 18-кылымдын башында согуштук кемелердин жана янычарлардын азаюусу дейлер мамлекетин алсыраткан. 14. 6. 1830-ж. Алжирдин жээктерине француз эскадрасы келип түшүп, 5-июлда өлкөнүн борбору ‒ Алжир шаарынан ээлешет. Дей Хусейн жеӊилгендигин билдирип өлкөдөн чыгып кеткен. Алжирде эмир ''Абд аль Кадир'' жетектеген француздарга каршы күрөш башталган. Эмир жеӊилгенден кийин да күрөш улантыла берген. 1834-жылдан Алжир Франциянын колониясына айланган. Француз өкмөтү Алжирге француздардын гана эмес башка европалыктардын да келип отурукташуусун колдоого алган. 1847-ж. мында 110 миӊ европалыктар (1911-ж. 752 миӊ), анын ичинде 47 миӊ француздар, ошондой эле испандар, италяндар, немецтер ж. б. жашашкан. Колонисттер мол түшүмдүү жерлерди ээлешип, жергиликтүү калк тоолуу жана чөлдүү аймактарга көчүрүлгөн. 19-кылымдын аягы ‒ 20-кылымдын башында түзүлгөн жаш алжирликтер кыймылы боштондукка чыгуунун жолун француздар менен ассимиляциялануудан көрүшкөн, ал эми традиционалисттер француз өкмөтүнө кызмат кылуудан баш тартуу, «ислам мыйзамдарын жана салттарын» сактоо талаптары менен чыгышкан. Биринчи дүйнөлүк согуш учурунда традиционалисттер Осмон империясын колдоп чыгышкан, ал эми жаш түрктөр болсо Францияны колдошкон. Согушка катышкан француз армиясынын катарындагы 173 миӊ алжирликтин 25 миӊи курман болгон, 120 миӊ киши Францияга коргонуу курулуштарына алынып кеткен. Айрым аймактарда мобилизацияга куралдуу каршылык көрсөтүү аракеттери болуп өткөн. 1920-жылдан алжирликтердин укугу үчүн күрөштү Абд аль Кадирдин небереси Халид жетектеген. Европадагы революциялык идеяларды алышкан алжирликтер Алжирге кайтып келишкен соӊ саясий партияларды негиздешкен. 1920-ж. коммунисттер секциясы (1936-жылдан Алжир коммунисттик партиясы), 1926-ж. «Түндүк африкалык жылдыз» улуттук-революциялык уюму түзүлгөн. Бул уюм 1937-ж. Алжир элинин Партиясына айланган. 1931-ж. түзүлгөн Алжир улемдер ассоциациясы «А. ‒ менин мекеним, ислам ‒ менин диним, араб ‒ менин тилим» урааны астында улуттук өз алдынчалык үчүн күрөшкө чыгышкан. Францияда Элдик фронттун жеӊиши алжирликтерге айрым саясий укуктарды берген. Экинчи дүйнөлүк согуштун алдында А-де саясий партиялардын ишмердүүлүгүнө тыюу салынган. 1940-жылдын июнундагы Франциянын капитуляцияланышынан кийин А. Германия жана Италия үчүн тамак-аш жана сырье булагына айландырылган. 1942-ж. ноябрда А-ге АКШ жана Англиянын аскерлери түшүрүлгөн. Жүз миӊдеген алжирликтер француз армиясынын катарында Тунис, Италия, Франция, Германияда фашисттерге каршы күрөшүшкөн. 1943-ж. патриоттор тарабынан түзүлгөн Манифестте алжирликтер европалыктардын артыкчылыктарын жоюу, алжирликтерди өлкөнү башкарууга катыштыруу жана Уюштуруу чогулушун чакыруу таламдары менен кайрылышкан. 1945-ж. башталган колонисттеге каршы көтөрүлүштү басуу убагында 40 миӊ алжирлик курман болгон. 1947-ж. француздар тарабынан сунушталган жаӊы мыйзам (статус) иш жүзүндө колониалдык режимди сактап калган. Өлкөнүн тоолуу аймактарында жашыруун партизандык топтор аракеттене баштаган. 1954-ж. түзүлгөн А-ди Боштондукка Чыгаруу Фронту 1-ноябрда көтөрүлүш баштап, бул 1954‒62-ж. улуттук рев-янын башталышына алып келген. Анын жүрүшүндө А. мамлекетинин жогорку саясий-адм. органы ‒ Алжир рев-ясынын улуттук Совети түзүлгөн. Бирок Франциянын согуштук жактан артыкчылыгы согуштун узакка созулуп кетүүсүнө алып келип, 1 млнго жакын алжирлик курман болгон, 2 млнго жакыны түрмөлөргө камалган, 9 миӊ айыл-кыштактар талкаланган. Бирок алжирликтердин каршылыгынын улануусу, БУУнун кысымы жана 1959-ж. сентябрда Франциянын президенти Шарл де Голль тарабынан алжирликтердин өз алдынчалуулук укугунун таанылышынан кийин, Франция Улуттук Боштондук Фронту (УБФ) менен сүйлөшүүлөрдү баштаган. Сүйлөшүүлөр ок атууну токтотуу жана А-ге өз алдынчалыкты берүүнү шарттаган Эвиан келишимдерине кол коюу менен аяктаган (1962). 1. 7. 1962-ж. референдумдун жыйынтыгында А. көз каранды эмес мамлекетке айланган. 1962-ж. 25-сентябрда Уюштуруу чогулушу Алжир Элдик Демократиялык Республикасынын (АЭДР) түзүлгөндүгүн жарыялаган жана Бен Белла башында турган өкмөттүн курамын бекиткен. Өлкөдөгү оор экон. абал жана Бен Белланын кетирген катачылыктары 19. 6. 1965-ж. төӊкөрүшкө алып келип, бийликке Х. Бумедьен жетектеген Рев-ялык Совет келген. 1966‒74-ж. анын өкмөтү бардык чет элдик ишканаларды мамлекеттештирип, агрардык реформа жүргүзүлгөн. Өлкөдө 6 миӊ кооператив, 660 ири өнөр жай ишканалары курулган, билим берүү системасына зор көӊүл бурулган. 1976-ж. АЭДРдин жаӊы конституциясы жана Улуттук хартия кабыл алынган. Президент Ш. Бенжедид (1979‒92) мезгилинде нефтиден түшкөн кирешелердин азаюусуна байланыш туу өлкөнүн социалдык.-экон. абалы начарлаган. Өлкөдө исламисттик ж. б. коомдук-саясий агымдар күч алган. 1989-ж. көп партиялуулукка уруксат берилген жаӊы конституция кабыл алынган. Жаӊыдан түзүлгөн Исламды сактап калуу фронту (ИСФ) партиясы таасирдүү күчкө айланып, 1991-ж. парламентке болгон шайлоонун 1-турунда ишенимдүү жеӊишке жетишкен. Алар А-ди «ислам мамлекетине» айландыруу идеясын таркатышкан. 1992-ж. Ш. Бенжедид отставкага кеткен. Анын ордуна бийликке келген Жогорку мамл. совет шайлоолордун экинчи турун жокко чыгарган. Өлкөдө абал армиянын көзөмөлүнө өткөн, ага жооп кылып ИСФ согушчандары террордук аракеттерди башташкан. А-де граждандык согуш башталган. 1992‒97-ж. эле 400 миӊ алжирликтер Европага кетүүгө аргасыз болгон. Согуштун жүрүшүндө 1998-жылга карата 100 миӊ киши өлтүрүлгөн. ИСФтин 20 миӊден ашык мүчөсү камакка алынган. Жогорку мамлекеттик советтин башчысы генерал Л. Зеруаль 1993-ж. исламисттер менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзгөн. 1996-ж. өткөрүлгөн жалпы элдик референдум АЭДРдин жаӊы конституциясын кабыл алып, президенттик республика түзүлгөн. 1999-жылдагы шайлоодо жеӊишке жетишкен АЭДРдин президенти Абд аль Азиз Бутефлик А-деги ок атууну токтотуу жана өлкөдө социалдык-экон. абалды жакшыртуу аракеттерин жасаган. 2002-ж. өткөрүлгөн парламенттик шайлоодо 23 партия катышып, эӊ көп добушту Улуттук Боштондук фронту жеӊип алган. Бутефликтин 5 жылдык экономиканы калыбына келтирүү планында 150 миллиард долларга жакын инвестиция, 1 миллион турак жайдын курулушу, тышкы карыздын жоюлушу жана 2005-ж. чейин 30%тен ашкан жумушсуздуктун кыскарышы каралган. Бул Кытайдын мамл. корпорацияларынын Алжир рынокторуна киришине шарт түзгөн, алар 2004-жылдан курулуш тармагында, анын ичинде Скикдеги маанилүү мунай иштетүүчү заводду реконструкциялоо б-ча негизги келишимдердин көбүн алган. 2005-ж. февралда Франция тарабынан «Улутту таануу жана анын француздук патриотторду колдоого кошкон салымы жөнүндө» мыйзамдын кабыл алынышы француз-алжир мамилелеринин ортосунда кризисти күчөтүп, «терроризмге, уюшкан кылмыштуулукка, баңги соодасына, мыйзамсыз автотранспортко жана подполье эмиграциясына каршы биргелешип күрөшүү жөнүндө» келишимге кол коюшса да, даярдалып жаткан достук келишиминен баш тарткан. Сентябрь айында элдик референдум бейөкмөт уюмдардын (атап айтканда, жарандык согушта курман болгондордун үй-бүлөлөрүнүн өкүлдөрү болгон Сумуд ассоциациясынын) каршылыгына карабастан, президенттин «Тынчтык жана ынтымак хартиясын» бекитти (расмий маалыматтар б-ча 97% добуш беришкен), анда куралдуу күрөштү токтотуунун ордуна бандиттик түзүмдөрдүн мурдагы мүчөлөрүнө мунапыс жарыялоо каралган. 2006-жылдын февраль-сентябрь айларында Адам укуктары б-ча эл аралык федерация тарабынан сынга алынган «Хартия» күчүнө кирип, бирок октябрда эле «Жихад жана салафизмди үгүттөө тобунун» лидери Абу Мусаб Абдель-Вадуд (Абу Мусаб Друкдаль) «Аль-Каиданын» туусу астында «АКШ менен Батыш өлкөлөрүнө каршы узак мөөнөттүү согуш» баштоо ж-дө билдирген. Ноябрь-декабрь айларында бүткүл өлкөнү экстремисттик зомбулуктун жаңы толкуну каптаган. 2007-ж. А. Кытай, АКШ, Франция жана Аргентина менен ядролук куралдарды жайылтпоо, тынчтык максатта атомдук энергетика тармагында кызматташуу б-ча бир нече келишимдерге кол койгон. 2008-жылдын январынан экстремисттердин чабуулдары азайганы менен өлкөдөгү абал оор бойдон калган. Июнда А. А. Белхадемдин ордуна А. Уяхья премьер-министр болуп дайындалган. 2008-ж. ноябрда парламенттик шайлоодо конституцияга өзгөртүүлөр киргизилген. Бул Бутефликке 2009-жылдын апрелинде көпчүлүк добуш менен кайра шайланууга мүмкүндүк берип, 3 млн жумушчу орундарын түзүү, мамл. секторду жана инфраструктураны модернизациялоо б-ча масштабдуу долбоорлорду ишке ашыруу программасын иштеп чыккан. Өлкөгө кытайлык миңдеген жумушчулардын жана адистердин агылып келиши алжирлик жаштардын арасында нааразылыкты туудурган. Өлкөдө бюрократия, коррупция жана экстремизмдин күчөшү 2010-жылдын декабрында социалдык жарылууну жаратып, Тунистеги 2-«Жасмин революциясынын» чыгышына түрткү берген. 2011-ж. январда Алжирде массалык демонстрациялар башталып (адегенде борбордо, андан кийин аймактарда), кыска мөөнөттүү камакка алуулар менен коштолгон. 2011-жылдын 24-февралында президент өлкөдөгү 19 жылдык өзгөчө абалды алып салуу, жумушсуздук менен күрөшүү, басма сөз эркиндигин кеңейтүү ж. б. мыйзамдарды кабыл алган. 2012-жылдын 10-майындагы парламенттик шайлоолордон кийин парламенттеги орундардын басымдуу бөлүгүн Улуттук боштондук фронт жана Улуттук демократиялык союздун өкмөтчүл коалициясы сактап калган. 2014-ж. апрелде Бутефлик 4-мөөнөткө шайланган. 2019-жылдын 2-апрелинде Бутефлик бешинчи мөөнөткө талапкерлигин койгон, бирок ага каршы массалык нааразылык акцияларынан кийин президенттиктен кеткен. 2019-жылдын декабрында Абдельмажид Теббун Алжирдин президенти болуп шайланган. 2020-жылдын 1-ноябрында жалпы элдик референдумда өлкөнүн баш мыйзамына өзгөртүүлөр киргизилген, анда президент эки мөөнөткө шайланып, ыйгарым укуктары кыскартылган. 

=='''Экономикасы.'''==
 Алжир ‒ нефть-газ жана тоо-кен өнөр жайы өнүккөн агрардык өлкө. Ички дүӊ продукциясынын 56,5% өнөр жайына жана курулушка, 33,4% тейлөө чөйрөсүнө, 10,1%и а. ч-га таандык. Ички дүӊ продукциясынын көлөмү 552,6 млрд долларды түзгөн, аны киши башына бөлүштүргөндө 14,3 миӊ доллардан (АКШ; 2014) туура келет. Экономиканын негизин тоо-кен казуу өнөр жайы түзүп, 1967-жылдан мамлекеттик компания «СОНАРЕМ», нефть-газ сектору «СОНАТРАК» тарабынан көзөмөлдөнөт. Нефть казып алуу боюнча Африкада Нигерия, Ливия, жаратылыш газы боюнча дүйнөдө Россия, АКШдан кийин 3-орунда турат. Сыртка сатылган нефть мамл. бюджетке кирешенин 2/3син жана сырттан түшкөн валютанын 95%ин түзөт. Нефтинин запасы 1 млрд ''т'', газдыкы 3000 млрд ''м''3дай. 2000-ж. 32 млн ''т ''нефть (72% Европалык Союзга кирген өлкөлөргө, 17% Түн. Америкага), 62 млрд ''м''3 газ экспорттолгон. Алжирге Африкада өндүрүлгөн темирдин 2,8% туура келип, анын 40‒50%и экспортко чыгарылат. Ошондой эле таш көмүр, түстүү металлдар (цинк, коргошун, күмүш, жез, сурьма ж. б.), уран, вольфрам ж. б. өндүрүлөт. Сымап өндүрүү боюнча дүйнөдө Кыргызстандын, Испаниядан кийин 3-, экспорттоо боюнча 4-орунда турат. Жылуулук электрстанциялары басымдуу, алар мазут менен табигый газда иштейт. 2007-ж. 35 млрд ''кВт.с'' электр энергиясы өндүрүлгөн. 1993-ж. Айн-Усеры шаарына жакын атом реактору (кубаттуулугу 15 ''м Вт'') ишке киргизилген. Кара (жылына 1,8 млн ''т'' болот өндүрүлөт) жана түстүү металлургия (Газаветте ‒ цинк, Аззаб шаарында сымап), нефть ажыратуу (жылына 26,5 млн ''т'' чийки нефть иштетилет), машина куруу (оор жүк ташуучу автомобилдерди жана тракторлорду кураштыруу), «Пежо» автомобилинин кыймылдаткычын, автобус, экскаватор, вагон, темир жол жабдууларын, станок, электр-техникалык жана электроника, жер семирткич, текстиль (жергиликтүү пахтаны жана жүндү пайдаланат), кагаз, цемент, айнек, тыгын (пробка) сырьёсун өндүрүүчү өнөр жайлары иштейт. Тамак-аш (шарап, консерва, тамеки, ун, зайтун майы) өнөр жай ишканалары Түндүк Алжирдин ар бир шаарында бар. Кустардык кол өнөрчүлүк (килем токуу, сайма саюу, карапа, фаянс идиштери, тиричиликке керектүү согулган жана жез буюмдар) өнүккөн. Жылына 2,7 миӊ ''м''3 жыгач (негизинен Телль-Атлас тоолорунун алеп кызыл карагайыйы, атлас кедри токойлорунан) даярдалат. Өзгөчө тыгын эменинин мааниси зор, анткени 6‒8 жылда бир кабыгын сыйрып алып, андан дүйнөдөгү эӊ мыкты тыгын даярдалып, экспортко чыгарылат (Испания менен Португалиядан кийин 3-орунда). Алжирдин жер ресурстары чектелүү, айыл чарбага жарактуу жери өлкөнүн аймагынын 17%ин гана ээлейт; анын 80%и жайыт. Айыл чарбанын негизин дыйканчылык түзүп, агрардык продукциянын 3/4үн берет. Дыйканчылык негизинен деӊиз жээктеринде (Жер Ортолук деӊиз тибиндеги айыл чарба), тоо этектеринде, тоо аралык өрөөндөрүндө өнүккөн. Кургакчыл аймактарга сугат дыйканчылыгы мүнөздүү; жашылча-жемиш өстүрүлөт. Айдоо аянтынын көпчүлүгүн 4/5 бөлүгүн дан эгиндери ‒ буудай, арпа, жүгөрү, ак жүгөрү (сорго), сулу ээлейт. Цитрус өсүмдүктөрү, Сахара оазистеринде курма пальмасы, Кабилияда зайтун дарагы өстүрүлөт. Деӊиз жээктеринде жүзүмчүлүк өнүккөн. Айыл чарбанын экспорттук продукциясынын 60%ин шарап жана мейиз түзөт. Экспорт үчүн тамеки айдалат. Мал чарбасы тоюттун жетишсиздигинен начар өнүгүп, калктын эт, сүткө болгон керектөөсүн канааттандыра албайт. Ошондой болсо да Сахара чөлүндө, Бийик платодо жана ички түздүктөрдө, бөксө тоолордо жарым көчмөн, көчмөн мал чарбасы элдин жалгыз тиричилик кылуу каражаты болуп саналат. 2000-ж. 245 миӊ төө, 3,2 млн эчки, 17,5 млн кой, 1,6 бодо мал, 44 миӊ жылкы, 110 млн үй кушу, 43 миӊ качыр болгон. Жер Ортолук деӊиз балыкка (анчоус, сельдь, скумбрия, креветка, кальмар ж. б.) бай, жылына 100‒110 миӊ ''т ''балык кармалат. Өзгөчө тыгын (пробка) эменинин ролу зор. Жылына 300‒600 миӊ ''т'' тыгын сырьёсу даярдалат. Сырьё иштетилгенден кийин экспортко жөнөтүлөт. Альфа чөбү жылына 90‒100 миӊ ''т'' даярдалып (дүйнөдө 1-орунда), кагаздын, целлюлозанын мыкты сортторун чыгарууга жумшалат. Автомобиль жолунун узундугу 108,3 миӊ ''км ''(анын ичинде асфальтталганы 71,7 миӊ ''км''). Темир жолунун узундугу 4 миӊ ''км'' (анын ичинде 283 ''км'' электрлештирилген). Алжир ‒ Лагос транссахара автомобиль магистралынын мааниси зор. Порт инфраструктурасы жакшы өнүккөн. Башкы порттору: Алжир, Аннаба, Арзев, Скикда, Оран, Мостаганем, Бежая. Соода флотунун тоннажы 838 миӊ ''рег.'' ''бр.''т (930 миӊ ''т'' дедвейт). Жалпы куур транспортунун уз. 27,1 миӊ ''км'' (анын ичинде чийки нефтиники 6612 ''км'', нефть продукциясыныкы 298 ''км'', жаратылыш газыныкы 14,6 миӊ ''км''). Эки газ кууру аркылуу Европага (Италияга 24 млрд ''м''3; Испания менен Португалияга 8,5 млрд ''м''3) газ экспорттолот. Алжир аркылуу Батыш Европаны Африка менен байланыштыруучу эл аралык авиа жолдорунун бардыгы өтөт. Өлкөнүн борборунда эл аралык Дар-эль-Бейда аэропорту иштейт. Сыртка нефть, суюлтулган газ, нефть продукциясы, темир, фосфорит, сымап, шарап жана суусундуктар, жемиш жана эрте бышчу жашылчалар, зайтун майын, тамеки, альфа сырьёсу, тыгын, мал (тирүүлөй), жүн, килем чыгарат. Сырттан машина жана машина жабдууларын, металл буюмдарын, транспорт каражаттарын, тиричилик товарларын алат. Негизги сырткы соода шериктери: Франция, Италия, Испания, Германия (2003). 
==Маданияты. ==
 Алжирдин билим берүү жана эл агартуу системасы мектепке чейинки (бала бакча), башталгыч жана орто мектептерди, кесиптик-техникалык окуу жайын, тармактуу университетти жана анын борборлорун, жогорку улуттук мектептерди жана интернаттарды камтыйт жана аларды эл агартуу министрлиги көзөмөлдөйт. Жогорку билим алуу жана илим изилдөө иштери Алжир жогорку билим берүү жана илим-изилдөө иштери боюнча министрлигине таандык. Алжирде жалпы билим берүү (9-жылдык) акысыз жүргүзүлөт. Толук орто билим алуу 13 жылга созулуп, бакалавр күбөлүгү берилет. Аны менен ЖОЖго тапшырууга мүмкүнчүлүк алышат. Алжирде 7 университет жана 170ке жакын ЖОЖ бар. Ирилери: Алжир университети (1879), Х. Бумедьен табигый илимдер жана технология университети (1974), Оран университети (1986), Константин университети (1969), Ислам университети (1984), Бумердесте СССРдин жардамы менен нефть-газ, текстиль тармактары үчүн техникумдар жана ЖОЖ (1986), Аннабады тоокен, металлургия өнөр жайы үчүн университет (1975) ж. б. Эль-Харрашта жогорку ветеринария мектеби ачылган. Ири илим-изилдөө мекемелери: Пастер институту (1910), ядро изилдөө институту (1966), Гёте (1963) институту ж. б. Ири китепканалары: улуттук (1835) жана Алжир университетинин китепканасы (1880). Башкы музейлери: улуттук эзелкилер музейи (1897), Алжир улуттук музейи (1930), этнографиялык музейи (Бардо вилласы, 1930), революция музейи (1983). Алжирде 30дан ашык гезит араб жана француз тилдеринде чыгат. Эӊ негизги араб тилиндеги гезиттери: «Аль-Ватен», «Аль-Яум», «Аль-Хабар»; француз тилинде «Уl Moudjahid», «Matin». Ошондой эле бербер тилинде «Ассалу», англис тилинде «North African jornal» гезиттери чыгат. Алжирде «Альжери пресс сервис» (1961), 1999-жылдан «Ажанс альжерен д'энформасьон» (жеке менчик) маалымат агентчиликтери иштейт. Телекөрсөтүүнү жана радиоуктурууну «Радио-телевизьон альжерьен» компаниясы көзөмөлдөйт. Бардык мамлекттик телекөрсөтүүлөр араб тилинде көргөзүлөт. Радиоуктуруу араб, бербер жана француз тилинде уктурулат. Алжирдин адабияты араб, бербер жана француз тилинде өнүгүп келген. 8‒9-кылымдан тартып, адабиятты Алжирдин аймагындагы жайгашкан мамлекеттердин араб классикалык каада-салттын негизинде өнүккөн. Араб тилиндеги жаӊы адабияты 20-кылымга таандык болуп, Мухаммед Бен Шенеба, Абд аль-Хамида Бен Бадистин ысымдары менен байланыштуу. 19-кылымдын 2-жарымынан Муфди Закария (улуттук гимндин автору, 1955) жана Мухаммед аль-Ид учурдагы поэзияны негиздөөчүлөрдөн. 20-кылымдын башында Алжирде драматургия («Жеха» Аллалу и Дахмуна, 1926) калыптана баштаган. Проза 2-дүйнөлүк согуштан кийин калыптанган. 1950‒60-ж. улуттук-боштондук согуш жана социал. прогресс үчүн (Ахмед Рида-Хуху, Ахмед Ашур, Зухур аль-Ваниси, Абд аль-Мажид аш-Шафии, Ханафи Бениса, Фадиль Масуди) болгон күрөш араб-мусулмандары менен батыштын мад-тынын кагылышуусуна (Абд аль-Хамид Бенхедуга, ат-Тахир Ваттар) алып келген. Бербер тилиндеги адабиятында көрүнүктүү орунду кабилдердин чыгармалары ээлейт. Поэзиясы улуттук боштондук кыймылды даӊктап ырдайт. Моханд-у-Мхандын чыгармалары кабил поэзиясынын туу чокусу болуп эсептелет. Француз тилиндеги адабияты 1920‒30-ж. (Ж. Амруш негиздөөчү) толук калыптанып, М. Фераундун «Кедейдин уулу», 1950; «Жер жана кан», 1953 жана М. Маммеринин («Унутта калган дөбө», 1952; «Качан акыйкат уйкуда», 1954) романдарында берберлердин турмушу чагылдырылган. 1956-ж. Парижде Катеб Ясиндин «Неджма» романы чыккан. М. Хаддаддын романдары («Мен сага газель белек кылам», 1959; «Суу жээгиндеги гүлдөр унчукпайт», 1961) интеллигенциянын согуштагы ролун анализдейт. Поэзиянын (М. Хаддад, Катеб Ясин, М. Диб, Н. Тидафи, Н. Аба) негизги темасы душманга каршылык көрсөтүү жана аза күтүү. 1960‒70-ж. акындар (Х. Бельхальфауи, Ю. Себти, Т. Жаут) чыгармаларында эркиндик үчүн болгон күрөштү даӊктап ырдашкан. 1970-жылдын башында жаӊы муундар (Катеб Ясин, М. Диб, М. Маммери; кийинчерээк ‒ Р. Бужедра, Н.Фарес, Т. Жаут, Р. Мимуни) келип кошулушкан. Кийинчерээк аӊгеме жанры өнүгө баштайт. Пессимизм жана үмүтсүздүк пейилин жарандык согуштун башында Алжирде (1980-ж.) Р. Мимуни («Кайрылган дарыя», 1982) жана Т. Жаут («Сөөк чогултуучулар», 1984; «Чөл ачылышы» , 1987) чыгармаларында чагылдырган. 1990-ж. жазуучу, акындар терроризмди айыптаган чыгармаларын жаратышкан. Алжирдин аймагында таштын бетине тартылган сүрөттөр неолит дооруна таандык үӊкүрлөрдө сакталып калган. Б. з. ч. 2‒1 миӊинчи жылдын аягында финикия колония искусствосу өнүгө баштаган. Б. з. ч. 7‒4-кылымда жана кийинчерээк Алжирдин маданияты Карфагендин маданиятынын таасиринде болгон. Б. з. ч. 3‒1-к-да Мавретания (Батыш Алжир) жана Нумидия (Чыгыш Алжир) тарыхый мамлекеттеринин искусствосу жергиликтүү бербер маданияты менен аралашып, карфаген жана грек элдеринин
[[File:АЛЖИР61.png | thumb|Тимгаддагы Траяндын триумфалдык аркасы. 2-к-дын аягы.]]
курулуштарын тургузууга шарт түзгөн. Алар Сума аль-Круб мунарасы (б. з. ч. 3‒2-к.), Медрасен мавзолеи (б. з. ч. 3-к.) жана Мавретан падышаларынын бейиттери (б. з. ч. 2‒1-к.). Римдин Алжирди басып алышы менен байыркы грек жана Рим архитектурасы менен курулуш ыкмалары жайылтылган. Шаарларда (Жемила, Типаса, Тимгад, Константина) колонна түрүндөгү түз көчөлөрүндө храмдар, театрлар, триумфалдык аркалар, коомдук жылыткычтар жана турак жайлар курулган. Алар оймо-чийме жана скульптуралар менен
[[File:АЛЖИР62.png | thumb|П. А. Эмери, Л. Микель. Бен-Акнун мектебинин имараты.]]
кооздолгон. Византия доорунда сепилдер, базилика, баптистериялар, мавзолейлер курулуп, Рим жана Византия мезгилинде Алжирде живопись, скульптура, көркөм кол өнөрчүлүк (айнек идиштер, карапа ж. б.) жогорку деӊгээлде өнүккөн. 7-кылымдын аягында мусулман маданияты таасир эткен. 12-кылымда өлкөнүн башкы көркөм борбору Тлемсен шаары эсептелген. Орто кылымда кууш ийри көчөлөр жана касбалуу (башкаруучунун Хан сарайы менен) шаарларына мечит, медресе, мончо, дворецтер ж. б. салынган. Шаарларында курулган үйлөрдүн чатыры жалпак болгон. Декоре архитектурасында сталактиттер көп колдонулуп, курулуштары кооздолуп (өсүмдүктүн сүрөтү, геометриялык орнамент менен каллиграфия) салынган. Осмон падышачылыгынын мезгилинде архитектура түрк зодчийлигин жана декорун колдонушуп, кездеме жана килем токууда гүл түшүрүлө баштаган. Карапа жана металл иштетүүдө араб, көчмөн калктын чыгармачылыгында жергиликтүү бербер урууларынын үрп-адаттары сакталган. Колония мезгилинде Алжирде француздар негиздеген форттор европалык типтеги шаарга чейин өсүшкөн. 20-кылымдын 1-жарымында Алжирдин архитектурасында негизги шаар курууда Ле Корбюзьенин (1930-ж. Алжир шаарынын пландоосунда комиссия мүчөсү) идеясы чечүүчү роль ойногон. 1881-ж. Алжир шаарында улуттук архитектура жана асем-өнөр мектебинин ачылышы Алжирди Европанын көркөм маданиятына тарткан (Мухаммед жана Омар Расим, Темам Ранем живописчилери). Көз каранды эмес Алжирде турак жайлар, мектептер, туристтик комплекстер курула баштаган. Бүгүнкү күндөгү архитектурасында негизги ролду сүрөт жана декоративдик-прикладдык искусство тармагы ойнойт. Буга живописчилер менен скульпторлорду бириктирген улуттук союз, Алжир шаарындагы көркөм жана декоративдик искусство мектеби, ошондой эле Орандагы көркөм искусство мектеби кирет. Алжирдин улуттук чыгармачылыгы ‒ гравюра, металлга оймо-чийме (сыялоо) түшүрүү, карапаны кооздоо, кездеме жана килемге орнамент түшүрүү, сайма саюу аркылуу берилет. Алжирдин музыкасы байыркы Магриб мамлекетинин маданияты менен байланыштуу өнүккөн. Ал бербер, араб, иран жана андалус элинин каада-салты менен айырмаланат. Булардын ичинен көчмөн берберлердин музыкасы өзгөчөлөнөт. Алжирдин музыка маданиятында өзгөчө орунду суфия уруусунун (зикр үрп-адаты) музыкасы ээлеген. 20-кылымдын башында Европа мамлекеттеринен таасирленишип, Алжирдин музыкасы жаӊылана баштаган. Декламация жана консерватория (1920, Алжир ш.), муниципиалдык консерваториясы жана декламация музыкасы (1932, Оран), ошондой эле улуттук музыка институту (1962, Алжир ш.) ачылып, классикалык музыка ансамбли (Тлемсен), Улуттук бий ансамбли (1981, Алжир ш.) уюшулган. Алжирдин музыка маданиятынын өнүгүшүнө өзгөчө салым кошкон композиторлор ‒ М. Тобаль, А. Абабсы, Х. Бенатиа, А. аль-Ваххаб Кожа; ырчылар ‒ А. Вахди, З. Мохаммед, Т. Амруш, М. Вафа ж. б. Алжирде театр өнөрү байыркы улуттук оюндар менен элдик үрп-адаттарды жана ошондой эле кылымдагы диний ырым-жырымдарды камтыйт. А-де 20-к-дын ортосуна чейин театралдаштырылган оюндар майрамдарда, тойлордо, аза күтүү тажиясында коюлуп келген. Алар элдик ырлар, бийлер, пантомима, ырчы акындар менен коштолгон. 16-к-дан Гарагуз (түркчө «Каракөз ») улуттук театр өнөрү (Француз өкмөтү 1843-ж. антиколониалдык сатира үчүн жапкан) өнүгө баштаган. 1853-ж. Алжир шаарында 1-театр ачылып, анда дүйнөлүк драматургия коюлуп, француз актёрлору ойногон. 1930-ж. драматург, актёр жана режиссер М. Бахтарзи 1-театр труппасын түзгөн. 1954-ж. М. Катеб (актёр) «Пегас» жеке менчик труппасын түзүп, кийинчирээк ал Алжир көркөм ансамблин уюштурган жана улуттук театрдын (1963) жаралышына өбөлгө түзгөн. 1960-жылдын аягында «Деӊиз театры» (1968, Оран), «Жаштар театры» (1969, Алжир ш.) ж. б. пайда болгон. 1968-жылдан Жер ортолук деӊиз жээгиндеги мамлекеттеринин Тимгад шаарында, 1985-жылдан Ал-
[[File:АЛЖИР63.png | thumb|Мольердин «Анткор оорулуу» спектаклинен көрүнүш. Драма искусствосунун Орандагы регионалдык борбору.]]
жир шаарында театр фестивалы өтүп турат. 1986-ж. Алжирде драматургия институту ачылган. Сиди-бель -Аббес, Аннаба, Блида ж. б. шаарларда театрлар иштейт. Алжирдин улуттук кинематографиясы улуттук революция убагында (1954‒62-ж.) пайда болгон. 1957-ж. Алжир киномектеби негизделген. Биринчи даректүү фильмдер тартыла баштаган. «Отко алоолонгон Алжир» (1958, француз режиссеру Р. Вотье), «Ясмин» менен «Элдин үнү» (1961, М. Лахдар Хамин), «Эркиндиктин мылтыгы» (1961, Ж. Шандерли) ж. б. Көз карандысыздыкка ээ болгондон баштап, Улуттук кино борбору жана Улуттук синематика уюшулган. 1967-ж. улуттук кинематография башкармалыгы түзүлгөн. Алгач антиколониалдык фильмдер тартылган. Кийинчерээк «Түн күндөн коркот» (1965, М. Бады), «Каргышка калгандардын таӊы» (1965,
[[File:АЛЖИР64.png | thumb|«Омар Гатлато» кинофильминен кадр. Режиссёру М. Алдаш. 1976.]]
А. Рашеди), «Аурестен соккон шамал» (1966, Хамин), «Жол» (1968, С. Риад), «Мыйзамга каршы көтөрүлгөндөр» (1968, Т. Фарес), «Эркиндик революциясы жөнүндө аӊгемелер» (1969, Р. Лааражи), «Оттуу жылдар хроникасы» (1974, Халим; Каннда өткөн кинофестивалдын чоӊ сыйлыгын алган) ж. б. фильмдер тартылып, дүйнөгө таанымал болушкан. Колониалдык темага байланышпаган алгачкы фильмди («Көмүр өндүрүүчү») М. Буамар 1972-ж. тарткан. Андан кийин «Көчмөндөр» (1975, С. А. Мазиф), «Лейла жана башкалар» (1978, С. А. Мазиф), «Омар Гатлато» (1976, М. Алуаш), «Баатырдын укмуш окуялары» (1978, М. Алуаш), «Шамалдын балдары» (1979, Б. Тсак), «Бир жолугушуунун тарыхы» (1982, Б. Тсак), «Мусанын үйлөнүү тою» (1982, М. Тайиб), «Цитадель» (1989, М. Шуих) фильмдер жарык көргөн. Мындан тышкары С. Риаддын «Таксист Хасан» (1982) жана Б. Бахтын «Сырдуу айдоочу» (1991) кинокомедиялары тартылган. Ислам дининин күчөп баратканын Алуаш «Баб эль-Уэд Сити» (1996) кинофильминде чагылдырган.

 Ад.: ''Жюльен Ш. А.'' История Северной Африки. М., 1961., т. 1‒2; ''Ланда Р. Г.'' История Алжира. ХХ в М., 1999; ''Бондаренко С. В.'' Нефть и газ Египта и Алжира на рубеже ХХ‒ХХI в М., 2003; ''Царапкина Т. С.'' Кино Алжира. М., 1986. ''Ө. Бараталиев, А. Орозов, Ш. Керимова, Б. Үсөнканов.'' 
[[Категория:1-Том]]

АЛЖИР мамлекети

2025-04-17T10:34:19Z

Begay:

'''АЛЖИР''' (Алжир шаарынын атынан; ар. Эль-Жазаир, Аль-Жазаир), А л ж и р Э л д и к Д е м о к р а т и я л ы к Р е с п у б л и к а с ы (ар. Аль-Жумхурия аль-Жазаирия Демократия аш-Шаабия) ‒ Түндүк Африкадагы мамлекет.
[[File:АЛЖИР56.png | thumb|none]]
Түндүгүнөн Жер Ортолук деӊизи менен чулганып, батышынан Марокко, Батыш Сахара, түштүк-чыгышынан Нигер, түштүк-батышынан Мали, Мавритания, чыгышынан Ливия жана Тунис мамлекеттери менен чектешет. Аянты 2381,7 миӊ ''км''2. Калкы 46,7 млн (2024). Борбору ‒ Алжир шаарынын акча бирдиги ‒ Алжир динары. Административдик жактан 48 вилайяга (административдик аймак бирдик) бөлүнөт. '''Мамлекеттик түзүлүшү.''' Алжир ‒ унитардык мамлекет. Конституциясы 28. 11. 1996-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы ‒ аралаш (президенттик-парламенттик) республика. Мамлекет жана аткаруу бийлик башчысы ‒ президент. Президент түздөн-түз жалпы элдик шайлоодо 5 жылга шайланат. Президент өлкөнүн ички-тышкы саясатын аныктайт, министрлер Советин жетектейт жана куралдуу күчтөрдүн башкы командачысы болуп саналат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин органы кош палаталуу парламент. Төмөнкү палатасы ‒ Улуттук элдик чогулуш 380 депутаттан турат (5 жылга шайланат). Жогорку палатасы ‒ улуттар Совети 114 депутаттан турат жана ар бир 3 жылда жарымы жаӊыланат. Улуттар Советинин курамынын үчтөн экиси 6 жылдык мөөнөткө атайын шайлоо органдары ‒ вилай (облустар) жана даир (коммуналар) тарабынан шайланат, үчтөн бири президент тарабынан дайындалат. Аткаруу бийлигин өкмөт ишке ашырат, премьер-министр президент тарабынан дайындалат. Калган министрлерди премьер-министрдин сунушу менен президент дайындайт. Өкмөт Улуттук элдик чогулуштун алдында жоопкерчиликтүү. Саясий партиялары: Улуттук демократиялык биримдик, Улуттук боштондук фронт партиясы, Демократиялык жана социалдык кыймыл партиясы, Демократия жана маданият үчүн биримдик партиясы ж. б. 
==Табияты. ==
 Алжир Атлас тоолорунун борбордук бөлүгүн, ''Сахара'' чөлүн ээлейт. Жер Ортолук деӊиз жээги субтропиктик, калган бөлүгү тропиктик алкактарда жатат. Өлкөнүн түндүгүндө Бийик плато менен бөлүнгөн бири-бирине жарыш жаткан бийик кырка тоолор Телль-Атлас жана Сахара Атласы, ошондой эле Варсенис (бийикт. 1985 ''м''), Чоӊ жана Кичи Кабилия (1200 ''м''ге чейин), Ходна (1863 ''м''), Орес (2326 ''м'') өӊдүү тоо массивдери орун алган. Алар тереӊ кууш капчыгайлар менен бөлүнгөн. Сахара Атласынан түштүк тарапта дүйнө жүзүндөгү эӊ чоӊ чөл ‒ Сахара (өлкөнүн 4/5 бөлүгүн ээлейт) жатат. Ал кумдуу (эрг) Чоӊ Батыш Эрг, Чоӊ Чыгыш Эрг, Эрг-Игиди, Эрг-Шеш жана таштуу (хамада) чөлдөрдү (Эль-Эглаб платосу, Тадемаит, Тингерт, Танезруфт ж. б.) камтыйт. Алжир Сахарасынын түндүк-чыгышында кумга толгон ойдуӊ жана туздуу Шот-Мельгир көлүнүн чуӊкурдугу (деӊиз деӊгээлинен 26 ''м'' төмөн) жайгашкан. Алжир Сахарасынын көтөрүӊкү түштүк-чыгыш бөлүгүн Ахаггар тайпак тоосу (бийиктиги 2906'' м, ''Тахат чокусу, Алжирдин эӊ бийик жери) ээлеп, ал платолор менен курчалган. Тектоникалык жактан Атлас тоолору Жер Ортолук деӊиз геосинклиналдык алкагына, ал эми Сахара аймагы байыркы Африка платформасына таандык. Алжирдин маанилүү байлыктары нефть, газ, темир, коргошун, фосфорит, сымап, уран, алтын, калай, вольфрам, фосфор, барий ж. б. Түндүк Алжирде субтропиктик, жер ортолук деӊиздик климат үстөмдүк кылат. Кышы жылуу, жаан-чачындуу, жайы кургакчыл, ысык. Январдын орточо температурасы жээктеринде 12°С, тоо аралык түздүктөрдө 5°С, июлдуку 25°С. Жыл-
[[File:АЛЖИР57.png | thumb|Атлас тоолору.]]
дык орточо жаан-чачыны түндүгүндө, тоолордо 1200 ''мм''ге чейин (Кабилия), Телль-Атласта 400‒800 ''мм'', тоо аралык ойдуӊдарда 200‒400 ''мм ''жаайт. Кышында тоо чокуларында кар 10‒20 күн гана жатат. Алжирдик Сахара өтмө зонада климаты кургакчыл, жарым чөлдүү (июлдун орточо температурасы 32‒36°С, жылдык жаан-чачыны 200‒400 ''мм)''. Сахарада тропиктик чөл, өтө кургак климат өкүм сүрөт; жылдык жаан-чачыны 50 ''мм'', айрым жылдары жаан-чачын жаабай да калат. Температуранын суткалык өзгөрүүсү 20°Сден ашык (жайында күндүз 40°Сден жогору, түн ичинде 20°С, кышында күндүз 20°С, түн ичинде 0°С жана андан төмөн). Кургак шамал кумдуу бороонду пайда кылат. Алжирде нөшөр жамгырда пайда болуп, кайра соолуп калуучу ‒ уэддер (өзөндөр) мүнөздүү. Эӊ ири дарыясы ‒ Шелиф (уз. 700 ''км''), калган уэддер 100 ''км''ден (Эль-Хамман, Иссер, Суммам, Эль-Кабир ж. б.) ашпайт. Түндүгүндөгү уэддерге плотиналар, суу сактагычтар, ГЭСтер курулган. Тоо аралык
[[File:АЛЖИР58.png | thumb|Сахара. Алжир оазисиндеги курма пальмалары.]]
өрөөндөрдө туздуу көлдөр (Шотт-эш-Шерги, Шотт-эль-Ходна, Захрез-Шерги, Захрез-Гарби, Шотт-Мельгир ж. б.) арбын. Ири оазистерде (Тидикельт, Туггурт, Эль-Гома) жер астындагы суунун запасы мол. Түндүк Алжирге күрөӊ, себхалардын айланасында шор жерлер, Телль-Атласта карбонаттуу, Сахарага тропиктик чөлдүн кум-шагылдуу жана кумдуу топурактар мүнөздүү. Жээк бөлүгүн жер ортолук деӊиз тибиндеги бадал аралаш катуу жалбырактуу токой ээлейт. Тоолоруна бийиктик алкактуулук мүнөздүү: 400‒500 ''м''ге чейин дайыма жашыл бадалдар, жапыз дарактар (маквис), маданий өсүмдүктөр (зайтун багы, мисте), андан жогору тыгын жана дайыма жашыл эмен, жалбырагы күбүлмө токойлору; 1200‒1500 ''м'' бийиктикте алеп кызыл карагайы, 1500‒2000 ''м''де арча, туя, 2000 ''м''ден жогору кедр токою. Бийик платодо чөп өсүмдүктөрү (ак кылкан, шыбак, дрок ж. б.) басымдуу. Сахара өсүмдүктөргө жарды, негизинен бир жылдык өсүмдүктөр ‒ эфемер, баялыштар өсөт. Көп жылдык чөп өсүмдүктөрү, тикендүү бадалдар жана бадалчалар, кыртыш суулары жер бетине жакын жаткан жерлерде гана кездешет. 
==Калкы==
 Калкынын көбүн (53%ин) арабдар түзөт. Алар негизинен ''алжирликтер, ''ошондой эле марокколуктар, египеттиктер жана ирактыктар. 44%и'' берберлер''; мзаб, туарег, француз (0,1%тен ашык) ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын орточо жыштыгы 1 ''км''2 13,5 киши. Телль-Атластын этектеринде, кууш жээк тилкесинде өлкөнүн калкынын 93%ке жакыны жашайт; 1 ''км''2 жерге 300 адамга чейин жетет, тоолордо жана бийик платодо 50, Сахарада 1 адамдан туура келет. Ислам (98% мусулман-сүнөттөр), христиан динин (католик чиркөөсүнө сыйынат) тутат. Расмий тили ‒ араб, ошондой эле бербер, француз тилдерин да колдонушат. Эркектер калкынын 50,5%ин түзөт. Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники ‒ 70,1, аялдарыныкы ‒ 78,7 жаш. Шаар калкы 58% (2002). Ири шаарлары: Алжир, Оран, Константина, Аннаба, Сетиф, Батна, Бискра ж. б. 

'''Тарыхы'''.

Алжирдин аймагынан табылган төмөнкү жана ортонку палеолитке таандык эстеликтер бул жерде алгачкы адамдар мындан 300‒400 миӊ жыл мурда эле жашагандыгынан кабар берет. Б. з. ч. 12-кылымда Алжирдин жээктеринде байыркы ливия уруктары (азыркы берберлердин ата-бабалары) жашап турган мезгилде мында алгачкы финикия колониялары пайда болуп, алар Карфагендин айланасына биригишкен. Б. з. ч. 3-кылымда ливиялыктар азыркы Алжирдин түндүк бөлүгүндө массил жана массесил уруу союздарын түзүшкөн. Массилдердин уруу башчысы Масинисса б. з. ч. 201-ж. эки уруу союзун бириктирип, Нумидия падышалыгын негиздейт. Анын жана анын мураскерлеринин тушунда соода, шаар куруу жана маданият гүлдөп өнүккөн. Б. з. ч. 146-ж. Нумидия Римге көзкаранды абалда калган. Б. з. ч. 117-ж. Масиниссанын небереси Югурта бийликке келип, римдиктерге каршы күрөш жүргүзгөн. Бул күрөш Югуртин согушуна (б. з. ч. 111‒105) алып келген жана анын жыйынтыгында Нумидиянын чыгышы римдик Африка провинциясына, борбору жана батышы Цезарей Мавританиясына караган.
[[File:АЛЖИР59.png | thumb|none]]
429-ж. түндүк Сахарадагы көчмөн бербер уруулары тарабынан жардамга чакырылган Испаниядагы герман-вандал уруулары Түндүк Африкага келип түшүшкөн. Римдиктерди талкалоо менен алар бул жерде борбору Карфаген шаары (439) болгон өз мамлекетин негиздешкен. Ал эми 534-ж. вандалдар византиялыктар тарабынан талкаланган. Византиялыктар Алжирдин жээктерин гана ээлешип, ички аймактарда жергиликтүү бербер уруу башчылары башкарган. Алардын эӊ ириси ‒ бербер-христиан Масуна тарабынан негизделген Жедар падышалыгы болгон. Ошол мезгилдеги жазмаларда ал «мавр урууларынын жана римдиктердин падышасы» (маврлар деп римдиктер, аларга чейин гректер жана финикиялыктар берберлер менен африкалыктарды, кийин жалпы эле арабдарды жана мусулмандарды аташкан) деп аталган. 664‒702-ж. азыркы Алжирдин аймагы арабдар тарабынан басып алынган жана ''Омеяддар'' халифатынын курамына киргизилген. Араб басып алуулары берберлер жана пунилердин ислам динин кабыл алышына жана араб тилинин таралышына алып келген. 10-кылымда Алжир бардык эле Магриб өлкөлөрү сыяктуу ''Фатимиддердин'' курамына кирген. Фатимиддер Египетке кеткенден (973) кийин бийлик Зириддерге (973‒1148) өткөн. 11-к-дын башынан 12-кылымдын ортосуна чейин Алжирде Зириддерден бөлүнүп чыккан Хамадилер династиясы башкарган. 1062-ж. чыгыштан көп сандаган араб урууларынын (бану хилал жана бану сулайм) басып кирүүсү жергиликтүү элдердин арабдашуу процессин тездеткен. Өлкөнүн батыш бөлүгүн Альморавиддер, кийин Альмохаддар (1152‒1235) ээлеп, алардын бийлиги бүткүл Алжирге таркаган. 13-кылымда Альмохаддардын бийлигинин кулашы феодалдык бытырандылыкка алып келген. Алжирдин аймагында бир нече мамлекеттер түзүлгөн, алардын ичинен күчтүүсү Зайяниддер мамлекети (1235‒1551) болгон. 13‒17-кылымда арабдашуу процесси менен катар эле ''Реконкистанын'' жүрүшүндө Испаниядан куулган маврлардын Алжирге иммиграциясы башталган. 16-кылымдын башында Магрибдин жээктерине испандыктар келишкен жана 1509‒1510-ж. алар Алжирдин жээктериндеги бир нече шаарларды ээлешкен. Жергиликтүү башкаруучулар жардам сурап корсар Оружуга кайрылууга аргасыз болушкан. Оружу испандыктарды кыйраткандан кийин Алжирдин башкаруучусун өлтүрүп, бийликти ээлеп алган. Анын өлүмүнөн кийин (1518) бийликти анын бир тууганы Хайраддин Барбаросса ээлеп, ал өзүн осмон султанынын вассалы деп жарыялап, султандан бейлербей титулун, согуштук кемелерди жана замбиректерди алат. 1533-ж. Хайраддин Осмон империясынын флотунун башчысы (капудан-паша) болуп дайындалып, испаниялык жана венециялык флотторго каршы согушту жетектейт. Алжирдин флоту андан ары Испания, Сицилияны, Мальта, Корсика жээктерин, Генуя жана Барселона шаарларын талап-тоногон. 1541-ж. император Карл V Габсбургдун Алжирди курчоосу ийгиликсиз аяктаган. 1551-ж. бейлербей Хасан ‒ паша испандыктарга баш ийген Зайяниддерди кулатып, Алжирди өз ээликтерине бириктирет. 16-кылымдын экинчи жарымында Алжир Осмон империясынын провинциясына (пашалыгына) айландырылып, 1568-жылдан бейлербийлерди Стамбулдан дайындалуучу пашалар алмаштырат. 1671-жылдан жергиликтүү башкаруучулар тарабынан дайындалган дейлер (түркчө «дайы» ‒ ага) пашалар менен бийликти формалдуу түрдө гана бөлүшүп келишкен. 1711-ж. Дей Баба Али Шауш түрк пашасын өлкөдөн кууп чыгып, султанга салык төлөөдөн баш тарткан. Европа мамлекеттери де-факто Алжирдин көз каранды эместигин таанышкан. 1628-ж. Франция, 1662-ж. Англия, 1680-ж. Голландия Алжир менен келишимдерди түзүшкөн. Алжир узак убакыт бою каракчылыктан чоӊ кирешелерди алып турган. 17-кылымдын башында эле ортомчу монахтардын жардамы менен Алжирден 37720 европалык туткундар сатылып алынган. 18-кылымдын башында согуштук кемелердин жана янычарлардын азаюусу дейлер мамлекетин алсыраткан. 14. 6. 1830-ж. Алжирдин жээктерине француз эскадрасы келип түшүп, 5-июлда өлкөнүн борбору ‒ Алжир шаарынан ээлешет. Дей Хусейн жеӊилгендигин билдирип өлкөдөн чыгып кеткен. Алжирде эмир ''Абд аль Кадир'' жетектеген француздарга каршы күрөш башталган. Эмир жеӊилгенден кийин да күрөш улантыла берген. 1834-жылдан Алжир Франциянын колониясына айланган. Француз өкмөтү Алжирге француздардын гана эмес башка европалыктардын да келип отурукташуусун колдоого алган. 1847-ж. мында 110 миӊ европалыктар (1911-ж. 752 миӊ), анын ичинде 47 миӊ француздар, ошондой эле испандар, италяндар, немецтер ж. б. жашашкан. Колонисттер мол түшүмдүү жерлерди ээлешип, жергиликтүү калк тоолуу жана чөлдүү аймактарга көчүрүлгөн. 19-кылымдын аягы ‒ 20-кылымдын башында түзүлгөн жаш алжирликтер кыймылы боштондукка чыгуунун жолун француздар менен ассимиляциялануудан көрүшкөн, ал эми традиционалисттер француз өкмөтүнө кызмат кылуудан баш тартуу, «ислам мыйзамдарын жана салттарын» сактоо талаптары менен чыгышкан. Биринчи дүйнөлүк согуш учурунда традиционалисттер Осмон империясын колдоп чыгышкан, ал эми жаш түрктөр болсо Францияны колдошкон. Согушка катышкан француз армиясынын катарындагы 173 миӊ алжирликтин 25 миӊи курман болгон, 120 миӊ киши Францияга коргонуу курулуштарына алынып кеткен. Айрым аймактарда мобилизацияга куралдуу каршылык көрсөтүү аракеттери болуп өткөн. 1920-жылдан алжирликтердин укугу үчүн күрөштү Абд аль Кадирдин небереси Халид жетектеген. Европадагы революциялык идеяларды алышкан алжирликтер Алжирге кайтып келишкен соӊ саясий партияларды негиздешкен. 1920-ж. коммунисттер секциясы (1936-жылдан Алжир коммунисттик партиясы), 1926-ж. «Түндүк африкалык жылдыз» улуттук-революциялык уюму түзүлгөн. Бул уюм 1937-ж. Алжир элинин Партиясына айланган. 1931-ж. түзүлгөн Алжир улемдер ассоциациясы «А. ‒ менин мекеним, ислам ‒ менин диним, араб ‒ менин тилим» урааны астында улуттук өз алдынчалык үчүн күрөшкө чыгышкан. Францияда Элдик фронттун жеӊиши алжирликтерге айрым саясий укуктарды берген. Экинчи дүйнөлүк согуштун алдында А-де саясий партиялардын ишмердүүлүгүнө тыюу салынган. 1940-жылдын июнундагы Франциянын капитуляцияланышынан кийин А. Германия жана Италия үчүн тамак-аш жана сырье булагына айландырылган. 1942-ж. ноябрда А-ге АКШ жана Англиянын аскерлери түшүрүлгөн. Жүз миӊдеген алжирликтер француз армиясынын катарында Тунис, Италия, Франция, Германияда фашисттерге каршы күрөшүшкөн. 1943-ж. патриоттор тарабынан түзүлгөн Манифестте алжирликтер европалыктардын артыкчылыктарын жоюу, алжирликтерди өлкөнү башкарууга катыштыруу жана Уюштуруу чогулушун чакыруу таламдары менен кайрылышкан. 1945-ж. башталган колонисттеге каршы көтөрүлүштү басуу убагында 40 миӊ алжирлик курман болгон. 1947-ж. француздар тарабынан сунушталган жаӊы мыйзам (статус) иш жүзүндө колониалдык режимди сактап калган. Өлкөнүн тоолуу аймактарында жашыруун партизандык топтор аракеттене баштаган. 1954-ж. түзүлгөн А-ди Боштондукка Чыгаруу Фронту 1-ноябрда көтөрүлүш баштап, бул 1954‒62-ж. улуттук рев-янын башталышына алып келген. Анын жүрүшүндө А. мамлекетинин жогорку саясий-адм. органы ‒ Алжир рев-ясынын улуттук Совети түзүлгөн. Бирок Франциянын согуштук жактан артыкчылыгы согуштун узакка созулуп кетүүсүнө алып келип, 1 млнго жакын алжирлик курман болгон, 2 млнго жакыны түрмөлөргө камалган, 9 миӊ айыл-кыштактар талкаланган. Бирок алжирликтердин каршылыгынын улануусу, БУУнун кысымы жана 1959-ж. сентябрда Франциянын президенти Шарл де Голль тарабынан алжирликтердин өз алдынчалуулук укугунун таанылышынан кийин, Франция Улуттук Боштондук Фронту (УБФ) менен сүйлөшүүлөрдү баштаган. Сүйлөшүүлөр ок атууну токтотуу жана А-ге өз алдынчалыкты берүүнү шарттаган Эвиан келишимдерине кол коюу менен аяктаган (1962). 1. 7. 1962-ж. референдумдун жыйынтыгында А. көз каранды эмес мамлекетке айланган. 1962-ж. 25-сентябрда Уюштуруу чогулушу Алжир Элдик Демократиялык Респ-нын (АЭДР) түзүлгөндүгүн жарыялаган жана Бен Белла башында турган өкмөттүн курамын бекиткен. Өлкөдөгү оор экон. абал жана Бен Белланын кетирген катачылыктары 19. 6. 1965-ж. төӊкөрүшкө алып келип, бийликке Х. Бумедьен жетектеген Рев-ялык Совет келген. 1966‒74-ж. анын өкмөтү бардык чет элдик ишканаларды мамлекеттештирип, агрардык реформа жүргүзүлгөн. Өлкөдө 6 миӊ кооператив, 660 ири өнөр жай ишканалары курулган, билим берүү системасына зор көӊүл бурулган. 1976-ж. АЭДРдин жаӊы конституциясы жана Улуттук хартия кабыл алынган. Президент Ш. Бенжедид (1979‒92) мезгилинде нефтиден түшкөн кирешелердин азаюусуна байланыш туу өлкөнүн социалдык.-экон. абалы начарлаган. Өлкөдө исламисттик ж. б. коомдук-саясий агымдар күч алган. 1989-ж. көп партиялуулукка уруксат берилген жаӊы конституция кабыл алынган. Жаӊыдан түзүлгөн Исламды сактап калуу фронту (ИСФ) партиясы таасирдүү күчкө айланып, 1991-ж. парламентке болгон шайлоонун 1-турунда ишенимдүү жеӊишке жетишкен. Алар А-ди «ислам мамлекетине» айландыруу идеясын таркатышкан. 1992-ж. Ш. Бенжедид отставкага кеткен. Анын ордуна бийликке келген Жогорку мамл. совет шайлоолордун экинчи турун жокко чыгарган. Өлкөдө абал армиянын көзөмөлүнө өткөн, ага жооп кылып ИСФ согушчандары террордук аракеттерди башташкан. А-де граждандык согуш башталган. 1992‒97-ж. эле 400 миӊ алжирликтер Европага кетүүгө аргасыз болгон. Согуштун жүрүшүндө 1998-жылга карата 100 миӊ киши өлтүрүлгөн. ИСФтин 20 миӊден ашык мүчөсү камакка алынган. Жогорку мамлекеттик советтин башчысы генерал Л. Зеруаль 1993-ж. исламисттер менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзгөн. 1996-ж. өткөрүлгөн жалпы элдик референдум АЭДРдин жаӊы конституциясын кабыл алып, президенттик республика түзүлгөн. 1999-жылдагы шайлоодо жеӊишке жетишкен АЭДРдин президенти Абд аль Азиз Бутефлик А-деги ок атууну токтотуу жана өлкөдө социалдык-экон. абалды жакшыртуу аракеттерин жасаган. 2002-ж. өткөрүлгөн парламенттик шайлоодо 23 партия катышып, эӊ көп добушту Улуттук Боштондук фронту жеӊип алган. Бутефликтин 5 жылдык экономиканы калыбына келтирүү планында 150 миллиард долларга жакын инвестиция, 1 миллион турак жайдын курулушу, тышкы карыздын жоюлушу жана 2005-ж. чейин 30%тен ашкан жумушсуздуктун кыскарышы каралган. Бул Кытайдын мамл. корпорацияларынын Алжир рынокторуна киришине шарт түзгөн, алар 2004-жылдан курулуш тармагында, анын ичинде Скикдеги маанилүү мунай иштетүүчү заводду реконструкциялоо б-ча негизги келишимдердин көбүн алган. 2005-ж. февралда Франция тарабынан «Улутту таануу жана анын француздук патриотторду колдоого кошкон салымы жөнүндө» мыйзамдын кабыл алынышы француз-алжир мамилелеринин ортосунда кризисти күчөтүп, «терроризмге, уюшкан кылмыштуулукка, баңги соодасына, мыйзамсыз автотранспортко жана подполье эмиграциясына каршы биргелешип күрөшүү жөнүндө» келишимге кол коюшса да, даярдалып жаткан достук келишиминен баш тарткан. Сентябрь айында элдик референдум бейөкмөт уюмдардын (атап айтканда, жарандык согушта курман болгондордун үй-бүлөлөрүнүн өкүлдөрү болгон Сумуд ассоциациясынын) каршылыгына карабастан, президенттин «Тынчтык жана ынтымак хартиясын» бекитти (расмий маалыматтар б-ча 97% добуш беришкен), анда куралдуу күрөштү токтотуунун ордуна бандиттик түзүмдөрдүн мурдагы мүчөлөрүнө мунапыс жарыялоо каралган. 2006-жылдын февраль-сентябрь айларында Адам укуктары б-ча эл аралык федерация тарабынан сынга алынган «Хартия» күчүнө кирип, бирок октябрда эле «Жихад жана салафизмди үгүттөө тобунун» лидери Абу Мусаб Абдель-Вадуд (Абу Мусаб Друкдаль) «Аль-Каиданын» туусу астында «АКШ менен Батыш өлкөлөрүнө каршы узак мөөнөттүү согуш» баштоо ж-дө билдирген. Ноябрь-декабрь айларында бүткүл өлкөнү экстремисттик зомбулуктун жаңы толкуну каптаган. 2007-ж. А. Кытай, АКШ, Франция жана Аргентина менен ядролук куралдарды жайылтпоо, тынчтык максатта атомдук энергетика тармагында кызматташуу б-ча бир нече келишимдерге кол койгон. 2008-жылдын январынан экстремисттердин чабуулдары азайганы менен өлкөдөгү абал оор бойдон калган. Июнда А. А. Белхадемдин ордуна А. Уяхья премьер-министр болуп дайындалган. 2008-ж. ноябрда парламенттик шайлоодо конституцияга өзгөртүүлөр киргизилген. Бул Бутефликке 2009-жылдын апрелинде көпчүлүк добуш менен кайра шайланууга мүмкүндүк берип, 3 млн жумушчу орундарын түзүү, мамл. секторду жана инфраструктураны модернизациялоо б-ча масштабдуу долбоорлорду ишке ашыруу программасын иштеп чыккан. Өлкөгө кытайлык миңдеген жумушчулардын жана адистердин агылып келиши алжирлик жаштардын арасында нааразылыкты туудурган. Өлкөдө бюрократия, коррупция жана экстремизмдин күчөшү 2010-жылдын декабрында социалдык жарылууну жаратып, Тунистеги 2-«Жасмин революциясынын» чыгышына түрткү берген. 2011-ж. январда Алжирде массалык демонстрациялар башталып (адегенде борбордо, андан кийин аймактарда), кыска мөөнөттүү камакка алуулар менен коштолгон. 2011-жылдын 24-февралында президент өлкөдөгү 19 жылдык өзгөчө абалды алып салуу, жумушсуздук менен күрөшүү, басма сөз эркиндигин кеңейтүү ж. б. мыйзамдарды кабыл алган. 2012-жылдын 10-майындагы парламенттик шайлоолордон кийин парламенттеги орундардын басымдуу бөлүгүн Улуттук боштондук фронт жана Улуттук демократиялык союздун өкмөтчүл коалициясы сактап калган. 2014-ж. апрелде Бутефлик 4-мөөнөткө шайланган. 2019-жылдын 2-апрелинде Бутефлик бешинчи мөөнөткө талапкерлигин койгон, бирок ага каршы массалык нааразылык акцияларынан кийин президенттиктен кеткен. 2019-жылдын декабрында Абдельмажид Теббун Алжирдин президенти болуп шайланган. 2020-жылдын 1-ноябрында жалпы элдик референдумда өлкөнүн баш мыйзамына өзгөртүүлөр киргизилген, анда президент эки мөөнөткө шайланып, ыйгарым укуктары кыскартылган. 

=='''Экономикасы.'''==
 Алжир ‒ нефть-газ жана тоо-кен өнөр жайы өнүккөн агрардык өлкө. Ички дүӊ продукциясынын 56,5% өнөр жайына жана курулушка, 33,4% тейлөө чөйрөсүнө, 10,1%и а. ч-га таандык. Ички дүӊ продукциясынын көлөмү 552,6 млрд долларды түзгөн, аны киши башына бөлүштүргөндө 14,3 миӊ доллардан (АКШ; 2014) туура келет. Экономиканын негизин тоо-кен казуу өнөр жайы түзүп, 1967-жылдан мамлекеттик компания «СОНАРЕМ», нефть-газ сектору «СОНАТРАК» тарабынан көзөмөлдөнөт. Нефть казып алуу боюнча Африкада Нигерия, Ливия, жаратылыш газы боюнча дүйнөдө Россия, АКШдан кийин 3-орунда турат. Сыртка сатылган нефть мамл. бюджетке кирешенин 2/3син жана сырттан түшкөн валютанын 95%ин түзөт. Нефтинин запасы 1 млрд ''т'', газдыкы 3000 млрд ''м''3дай. 2000-ж. 32 млн ''т ''нефть (72% Европалык Союзга кирген өлкөлөргө, 17% Түн. Америкага), 62 млрд ''м''3 газ экспорттолгон. Алжирге Африкада өндүрүлгөн темирдин 2,8% туура келип, анын 40‒50%и экспортко чыгарылат. Ошондой эле таш көмүр, түстүү металлдар (цинк, коргошун, күмүш, жез, сурьма ж. б.), уран, вольфрам ж. б. өндүрүлөт. Сымап өндүрүү боюнча дүйнөдө Кыргызстандын, Испаниядан кийин 3-, экспорттоо б-ча 4-орунда турат. Жылуулук электрстанциялары басымдуу, алар мазут менен табигый газда иштейт. 2007-ж. 35 млрд ''кВт.с'' электр энергиясы өндүрүлгөн. 1993-ж. Айн-Усеры шаарына жакын атом реактору (кубаттуулугу 15 ''м Вт'') ишке киргизилген. Кара (жылына 1,8 млн ''т'' болот өндүрүлөт) жана түстүү металлургия (Газаветте ‒ цинк, Аззаб шаарында сымап), нефть ажыратуу (жылына 26,5 млн ''т'' чийки нефть иштетилет), машина куруу (оор жүк ташуучу автомобилдерди жана тракторлорду кураштыруу), «Пежо» автомобилинин кыймылдаткычын, автобус, экскаватор, вагон, темир жол жабдууларын, станок, электр-техникалык жана электроника, жер семирткич, текстиль (жергиликтүү пахтаны жана жүндү пайдаланат), кагаз, цемент, айнек, тыгын (пробка) сырьёсун өндүрүүчү өнөр жайлары иштейт. Тамак-аш (шарап, консерва, тамеки, ун, зайтун майы) өнөр жай ишканалары Түндүк Алжирдин ар бир шаарында бар. Кустардык кол өнөрчүлүк (килем токуу, сайма саюу, карапа, фаянс идиштери, тиричиликке керектүү согулган жана жез буюмдар) өнүккөн. Жылына 2,7 миӊ ''м''3 жыгач (негизинен Телль-Атлас тоолорунун алеп кызыл карагайыйы, атлас кедри токойлорунан) даярдалат. Өзгөчө тыгын эменинин мааниси зор, анткени 6‒8 жылда бир кабыгын сыйрып алып, андан дүйнөдөгү эӊ мыкты тыгын даярдалып, экспортко чыгарылат (Испания менен Португалиядан кийин 3-орунда). Алжирдин жер ресурстары чектелүү, айыл чарбага жарактуу жери өлкөнүн аймагынын 17%ин гана ээлейт; анын 80%и жайыт. Айыл чарбанын негизин дыйканчылык түзүп, агрардык продукциянын 3/4үн берет. Дыйканчылык негизинен деӊиз жээктеринде (Жер Ортолук деӊиз тибиндеги а.ч.), тоо этектеринде, тоо аралык өрөөндөрүндө өнүккөн. Кургакчыл аймактарга сугат дыйканчылыгы мүнөздүү; жашылча-жемиш өстүрүлөт. Айдоо аянтынын көпчүлүгүн 4/5 бөлүгүн дан эгиндери ‒ буудай, арпа, жүгөрү, ак жүгөрү (сорго), сулу ээлейт. Цитрус өсүмдүктөрү, Сахара оазистеринде курма пальмасы, Кабилияда зайтун дарагы өстүрүлөт. Деӊиз жээктеринде жүзүмчүлүк өнүккөн. Айыл чарбанын экспорттук продукциясынын 60%ин шарап жана мейиз түзөт. Экспорт үчүн тамеки айдалат. Мал чарбасы тоюттун жетишсиздигинен начар өнүгүп, калктын эт, сүткө болгон керектөөсүн канааттандыра албайт. Ошондой болсо да Сахара чөлүндө, Бийик платодо жана ички түздүктөрдө, бөксө тоолордо жарым көчмөн, көчмөн мал чарбасы элдин жалгыз тиричилик кылуу каражаты болуп саналат. 2000-ж. 245 миӊ төө, 3,2 млн эчки, 17,5 млн кой, 1,6 бодо мал, 44 миӊ жылкы, 110 млн үй кушу, 43 миӊ качыр болгон. Жер Ортолук деӊиз балыкка (анчоус, сельдь, скумбрия, креветка, кальмар ж. б.) бай, жылына 100‒110 миӊ ''т ''балык кармалат. Өзгөчө тыгын (пробка) эменинин ролу зор. Жылына 300‒600 миӊ ''т'' тыгын сырьёсу даярдалат. Сырьё иштетилгенден кийин экспортко жөнөтүлөт. Альфа чөбү жылына 90‒100 миӊ ''т'' даярдалып (дүйнөдө 1-орунда), кагаздын, целлюлозанын мыкты сортторун чыгарууга жумшалат. Автомобиль жолунун узундугу 108,3 миӊ ''км ''(анын ичинде асфальтталганы 71,7 миӊ ''км''). Темир жолунун узундугу 4 миӊ ''км'' (анын ичинде 283 ''км'' электрлештирилген). Алжир ‒ Лагос транссахара автомобиль магистралынын мааниси зор. Порт инфраструктурасы жакшы өнүккөн. Башкы порттору: Алжир, Аннаба, Арзев, Скикда, Оран, Мостаганем, Бежая. Соода флотунун тоннажы 838 миӊ ''рег.'' ''бр.''т (930 миӊ ''т'' дедвейт). Жалпы куур транспортунун уз. 27,1 миӊ ''км'' (анын ичинде чийки нефтиники 6612 ''км'', нефть продукциясыныкы 298 ''км'', жаратылыш газыныкы 14,6 миӊ ''км''). Эки газ кууру аркылуу Европага (Италияга 24 млрд ''м''3; Испания менен Португалияга 8,5 млрд ''м''3) газ экспорттолот. Алжир аркылуу Батыш Европаны Африка менен байланыштыруучу эл аралык авиа жолдорунун бардыгы өтөт. Өлкөнүн борборунда эл аралык Дар-эль-Бейда аэропорту иштейт. Сыртка нефть, суюлтулган газ, нефть продукциясы, темир, фосфорит, сымап, шарап жана суусундуктар, жемиш жана эрте бышчу жашылчалар, зайтун майын, тамеки, альфа сырьёсу, тыгын, мал (тирүүлөй), жүн, килем чыгарат. Сырттан машина жана машина жабдууларын, металл буюмдарын, транспорт каражаттарын, тиричилик товарларын алат. Негизги сырткы соода шериктери: Франция, Италия, Испания, Германия (2003). 
==Маданияты. ==
 Алжирдин билим берүү жана эл агартуу системасы мектепке чейинки (бала бакча), башталгыч жана орто мектептерди, кесиптик-техникалык окуу жайын, тармактуу университетти жана анын борборлорун, жогорку улуттук мектептерди жана интернаттарды камтыйт жана аларды эл агартуу министрлиги көзөмөлдөйт. Жогорку билим алуу жана илим изилдөө иштери Алжир жогорку билим берүү жана илим-изилдөө иштери боюнча министрлигине таандык. Алжирде жалпы билим берүү (9-жылдык) акысыз жүргүзүлөт. Толук орто билим алуу 13 жылга созулуп, бакалавр күбөлүгү берилет. Аны менен ЖОЖго тапшырууга мүмкүнчүлүк алышат. Алжирде 7 ун-т жана 170ке жакын ЖОЖ бар. Ирилери: Алжир университети (1879), Х. Бумедьен табигый илимдер жана технология университети (1974), Оран унив-ти (1986), Константин унив-ти (1969), Ислам унив-ти (1984), Бумердесте СССРдин жардамы менен нефть-газ, текстиль тармактары үчүн техникумдар жана ЖОЖ (1986), Аннабады тоокен, металлургия өнөр жайы үчүн унив-т (1975) ж. б. Эль-Харрашта жогорку ветеринария мектеби ачылган. Ири илим-изилдөө мекемелери: Пастер ин-ту (1910), ядро изилдөө ин-ту (1966), Гёте (1963) ин-ту ж. б. Ири китепканалары: улуттук (1835) жана А. ун-тинин китепканасы (1880). Башкы музейлери: улуттук эзелкилер музейи (1897), Алжир улуттук музейи (1930), этнографиялык музейи (Бардо вилласы, 1930), революция музейи (1983). Алжирде 30дан ашык гезит араб жана француз тилдеринде чыгат. Эӊ негизги араб тилиндеги гезиттери: «Аль-Ватен», «Аль-Яум», «Аль-Хабар»; француз тилинде «Уl Moudjahid», «Matin». Ошондой эле бербер тилинде «Ассалу», англис тилинде «North African jornal» гезиттери чыгат. Алжирде «Альжери пресс сервис» (1961), 1999-жылдан «Ажанс альжерен д'энформасьон» (жеке менчик) маалымат агентчиликтери иштейт. Телекөрсөтүүнү жана радиоуктурууну «Радио-телевизьон альжерьен» компаниясы көзөмөлдөйт. Бардык мамлекттик телекөрсөтүүлөр араб тилинде көргөзүлөт. Радиоуктуруу араб, бербер жана француз тилинде уктурулат. Алжирдин адабияты араб, бербер жана француз тилинде өнүгүп келген. 8‒9-кылымдан тартып, адабиятты Алжирдин аймагындагы жайгашкан мамлекеттердин араб классикалык каада-салттын негизинде өнүккөн. Араб тилиндеги жаӊы адабияты 20-кылымга таандык болуп, Мухаммед Бен Шенеба, Абд аль-Хамида Бен Бадистин ысымдары менен байланыштуу. 19-кылымдын 2-жарымынан Муфди Закария (улуттук гимндин автору, 1955) жана Мухаммед аль-Ид учурдагы поэзияны негиздөөчүлөрдөн. 20-кылымдын башында Алжирде драматургия («Жеха» Аллалу и Дахмуна, 1926) калыптана баштаган. Проза 2-дүйнөлүк согуштан кийин калыптанган. 1950‒60-ж. улуттук-боштондук согуш жана социал. прогресс үчүн (Ахмед Рида-Хуху, Ахмед Ашур, Зухур аль-Ваниси, Абд аль-Мажид аш-Шафии, Ханафи Бениса, Фадиль Масуди) болгон күрөш араб-мусулмандары менен батыштын мад-тынын кагылышуусуна (Абд аль-Хамид Бенхедуга, ат-Тахир Ваттар) алып келген. Бербер тилиндеги адабиятында көрүнүктүү орунду кабилдердин чыгармалары ээлейт. Поэзиясы улуттук боштондук кыймылды даӊктап ырдайт. Моханд-у-Мхандын чыгармалары кабил поэзиясынын туу чокусу болуп эсептелет. Француз тилиндеги адабияты 1920‒30-ж. (Ж. Амруш негиздөөчү) толук калыптанып, М. Фераундун «Кедейдин уулу», 1950; «Жер жана кан», 1953 жана М. Маммеринин («Унутта калган дөбө», 1952; «Качан акыйкат уйкуда», 1954) романдарында берберлердин турмушу чагылдырылган. 1956-ж. Парижде Катеб Ясиндин «Неджма» романы чыккан. М. Хаддаддын романдары («Мен сага газель белек кылам», 1959; «Суу жээгиндеги гүлдөр унчукпайт», 1961) интеллигенциянын согуштагы ролун анализдейт. Поэзиянын (М. Хаддад, Катеб Ясин, М. Диб, Н. Тидафи, Н. Аба) негизги темасы душманга каршылык көрсөтүү жана аза күтүү. 1960‒70-ж. акындар (Х. Бельхальфауи, Ю. Себти, Т. Жаут) чыгармаларында эркиндик үчүн болгон күрөштү даӊктап ырдашкан. 1970-жылдын башында жаӊы муундар (Катеб Ясин, М. Диб, М. Маммери; кийинчерээк ‒ Р. Бужедра, Н.Фарес, Т. Жаут, Р. Мимуни) келип кошулушкан. Кийинчерээк аӊгеме жанры өнүгө баштайт. Пессимизм жана үмүтсүздүк пейилин жарандык согуштун башында Алжирде (1980-ж.) Р. Мимуни («Кайрылган дарыя», 1982) жана Т. Жаут («Сөөк чогултуучулар», 1984; «Чөл ачылышы» , 1987) чыгармаларында чагылдырган. 1990-ж. жазуучу, акындар терроризмди айыптаган чыгармаларын жаратышкан. Алжирдин аймагында таштын бетине тартылган сүрөттөр неолит дооруна таандык үӊкүрлөрдө сакталып калган. Б. з. ч. 2‒1 миӊинчи жылдын аягында финикия колония искусствосу өнүгө баштаган. Б. з. ч. 7‒4-кылымда жана кийинчерээк Алжирдин маданияты Карфагендин маданиятынын таасиринде болгон. Б. з. ч. 3‒1-к-да Мавретания (Батыш А.) жана Нумидия (Чыгыш А.) тарыхый мамлекеттеринин искусствосу жергиликтүү бербер маданияты менен аралашып, карфаген жана грек элдеринин
[[File:АЛЖИР61.png | thumb|Тимгаддагы Траяндын триумфалдык аркасы. 2-к-дын аягы.]]
курулуштарын тургузууга шарт түзгөн. Алар Сума аль-Круб мунарасы (б. з. ч. 3‒2-к.), Медрасен мавзолеи (б. з. ч. 3-к.) жана Мавретан падышаларынын бейиттери (б. з. ч. 2‒1-к.). Римдин Алжирди басып алышы менен байыркы грек жана Рим архитектурасы менен курулуш ыкмалары жайылтылган. Шаарларда (Жемила, Типаса, Тимгад, Константина) колонна түрүндөгү түз көчөлөрүндө храмдар, театрлар, триумфалдык аркалар, коомдук жылыткычтар жана турак жайлар курулган. Алар оймо-чийме жана скульптуралар менен
[[File:АЛЖИР62.png | thumb|П. А. Эмери, Л. Микель. Бен-Акнун мектебинин имараты.]]
кооздолгон. Византия доорунда сепилдер, базилика, баптистериялар, мавзолейлер курулуп, Рим жана Византия мезгилинде Алжирде живопись, скульптура, көркөм кол өнөрчүлүк (айнек идиштер, карапа ж. б.) жогорку деӊгээлде өнүккөн. 7-кылымдын аягында мусулман маданияты таасир эткен. 12-кылымда өлкөнүн башкы көркөм борбору Тлемсен шаары эсептелген. Орто кылымда кууш ийри көчөлөр жана касбалуу (башкаруучунун Хан сарайы менен) шаарларына мечит, медресе, мончо, дворецтер ж. б. салынган. Шаарларында курулган үйлөрдүн чатыры жалпак болгон. Декоре архитектурасында сталактиттер көп колдонулуп, курулуштары кооздолуп (өсүмдүктүн сүрөтү, геометриялык орнамент менен каллиграфия) салынган. Осмон падышачылыгынын мезгилинде архитектура түрк зодчийлигин жана декорун колдонушуп, кездеме жана килем токууда гүл түшүрүлө баштаган. Карапа жана металл иштетүүдө араб, көчмөн калктын чыгармачылыгында жергиликтүү бербер урууларынын үрп-адаттары сакталган. Колония мезгилинде Алжирде француздар негиздеген форттор европалык типтеги шаарга чейин өсүшкөн. 20-кылымдын 1-жарымында Алжирдин архитектурасында негизги шаар курууда Ле Корбюзьенин (1930-ж. Алжир шаарынын пландоосунда комиссия мүчөсү) идеясы чечүүчү роль ойногон. 1881-ж. Алжир шаарында улуттук архитектура жана асем-өнөр мектебинин ачылышы Алжирди Европанын көркөм маданиятына тарткан (Мухаммед жана Омар Расим, Темам Ранем живописчилери). Көз каранды эмес Алжирде турак жайлар, мектептер, туристтик комплекстер курула баштаган. Бүгүнкү күндөгү архитектурасында негизги ролду сүрөт жана декоративдик-прикладдык искусство тармагы ойнойт. Буга живописчилер менен скульпторлорду бириктирген улуттук союз, Алжир шаарындагы көркөм жана декоративдик искусство мектеби, ошондой эле Орандагы көркөм искусство мектеби кирет. Алжирдин улуттук чыгармачылыгы ‒ гравюра, металлга оймо-чийме (сыялоо) түшүрүү, карапаны кооздоо, кездеме жана килемге орнамент түшүрүү, сайма саюу аркылуу берилет. Алжирдин музыкасы байыркы Магриб мамлекетинин маданияты менен байланыштуу өнүккөн. Ал бербер, араб, иран жана андалус элинин каада-салты менен айырмаланат. Булардын ичинен көчмөн берберлердин музыкасы өзгөчөлөнөт. Алжирдин музыка маданиятында өзгөчө орунду суфия уруусунун (зикр үрп-адаты) музыкасы ээлеген. 20-кылымдын башында Европа мамлекеттеринен таасирленишип, Алжирдин музыкасы жаӊылана баштаган. Декламация жана консерватория (1920, Алжир ш.), муниципиалдык консерваториясы жана декламация музыкасы (1932, Оран), ошондой эле улуттук музыка институту (1962, Алжир ш.) ачылып, классикалык музыка ансамбли (Тлемсен), Улуттук бий ансамбли (1981, Алжир ш.) уюшулган. Алжирдин музыка маданиятынын өнүгүшүнө өзгөчө салым кошкон композиторлор ‒ М. Тобаль, А. Абабсы, Х. Бенатиа, А. аль-Ваххаб Кожа; ырчылар ‒ А. Вахди, З. Мохаммед, Т. Амруш, М. Вафа ж. б. А-де театр өнөрү байыркы улуттук оюндар менен элдик үрп-адаттарды жана ошондой эле кылымдагы диний ырым-жырымдарды камтыйт. А-де 20-к-дын ортосуна чейин театралдаштырылган оюндар майрамдарда, тойлордо, аза күтүү тажиясында коюлуп келген. Алар элдик ырлар, бийлер, пантомима, ырчы акындар менен коштолгон. 16-к-дан Гарагуз (түркчө «Каракөз ») улуттук театр өнөрү (Француз өкмөтү 1843-ж. антиколониалдык сатира үчүн жапкан) өнүгө баштаган. 1853-ж. Алжир шаарында 1-театр ачылып, анда дүйнөлүк драматургия коюлуп, француз актёрлору ойногон. 1930-ж. драматург, актёр жана режиссер М. Бахтарзи 1-театр труппасын түзгөн. 1954-ж. М. Катеб (актёр) «Пегас» жеке менчик труппасын түзүп, кийинчирээк ал Алжир көркөм ансамблин уюштурган жана улуттук театрдын (1963) жаралышына өбөлгө түзгөн. 1960-жылдын аягында «Деӊиз театры» (1968, Оран), «Жаштар театры» (1969, Алжир ш.) ж. б. пайда болгон. 1968-жылдан Жер ортолук деӊиз жээгиндеги мамлекеттеринин Тимгад шаарында, 1985-жылдан Ал-
[[File:АЛЖИР63.png | thumb|Мольердин «Анткор оорулуу» спектаклинен көрүнүш. Драма искусствосунун Орандагы регионалдык борбору.]]
жир шаарында театр фестивалы өтүп турат. 1986-ж. Алжирде драматургия институту ачылган. Сиди-бель -Аббес, Аннаба, Блида ж. б. шаарларда театрлар иштейт. Алжирдин улуттук кинематографиясы улуттук революция убагында (1954‒62-ж.) пайда болгон. 1957-ж. Алжир киномектеби негизделген. Биринчи даректүү фильмдер тартыла баштаган. «Отко алоолонгон Алжир» (1958, француз режиссеру Р. Вотье), «Ясмин» менен «Элдин үнү» (1961, М. Лахдар Хамин), «Эркиндиктин мылтыгы » (1961, Ж. Шандерли) ж. б. Көз карандысыздыкка ээ болгондон баштап, Улуттук кино борбору жана Улуттук синематика уюшулган. 1967-ж. улуттук кинематография башкармалыгы түзүлгөн. Алгач антиколониалдык фильмдер тартылган. Кийинчерээк «Түн күндөн коркот» (1965, М. Бады), «Каргышка калгандардын таӊы» (1965,
[[File:АЛЖИР64.png | thumb|«Омар Гатлато» кинофильминен кадр. Режиссёру М. Алдаш. 1976.]]
А. Рашеди), «Аурестен соккон шамал» (1966, Хамин), «Жол» (1968, С. Риад), «Мыйзамга каршы көтөрүлгөндөр» (1968, Т. Фарес), «Эркиндик революциясы жөнүндө аӊгемелер» (1969, Р. Лааражи), «Оттуу жылдар хроникасы» (1974, Халим; Каннда өткөн кинофестивалдын чоӊ сыйлыгын алган) ж. б. фильмдер тартылып, дүйнөгө таанымал болушкан. Колониалдык темага байланышпаган алгачкы фильмди («Көмүр өндүрүүчү») М. Буамар 1972-ж. тарткан. Андан кийин «Көчмөндөр» (1975, С. А. Мазиф), «Лейла жана башкалар» (1978, С. А. Мазиф), «Омар Гатлато» (1976, М. Алуаш), «Баатырдын укмуш окуялары» (1978, М. Алуаш), «Шамалдын балдары» (1979, Б. Тсак), «Бир жолугушуунун тарыхы» (1982, Б. Тсак), «Мусанын үйлөнүү тою» (1982, М. Тайиб), «Цитадель» (1989, М. Шуих) фильмдер жарык көргөн. Мындан тышкары С. Риаддын «Таксист Хасан» (1982) жана Б. Бахтын «Сырдуу айдоочу» (1991) кинокомедиялары тартылган. Ислам дининин күчөп баратканын Алуаш «Баб эль-Уэд Сити» (1996) кинофильминде чагылдырган.

 Ад.: ''Жюльен Ш. А.'' История Северной Африки. М., 1961., т. 1‒2; ''Ланда Р. Г.'' История Алжира. ХХ в М., 1999; ''Бондаренко С. В.'' Нефть и газ Египта и Алжира на рубеже ХХ‒ХХI в М., 2003; ''Царапкина Т. С.'' Кино Алжира. М., 1986. ''Ө. Бараталиев, А. Орозов, Ш. Керимова, Б. Үсөнканов.'' 
[[Категория:1-Том]]

АЛБАНИЯ

2025-04-17T09:59:53Z

Begay:

'''АЛБАНИЯ,''' А л б а н Р е с п у б л и к а с ы Европанын түштүк-чыгышындагы мамлекет. Балкан жарым аралынын батыш бөлүгүндө Адрия жана Иония деӊиздерин жээктей 340'' км''ге созулуп жатат. Отранто кысыгы аркылуу
[[File:АЛБАНИЯ32.png | thumb|none]]
Италиядан бөлүнөт. Түндүгүнөн жана түндүк-батышынан Сербия, Черногория, чыгышынан Македония, түштүк-чыгышынан Грекия менен чектешет. Аянты 28,7 миӊ ''км''2. Калкы 2 793 592 (2022). Борбору ‒ Тирана шаары. Акча бирдиги ‒ лек. Администрациялык-аймактык жактан 26 ретиге (администрациялык-аймактык бирдикке) бөлүнөт. '''Мамлекеттик түзүлүшү.''' Албания ‒ унитардык мамлекет. Албаниянын Конституциясы 21.10.1998-ж. кабыл алынган. Башкаруунун формасы ‒ парламенттик республика. Мамлекеттик башчысы ‒ президент, (жашы кырктан жогору, Албанияда төрөлгөн жана акыркы 10 жылда 6 жылдан кем эмес туруктуу жашаган жарандар шайланат). Президент кеминде 20 депутаттын сунушу менен парламент тарабынан 5 жылдык мөөнөткө (дагы бир мөөнөткө кайра шайлануу укугу менен) шайланат. Президент Куралдуу күчтөрдүн Башкы командачысы болуп эсептелет, өкмөт мүчөлөрүн дайындайт. Мыйзам чыгаруучу бийликтин жогорку органы ‒ Чогулуш (Кувенд, бир палаталуу парламент). Ал 4 жылга шайланган 140 депутаттан турат (100ү бир мандаттуу округдардан, 40 мүчөсү партиялык тизме боюнча шайланат). Аткаруу бийлигинин жогорку органы ‒ премьер-министр жетектеген министрлер Совети. Албанияда көп партиялуу система орун алган. Негизги саясий партиялары: Албания Социалисттик партиясы, Албания Демократиялык партиясы, Албания Республикалык партиясы, Албания Социал-Демократиялык партиясы. '''Табияты.''' Адрия деӊизинин жээктери түзөӊ келип, булуӊдары кургактыкка анчалык тереӊ кирген эмес. Деӊиз жээктей жазылыгы 15‒40'' км'' келген дөбөлүү ойдуӊ созулуп жатат. Калган бөлүгүн альп бүктөлүүсүнө кирген Түндүк Албан альп тоолору, Томори, Кораби тоо массивдери ээлейт. Түндүк четиндеги Түндүк Албан альп тоолору каньон сымал тереӊ өрөөндөр менен тилмеленген. Климаты субтропиктик жер ортолук деӊиздик. Түздүктөрдө жайкысын ысык, кургакчыл; кышкысын жумшак, нымдуу. Январдын орточо температурасы 4‒7°С, июлдуку 25‒28°С. Жылдык жаан-чачыны 1000‒1800'' мм''. Негизинен күзүндө жана кышында жаайт. Тоолору кыйла салкын, кышында абанын температурасы ‒20°Сге чейин төмөндөйт; жылдык жаан-чачыны 2500 ''мм''. Дарыялары тоолордон кууш тереӊ
[[File:АЛБАНИЯ33.png | thumb|Тирана шаарынын жалпы көрүнүшү.]]
[[File:АЛБАНИЯ34.png | thumb|none]]
капчыгайлар аркылуу агып түшөт; ирилери: Дрин, Мати, Эрзени, Шкумбини, Семани. Шкодер, Охрид жана Преспа ж.б. көлдөрү бар. Жээк ойдуӊдарын маквис, шибляк тибиндеги дайыма жашыл бадалдар, тоо этектерин жана капталдарын жазы жана ийне жалбырактуу токойлор (өлкөнүн аймагынын 1/2 бөлүгү токой), 2000 ''м ''бийиктиктен жогору альп шалбаасы ээлейт. '''Калкы.''' Калкынын 92%тен ашыгы албандар (түндүгүндө гегдер, түштүгүндө тосктор), ошондой эле грек, серб, болгар, цыган ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Мамлекеттик тили ‒ албан тили (грек тилинде да сүйлөшөт). Калкынын 99%ке жакыны ислам динин (мусулман сүннөттөр), калгандары христиан динин тутат. Калкынын жашынын орточо узактыгы эркектериники ‒ 72, аялдарыныкы ‒ 76 жаш. Орточо жыштыгы: 1 ''км''2 жерге 98,4 киши (2011). Шаар калкы 53,7% (2011). Ири шаарлары: Тирана, Дуррес, Шкодер, Влера, Корча, Фиери ж. б. '''Тарыхы.''' Албаниянын аймагында адам ортонку палеолитте эле жашай баштаганы белгилүү. Биздин заманга чейин 7‒3-кылымдарда гректер Албанияда бир катар колонияларды негиздеген. Биздин заманга чейин 4-кылымда иллириялык уруулардын адепки мамлекеттик бирикмелери түзүлө баштаган. Биздин заманга чейин 2-кылымда азыркы Албаниянын аймагын (Далмация провинциясы жана Македония) Рим каратып алган. Рим империясы кыйраган кезде (5-кылым) Албания Византия империясына караган. 14-кылымда бүткүл Албанияны Серб королу Стефан Душан басып алган. 15-кылымдын башында Албанияга түрктөр басып кирет. 1443‒68-ж. Скандербегдин кол башчылыгы астында албандыктар түрктөргө каршы күрөшкөн. 1479-ж. түрктөр Албаниянын бүткүл аймагын ээлеп, Албания Осмон империясынын курамына кирет. Түрктөрдүн таасири менен ислам дини тарай баштаган. Жергиликтүү элдин түрктөрдүн үстөмдүгүнө каршы нааразылык көрсөтүү кыймылы куралдуу көтөрүлүшкө айланып, Түркия 1-Балкан согушунда жеӊилгенден кийин 1912-ж. 28-ноябрда Албания көз каранды эмес мамлекет деп жарыяланат, бирок улуу мамлекеттердин көзөмөлүнө өтөт. Биринчи дүйнөлүк согуш учурунда (1914‒18) Албания согуш аракеттеринин майданына айланат, согуштун аягында аны италиялык, сербиялык жана грекиялык аскерлер басып алат. Албандыктар көз каранды эместик үчүн тынымсыз күрөш жүргүзүшүп, баскынчыларды кууп чыгышат. 1920-ж. январда албандыктардын улуттук конгресси Албаниянын көз каранды эместигин жарыялап, Тирана шаары өлкөнүн борбору болот. Албаниянын бат-бат алмашылып турган өкмөтү маанилүү саясий жана экономикалык реформаларды жүргүзгөн эмес. Буга нааразы болгон албандыктар көтөрүлүшүп, натыйжада 1924-ж. июнь айында буржуазиялык-демократиялык революциясы ишке ашкан жана Ф. Ноли башында турган демократиялык өкмөт бийликке келген. Ошол эле жылы Англия, Франция, Югославия, Италияга таянган А. Зогунун жетекчилиги менен контрреволюциячыл күчтөр демократиялык өкмөттүн бийлигин кулатып, Албанияда аскердик диктатура режимин орнотот. А. Зогу 1925-ж. Албания республика болуп жарыяланган соӊ (21-январь, 1925) президент, кийин 1928-жылдан өлкөнүн королу болуп калат. 1939-ж. Италия, 1943-ж. Германиянын аскерлери Албания аймагын басып алат. 1943-жылдан Албаниянын Улуттук-боштондук армиясы түзүлүп, 1944-ж. өлкөнүн аймагы толугу менен бошотулат. 1946-ж. Албания Элдик Республика деп жарыяланып, Албан эмгек партиясынын режими 45 жыл (1991-ж. чейин) өкүм сүргөн. 1989-ж. өлкөдө демократиялык кайра куруулар жүргүзүлгөн. 1991-ж. апрелде Албан Республикасы болуп кайра түзүлгөн жана анын алгачкы президенти Р. Алия шайланган. 1990–92-ж. Албанияда коммунисттик режим кулаган. Өлкө көп партиялуу системага жана базар экономикасына өткөн. Албаниядагы бийлик кезектешип Албания социалисттик партиясы (негизинен өнөр жайы өнүккөн түштүк региондор, лидери Эди Рама) жана Албания демократиялык партиясы (негизинен өлкөнүн түндүгү, лидери Сали Бериша) менен алмаштырылган. Өлкөдө мурунку лидер Рамиз Алияны айыптоого аракет жасалып, бирок көчөдөгү башаламандыктын натыйжасында ал түрмөдөн бошотулган. 1992-ж. өткөн шайлоодо Албаниянын демократиялык партиясы жеӊишке жетишип, С. Бериша өлкөнүн президенти болуп калган. 1997-ж. өкмөткө каршы нааразылык көрсөтүүлөр элдик көтөрүшкө айланып, куралдуу отряддарга таянган комитеттер уюшулган. 1997-ж. Албания социалисттик партиясы жеӊишке жетишип, президенттикке Р. Мейдани шайланат. 1998-ж. жаӊы конституция кабыл алынган. 1999-ж. Албаниянын НАТОнун Косоводогу аракеттерин колдоосу Албания менен Югославиянын ортосундагы мамилелердин солгундашына алып келген. Косоводо согуштук аракеттердин жүрүшүнө байланыштуу жарым миллионго жакын ''качкындар'' Албанияга убактылуу баш калкалашкан. 2001-ж. июлдагы президенттик шайлоодо «Мамлекет үчүн союз» солчул партиясынын блогунун өкүлү А. Моисиу жеӊишке жетишкен. 2002-жылдын июль айында Албаниянын президенти болуп А. Моисиу шайланып, Майконун кабинетин таркаткан. Жаңы өкмөттү Албан социалисттик партиясынын (АСП) лидери Фатос Нано жетектеген. 2003-ж. октябрда өткөн жергиликтүү шайлоодо социалисттердин жеңишине карабастан, 2004-жылдын февраль айында Албанияда коррупцияга жана өлкөнүн экономикасынын төмөндөшү үчүн айыпталган AСП бийлигине каршы массалык демонстрациялар болгон. 2005-ж. Албания демократиялык партиясынын өкүлү С. Бериша (1992–97-ж. Албаниянын президенти) өкмөттү жетектеген. 2011-ж. өлкөдөгү саясий кризис адам курмандыктары менен массалык баш аламандыкка алып келип, кайрадан бийлик алмашкан. 2012-ж. президенттик шайлоодо демократиялык талапкер Буяр Нишани президент болуп шайланган. 2013-жылдан АСПнын өкүлү Эди Рама өкмөттү жетектейт. 2014-жылдын июнунда Евро союзга мүчөлүккө талапкердин расмий статусун алган. 2009-жылдын 1-апрелинен А. НАТОнун мүчөсү. А. 2009-ж. 29-апрелде Европа союзуна мүчө болуу өтүнүчү менен расмий кайрылган. 2010-жылдын 15-декабрында ЕС Албаниянын жарандары үчүн визаларын жокко чыгарган. '''Экономикасы'''. Албания ‒ агрардык-индустриялык өлкө. Экономикасынын башкы тармагы ‒ айыл чарбасынын ички дүӊ продукциядагы (ИДП) үлүшү 47,6% (2003); өнөр жайынын ИДПдеги үлүшү 24,6%, туризм тейлөө чөйрөсү менен кошо 27,8%ти түзөт. ИДПнин көлөмү 31 млрд долларды түзөт, аны киши башына бөлүштүргөндө 11,4 миӊ доллардан (АКШ; 2014) туура келет. Өнөр жай өндүрүшүндө башкы орунду тоо кен казып алуу жана сырьёну кайра иштеп чыгаруу тармактары ээлейт. 2001-ж. 30 млн ''м''3 газ, 0,5 млн ''т'' нефть (өлкөнүн түндүк-батышынан, Семани дарыясынын алабынан казылып алынат), 250 миӊ'' т'' хром (Булькиза), ошондой эле жез (Рубику, Курбенши), никель (Поградец), темир (Охрид көлүнүн аймагы), лигнит, табигый битуму, минералдык сырьёлор казылып алынат. Жыгач жергиликтүү керектөөлөр үчүн гана даярдалат. 2007-ж. 2,9 млрд ''кВт.с'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Нефть ажыратуу (Фиери, Балши, Кучова, Церрик), нефть-химия жана химия (Влера, Фиери, Лячи), түстүү (Рубики) жана кара металлургия (Эльбасан), металл иштетүү жана машина куруу (Тирана, Дуррес, Шкодер, Влера), цемент, жыгаччылык, текстиль, тамеки (Шкодер), тамак-аш (зайтун майы, кант, балык жана жемиш консервалары) өнөр жайлары бар. Айыл чарбасы ички керектөөнү канааттандырбайт; буудай, азык-түлүктү сырттан алат. Дыйканчылык кургакчылыктан жабыр тартат; айдоо аянтынын 1/3 бөлүгү сугарылат. Аймагынын 21%и иштетилет, анын 1/2ин дан эгиндери ээлейт; жайыт 15%. Негизги айыл чарба өсүмдүктөрү: буудай жана
[[File:АЛБАНИЯ36.png | thumb|Албан дыйкандары мал базарда.]]
жүгөрү, ошондой эле арпа, кант кызылча, күн карама, картөшкө, бакча өсүмдүктөрү, жашылча (буурчак, пияз, помидор, капуста, баклажан), тамеки, мөмө-жемиш (анын ичинде цитрус өсүмдүктөрү, шабдаалы), май алынчу өсүмдүктөр өстүрүлөт; жүзүмчүлүк өнүккөн. Мал чарбасынын негизги тармагы кой чарбасы, ал жайытта багылат. Кой, эчки, бодо мал, жылкы жана эшек асыралат. Үй кушу багылат. Кустардык өндүрүшү (албан ак сыры) өнүккөн. Адрия деӊизинде балык кармалат. Негизинен автомобиль транспорту өнүккөн; автомобиль жолунун узундугу 18 миӊ ''км'' (анын 30%и асфальтталган). Буна дарыясында, Шкодер, Преспа, Охрид көлдөрүндө кеме жүрөт. Газ куурунун узундугу 339 ''км'', нефтиники 207 ''км'' (2004). Эл аралык аэропорту (Тирана шаарынан 25 ''км'') бар. Влерада эл аралык аэропорт курулууда. Сырттан азык-түлүк, тиричиликте пайдаланылуучу товарларды, машина жана станокторду, жер семирткич ж.б. алат. Сыртка хром, жез, никель, битум, тамеки, шарап чыгарат. Негизги сырткы соода шериктери: Италия, Грекия, Түркия, Германия. '''Маданияты'''. Албаниянын билим берүүсүнө илим жана билим берүү министрлиги жетекчилик кылат. Билим берүүнүн негизги регламенттик документи болуп, ЖОЖдогу билим берүү (1999), билим берүү системасы (1995), жеке менчик окуу жайлардагы билим берүү (1995) жана жалпы билим берүүчү мектептердин нормативдик документтери (1995) тууралуу мыйзам эсептелет. Албаниянын билим берүү системасы мектепке чейинки мекемелерди (2002; 3400), жалпы билим берүүчү мектептерди (1500 башталгыч, 1700 орто жана 500дөй толук орто), кесиптик жана ЖОЖ камтыйт. Эмгек министрлигинин астында 9 кесиптик жана жеке менчик кесиптик орто окуу жайлары, ошондой эле 8 университет (2004) бар. Ирилери: Тирана университети (1957-ж. негизделген), айыл чарба (1971), политехникалык (1991); Шкодер (1957), Корча (1971), Гирокастра (1971), Эльбасан (1991), Влёра (1994). Албаниянын башкы илимий борбору ‒ Илимдер Аакадемиясы 1957-ж. негизделген. Ири китепканалары: Улуттук (1922-ж. негизделген) жана Тирана университетинин китепканасы. Негизги музейлери Тиранада (археология, 1948; улуттук маданият, 1979; улуттун тарыхы, 1981; тарыхый ж. б.), Гирокастрада (этнографиялык, курал-жарак ж. б.), Бератта [Онуфрия музейи (иконанын сүрөтүн жаратуучунун урматынан аталган), 16-кылым, улуттук искусство, 1827; этнографиялык, тарыхый, археологиялык, 1988, ж. б.)], Корчада (Албаниянын орто кылымдагы искусствосу, тарыхый, улуттук билими) жайгашкан. Ошондой эле Влёрада эгемендүүлүк музейи, Дурресте тарых музейи, Бутринттеги (1950), Дурресте жана Аполонияда (1958) археологиялык музейлери бар. Өлкөдө 92 гезит, 71 журнал (2004) басылып чыгат. 35 радио, 55 телевизиондук станция, 4 кабелдик канал иштейт. Күнүнө «Зери жана Популит», «Газета Шкиптарде», «Коха йоне», «Рилиндья демократике», «Спорти Шкиптар» гезиттери чыгат. Жалпы улуттук радиостанция ‒ «Тирана радиосу», «Топ Албания радиосу», телестанция ‒ «Ти-ви-эс-эйч» (ЕVSH), «Ти-ви-клан» (ЕV klan), «Ти-ви-Арбериа» (ЕVArberia) жана Албания телеграф агенттиги (АТА) бар. А-лбаниянын элдик оозеки чыгармасы ‒ баатырлар тууралуу эпикалык дастандарга, каада-салт, лирикалык ырларга, макал-лакапка, тарыхка бай фольклор. Бүгүнкү күнгө чейин жеткен албан тилиндеги жазма эстелик ‒ «Чокундуруунун формуласы» (1462), албан тилиндеги алгачкы китеп («Мешари» диний мазмундагы котормо; Г. Бузуку) 1555-ж. чыккан. Албан адабияты 18-кылымда жакынкы чыгыштын маданиятынан (бейтеджи ‒ 4 сап сатиралык, моралдык ж. б. маанидеги ырлар) таасирленишип, араб жазмасын пайдаланышып, өнүккөн. 19-кылымдын 2-жарымы 20-кылымдын башында Түштүк Италияда жашаган (16-кылым) арберештердин адабияты маанилүү орунду ээлеген. 15‒16-кылымдын гуманисттери: П. Буди, Ф. Барде, П. Богдани, М. Барлетенин чыгармалары жарык көргөн. 19-кылымдагы жазуучулардан: И. Рада, Г. Дара, З. Серембе, А. Сантори; фольклорчулар Т. Митко жана С. Дине; публицист С. Фрашери; акын В. Шкордани (П. Васа) ж. б. белгилүү. Жаӊы адабиятына негиз салуучулардын бири Н. Фрашери болгон. 20-кылымдын көрүнүктүү реалист акындары: А. Чаюпи, Асдрени (А. С. Дренова), Ф. Широка, Л. Гуракучи, Р. Силичи; прозаиктери: М. Грамено, Ф. Постели, Х. Стермили ж. б. 2-дүйнөлүк согуш мезгилинде боштондукка чыгуу идеясын чагылдырган партизан поэзиясы күчөгөн. Алардын ичинен Ш. Мусаринин «Балы, Комбетар эпопеясы» (1944) көрүнүктүү орунду ээлейт. Фашисттик оккупациядан кийин (1939‒44-ж.), тоталитардык режим мезгилинде орус жана советтик адабияттын (көптөгөн чыгармалар албан тилине которулган) таасири күчтүү болуп, Албаниянын адабиятында фашизмге каршы элдик күрөш тууралуу чыгармалар (Ф. Гьятынын «Партизан Бенко жөнүндө ыр» поэмасы, 1950; Д. Шутеричинин «Боштондукка чыгаруучу» романы, 1952‒55) жарык көрөт. Ошол эле мезгилде социалдык багыттагы чыгармалар пайда болуп, 1960-жылдын аягында мемуар, повесть, романдар жазылган . Албаниянын аймагында байыркы архитектуралык курулмалар биздин заманга чейин 7-кылымдагы иллириялыктардын ташчептеринин калдыктары, ошондой эле колодон жасалган кооз буюмдары, байыркы гректердин (Аполлония, Бутринг) жана римдиктердин (Эльбасан) коргондору менен тосулган турак үйлөр, мозаика түшүрүлгөн имараттары ж. б-дын калдыктары да сакталган. 13‒14-кылымдарда Византиялык типтеги чиркөө искусствосу (Ыйык Николай, Месопота мияда; Ыйык Проща, Лавдарда ж. б. соборлор) өнүккөн жана роман стилиндеги чиркөөлөр курулган; византиялык типтеги фрескалар 16-кылымдан италиялык ''Кайра жаралуу ''доорунун таасиринен өнүгөт. 17-кылымдан шаарларда хансарай, мечит, үстү жабык базарлар салына баштайт. 19-кылымдын 3-жарымында аристократтык мүнөздөгү портрет менен пейзаж живописи пайда болсо, 20-кылымдын 1-жарымында импрессионизм жана модерн элементтери менен улуттук романтика тенденциясы
[[File:АЛБАНИЯ37.png | thumb|Албаниянын кээ бир аймактарында сууну чоподон жасалган кумгандарга сакташат жана ташышат.]]
басымдуулук кылган. Живопись менен графиканы С. Дзега, С. Рота, бир тууган эже-сиӊдилер С. жана А. Зенго, К. Илромени, С. О. Кацели, Н. Мартини, В. Т. Мио ж. б., скульптураны
[[File:АЛБАНИЯ38.png | thumb|19‒20-к-дын башталышы, шаардык үй.]]
Л. А. Ниццолы, Я. Пачо, О. П. Паскали, М. Топтании ж. б. өнүктүрүшкөн. 20-кылымда шаарлар жана шаарчалар курулуп, живопись, скульптура жана графика жанрлары өнүгө
[[File:АЛБАНИЯ39.png | thumb|Бутринттеги театр, б. з. ч. 3-к.]]
баштап, алгачкы улуттук театрлардын курулушу драматургиянын өнүгүшүнө шарт түзгөн. Профессионалдык музыкалык маданияты 2-дүйнөлүк согуштан кийин өнүгө баштаган. Музыкалык мектептер (1947-ж. Тиранада), Й. Мисья атындагы көркөм лицей, мамлекеттик филармония (1950), мамлекеттик опера жана балет театры (1956), мамлекеттик элдик ыр жана бий ансамбли (1957) уюшулуп, 1962-жылдан мамлекеттик консерватория иштей баштаган. К. Кононун «Таӊ» опереттасы жана «Борова баатыры» деген вокалдык-симфониялык поэмасы, Д. Лекинин элдик темада жазган увертюрасы, К. Траконун ораториясы, Ч. Задеянын 1-симфониясы Албаниянын профессионалдык музыкасынын туӊгуч чыгармаларынан. Г. В. Перкуни классикалык балетти алгачкылардан болуп койгон. 1951-ж. Б. В. Асафьевдин «Бахчисарай фонтаны», 1953-ж. Ч. Пуньинин «Эсмеральда» классикалык балети, 1968-ж. Тиранада П. Якованын «Скандерберг» операсы коюлган. Албанияда 1-театр оюндарын Тесторат
[[File:АЛБАНИЯ40.png | thumb|О. Паскали. «Скандербег».]]
кыштагындагы театр ийрими койгон (1874). Албаниянын элдик музыкасы айрым аймактарына мүнөздүү болгон стилдин ар түрдүүлүгү менен айырмаланат. Ыр-күүлөрү кылдуу, үйлөмө аспаптардын, скрипка, кларнет жана чоордун коштоосу менен үч обонго салынып аткарылат жана чифтели, ляхута, гайда, зумара, фюэли, даулэ урма аспабы менен коштолот. Биринчи кинофильми 1912-ж. Шкодерде, хроникалык тасма 1920-ж. Влёрада коюлуп, биринчи кинозал Тиранада 1926-ж. ачылган. Мурунку СССРдин жардамы менен 1952-ж. «Жаӊы Албания» киностудиясы ачылып, биргелешип «Албаниянын улуу жоокери Скандербег» фильми (1954, сценарийи М. Г. Паповдордуку, режиссёру С. И. Юткевич, оператор Е. Н. Андриканис), өз алдынча «Тана» кинофильми 1958-ж. режиссёр К. Дамо тарабынан, 90-жылдары баатырдык, атуулдук жана аскерий мазмундагы кинофильмдер тартылган. 1976-жылдан Тиранада Албания киносунун улуттук фестивалы (2-жылда 1 жолу), 1968-жылдан улуттук фольклор фестивалы (Гирокастрада, жыл сайын), 1998-жылдан И. Крои атындагы
[[File:АЛБАНИЯ41.png | thumb|Улуттук бий (Албаниянын түштүк бөлүгү).]]
вокалисттердин (Тиранада), 2000-жылдан музыкант аткаруучулардын эл аралык конкурстары өткөрүлүп турат. Салт болуп калган кол өнөрчүлүгү ‒ күмүш зергерчилиги, жыгачка оймо түшүрүү жана жүндөн килем токуу, сайма саюу, карапа жасоо алигүнчө сакталып келүүдө. Ад.: ''Лук Г.'' Албания (Физико-географический обзор). М., 1948; ''Валев Э. Б.'' Албания. М., 1972; Краткая история Албании; С древних времён до наших дней. М., 1992; ''Юткевич С. И.'' Искусство народной Албании. М., 1958; Народное искусство в Албании, Тирана, 1959.

''Р. Карачалова, А. Орозов, Ш. Керимова, Ж. Абдилова.'' 
[[Категория:1-Том]]

АЛАНД АРАЛДАРЫ

2025-04-17T09:45:38Z

Begay:

'''АЛАНД АРАЛДАРЫ''', А х в е н а н м а Балтика деӊизинде, Ботния булуӊуна кире бериште; Финляндиянын аймагы. Борбору - Мариехамн шаары. Аянты 1,5 миӊ ''км''2дей. Калкы 30 344 (2022). 6,5 миӊ граниттүү аралдардан (бийиктиги 132 ''м''ге чейин) жана шхерлерден турат. Аралаш токой, бадал, шалбаа өсөт. Деӊиз климаттык курорттору бар. Балык кармалат, сүт багытындагы уй асыралат. 1921-жылдан демилитаризацияланган зона. 
[[Категория:1-Том]]

АКАРТ МРАМОР КЕНИ

2025-04-17T08:32:06Z

Begay:

'''АКАРТ МРАМОР КЕНИ''' Ош облусунун Ноокат районунда, Жаңы‑Ноокат кыштагынан 30 ''км'' түштүктө, деңиз деңгээлинен 2700–2880 ''м'' бийиктикте.1992‑жылы геологиялык чалгындоо иштери жүргүзүлгөн. Мрамор ортоңку таш көмүр мезгилинде пайда болгон. Өңү ак, көгүш‑ак, ачык‑боз, боз, кесек кристаллдуу, массивдүү, декоративдүү. Физикалык-механикалык касиеттери: орточо тыгыздыгы 2,70 ''г/см3,'' көзөнөктүүлүгү 0,78%, суу сиңирүүсү 0,08%, кургак абалда баскандагы бектигинин чеги 73,0 ''МПа,'' сууга каныккан абалда 67,1 ''МПа,'' жешилүүсү 1,62 ''г/см2,'' суукка чыдамдуулугу 25 цикл. Блоктордун орточо чыгышы 50%, 1 ''м''3 блоктон 18 ''м''2 каптама такталар чыгат. Мрамордун запасы А категориясы боюнча – 346 миң ''м3,'' В – 763 миң ''м3,'' C¹ – 2018 миң ''м3,'' А+В+Ц – 1327 миң ''м3.''
[[Категория:1-Том]]

АК-ТӨБӨ ОБЛУСУ

2025-04-17T08:08:10Z

Begay:

'''АК-ТӨБӨ ОБЛУСУ''' Казакстан Республикасында. 1932-жылы 10-мартта уюшулган. Аянты 300,6 миӊ ''км''2. Калкы 950 536 (2025), администрациялык борбору ‒ ''Ак-Төбө'' шаары. Ак-Төбө облусу Казак Республикасынын түндүк-батышында жайгашкан. Жеринин бети негизинен түздүк (деӊиз деӊгээлинен бийиктиги 100‒200 ''м''). Борбордук бөлүгүндө Мугалжар тоосу (эӊ бийик жери Чоӊ Бактыбай чокусу, бийиктиги 657 ''м'') түндүктөн түштүккө карай созулуп жатат. Түштүк-чыгышында кумдуу Арал бою, Кара-Кум, Чоӊ жана Кичи Барсук чөлдөрү жайгашкан. Климаты кескин континенттик. Январдын орточо температурасы ‒16°С, июлдуку түндүгүндө 22°С, түштүгүндө 26°С. Жылдык жаан-чачыны 120‒300 ''мм''. Аймагынан Эмба, Илек ж. б. дарыялар агып өтөт. Ири көлү ‒ Шалкардеӊиз. Түндүгүнө кара, түштүгүнө бозомук коӊур жана боз топурактар мүнөздүү, айрым жерлеринде шортоӊ жерлер кездешет. Табылгы, терек, кайыӊ (түндүгүндө), бетеге, шыбак (түштүгүндө) ж. б. өсүмдүктөр өсөт. Облуста казак, орус, украин, татар ж. б. улуттар жашайт. Калкынын орточо жыштыгы: 1 ''км''2ге 1,8 киши туура келет. Облустун өнөр жайы жана айыл чарбасы жакшы өнүккөн. Өнөр жайынын негизин кара металлургия, химия, машина куруу жана айыл чарба продуктуларын иштетүү түзөт. Маанилүү өнөр жай борбору: Ак-Төбө, Алга, Октябрск, Хромтау. Айыл чарбасында кайрак дыйканчылыгы жана жайытта багылма мал чарбасы (эт-сүт багытындагы уй, кой, жылкы, төө, чочко) басымдуу. Негизинен дан эгин (буудай, арпа, таруу) айдалат. 
[[Категория:1-Том]]

АК-ТӨБӨ

2025-04-17T07:57:14Z

Begay:

'''АК-ТӨБӨ''' ‒ Казакстан Республикасынын түндүк-батышындагы шаар. ''Ак-Төбө облусунун'' администрациялык борбору. Илек дарыясынын боюнда жайгашкан. Темир жол бекети. Калкы 581 197 (2024). Автомобиль жолдор түйүнү. Эл аралык аэропорт, феррокуйма, хром бирикмелери, айыл чарба машиналарын куруу, рентген аппаратура ж. б. заводдору, «Актюбинскхимпластмасс» өндүрүш бирикмеси, жеӊил, тамак-аш өнөр жайы иштейт. Тогуз ЖОЖ (анын ичинде авиация), театр, 2 музей бар. 1967-жылы Казакстандагы 1-планетарий ачылган. 1869-жылы аскерий чеп катары негизделген. Шаарда Советтер Союзунун Баатыры, көзгө атар мерген Алия Молдокулова туулган. 
[[Категория:1-Том]]

АК-СУУ МИНЕРАЛДУУ СУУСУ

2025-04-17T07:40:17Z

Begay:

'''АК-СУУ МИНЕРАЛДУУ СУУСУ''' ‒ дарыланууга жарамдуу ысык булактар. Ысык-Көл облусундагы Ак-Суу кыштагынан 4‒5 ''км'' түштүк тарапта, Тескей Ала-Тоонун түндүк этегиндеги Ак-Суу өрөөнүндө, деӊиз деӊгээлинен 1950‒2500 ''м'' бийиктикте. Андан 8‒10 ''км'' түштүк тарапта өрөөндүн баш жагында ''Алтын-Арашан минералдуу суусу'' чыгат. Курамы жана дарылык касиети боюнча бул эки булак бири-биринен көп айырмаланбайт. Суу палеозой заманынын башында пайда болгон гранит-порфирлердеги майда жаракалар аркылуу жер бетине агып чыгат. Суу ысык (57‒60°), тунук, аз минералдашкан (0,3‒0,4 ''г/л''), курамы сульфат-хлорид-натрийлүү. Радиоактивдүүлүгү төмөн (радондун концентрациясы Махе бирдигинде 0,4‒5,6). Суудан азот газы (95‒99%) бөлүнүп турат. Суунун орточо чыгымы 18 ''г/сек'' (1961). Суу менен муун, сөөк, жарат, нерв ооруларын, балдардын шал оорусун дарылоого болот, к. ''Ак-Суу санаторийи''. 
[[Категория:1-Том]]

АК-СУУ кыштагы

2025-04-17T06:03:31Z

Begay:

'''АК-СУУ''' (1974-ж. чейин З а м б о р у ч ) ‒ Баткен облусунун Лейлек районундагы кыштак. Ак-Суу айыл өкмөтүнө караштуу. Ак-Суу суусунун боюнда, деӊиз деӊгээлинен 956 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Раззаков (2022-ж. чейин Исфана) шаарынан 26 км түштүк-батыш тарапта. Пролетарск темир жол бекетинен (Тажикстан) 70 км. Калкы 3825 (2022); негизинен дыйканчылыкта эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, маданият үйү, ФАП бар. 
[[Категория:1-Том]]

АК-МОЛО ОБЛУСУ

2025-04-17T05:22:12Z

Begay:

'''АК-МОЛО ОБЛУСУ''' Ц е л и н о г р а д о б л у с у (1961–92‑жылдар) Казакстан Республикасынын түндүгүндө.1939-жылы уюшулган. Аянты 146,2 миң ''км2.'' Калкы 787,4 миң (2025). Облуста 14 администрациялык район, 8 шаар, 12 шаарча бар. Борбору – ''Астана'' (Кокшетау) шаары. Аймагынын басымдуу бөлүгүн ''Казак Сары‑Аркасынын'' (бийиктиги 899 ''м''ге чейин) түндүк-батышы ээлейт. Экономикасынын негизин дан чарбасы (негизинен буудай) жана эт‑сүт багытындагы мал чарбасы түзөт. Айыл чарбасынын маанилүү тармагы – кайрак дан эгин эгүү дыйканчылыгы. Кой, эчки, уй, жылкы асыралат. Балык кармалат. Энергетикасы Караганды жана Экибастуз көмүр бассейндерине негизделип, 2 ЖЭС (жылуулук электр станциясы) иштейт. Кара металлургия, тоо‑кен, химиялык, машина куруу, тамак‑аш, жеңил, курулуш материалдары, фарфор‑фаянс, карапа өнөр жай тармактары бар. Негизги өнөр жай борборлору: Астана, Макинск, Ат-Басар, Алексеевка. 
[[Категория:1-Том]]

АЙДАРКЕН ФЛЮОРИТ КЕНИ

2025-04-03T10:26:24Z

Begay:

'''АЙДАРКЕН ФЛЮОРИТ КЕНИ''' Баткен облусунун Кадамжай районунда, Айдаркен руднигинен 8 ''км'' аралыкта, деңиз деңгээлинен 1650–1950 ''м'' бийиктикте. Түштүк Кыргыз геологиялык экспедициясы чалгындоо иштерин жүргүзүп, 1978‑жылы запасын бекиткен. Карбон мезгилинин тоо тектеринен түзүлгөн ар түрдүү брекчияларындагы сымап‑сурьма кенташ тулкулары менен флюорит минералы байланышкан. Флюорит майда кристаллдуу уя түрүндө кездешет. Кенташтагы флюорит 16,57%ин түзөт. Флюоритти металлургияда флюс катары пайдаланса болот. Флюориттин С1 категориясы боюнча запасы – 267 миң т, С2 – 270 миң т, 1997‑ж. карата баланстагы запасы Ц – 261 миң т, С2 – 269 миң т''.'' 
[[Категория:1-Том]]

АЙДАРКЕН

2025-04-03T10:22:45Z

Begay:

'''АЙДАРКЕН,''' Х а й д а р к е н – Баткен облусунун Кадамжай районундагы шаар (2012‑жылдан). Ал Айдаркен сымап кенинин өздөштүрүлө баштаганына байланыштуу 1942‑жылы отурукташкан. Аты окшош өрөөндө деңиз деңгээлинен 1980 ''м'' бийиктикте, Кызыл‑Кыя – Баткен автомобиль жолунун боюнда жайгашкан. Райондун борбору Пүлгөн кыштагынан 45 ''км'' түштүк-батыш, облустун борбору Баткен шаарынан 55 ''км'' түштүк-чыгыш тарапта. Калкы 11,4 миң (2017). «Айдаркен сымап комбинаты» акционердик коому иштейт. Үч орто мектеп (кыргыз, орус жана тажик тилдеринде), музыкалык мектеп, 4 китепкана, оорукана, медициналык үй бүлөлүк борбор, дарыкана, маданият үйү бар. Шаарга жакын жерден сымап кени казылып алынат.
[[Категория:1-Том]]