Кыргыз Энциклопедия Жана Терминология Борбору - User contributions [ky]

Башкы бет

2024-04-01T03:51:16Z

Adina: /* 2-том */

== Кош келиңиз!==


=== Кыргызстан энциклопедия жана терминология борбору - ишенимдүү маалыматтын булагы!===



Алдыңызда турган санариптик өнүмдөрдүн артыкчылыктары:
# 1968-жылдан келе жаткан материалдарды жаратуу тажрыйбасы
# Материалдар «Кыргыз энциклопедия жана терминология борбору» тарабынан түзүлөт жана сайтка жарыяланат
# Айтылган борбор кыргызча жазылган энциклопедиялык жана терминологиялык материалдардын эң ири базасынын укуктуу ээси
# Энциклопедиялык материалдар атагы чыккан Кыргыз Республикасынын окумуштууларынын (Ред. Коллегия) сын-пикиринен өтөт
# Чет өлкөлүк донорлордон көз карандысыз алгачкы улуттук санариптик портал.
# Энциклопедиялык материалдарды ортомчусуз, автордук укуктун негизинде гана жарыкка чыгаруу
# Материалдардын ар дайым жаңыланып турушу, ошондуктан көпчүлүк материалдар уникалдуу, б.а. буга чейин эч жерде жарык көрө элек


Санариптик энциклопедиянын колдонуучуларына алдын ала эскертүүлөр:
# Санариптик энциклопедиянын алгачкы версиясы пилоттук режимде иштеп жатат, ошондуктан макалаларда механикалык каталар болушу ыктымал
# Астрономия тармагына тиешелүү макалалардын базасындагы сүрөттөр көркөмдөө максатында гана коюлуп илимий редакциядан өтө элек

== 1-Том ==
[[Атайын:AllPages/«А»_ТАМГАСЫ:|Бардык терминдер]]

[[Атайын:AllPages/«А»_ТАМГАСЫ:|«А»ТАМГАСЫ ...]]

[[Атайын:AllPages/Б,_б_тамгасы |«Б»ТАМГАСЫ ...]]



== 2-том ==
Урматтуу кесиптештер! Сүйүнчү!

[http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA 2-том]ду алгачкы жолу интернетке жарыялап жатабыз.

Оңдоолорду жасоо үчүн алгач системага кирүүнү унутпаңыздар.

Нускама:
* 1-кадам: [http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:UserLogin Кирүү]
* 2-кадам: Колдонуучу Атын жана Сыр Сөз кирилет
* 3-кадам: Кирүү баскычы басылат.

[http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA 2-Том]

Башкы бет

2024-04-01T03:50:28Z

Adina: /* 2-том */

== Кош келиңиз!==


=== Кыргызстан энциклопедия жана терминология борбору - ишенимдүү маалыматтын булагы!===



Алдыңызда турган санариптик өнүмдөрдүн артыкчылыктары:
# 1968-жылдан келе жаткан материалдарды жаратуу тажрыйбасы
# Материалдар «Кыргыз энциклопедия жана терминология борбору» тарабынан түзүлөт жана сайтка жарыяланат
# Айтылган борбор кыргызча жазылган энциклопедиялык жана терминологиялык материалдардын эң ири базасынын укуктуу ээси
# Энциклопедиялык материалдар атагы чыккан Кыргыз Республикасынын окумуштууларынын (Ред. Коллегия) сын-пикиринен өтөт
# Чет өлкөлүк донорлордон көз карандысыз алгачкы улуттук санариптик портал.
# Энциклопедиялык материалдарды ортомчусуз, автордук укуктун негизинде гана жарыкка чыгаруу
# Материалдардын ар дайым жаңыланып турушу, ошондуктан көпчүлүк материалдар уникалдуу, б.а. буга чейин эч жерде жарык көрө элек


Санариптик энциклопедиянын колдонуучуларына алдын ала эскертүүлөр:
# Санариптик энциклопедиянын алгачкы версиясы пилоттук режимде иштеп жатат, ошондуктан макалаларда механикалык каталар болушу ыктымал
# Астрономия тармагына тиешелүү макалалардын базасындагы сүрөттөр көркөмдөө максатында гана коюлуп илимий редакциядан өтө элек

== 1-Том ==
[[Атайын:AllPages/«А»_ТАМГАСЫ:|Бардык терминдер]]

[[Атайын:AllPages/«А»_ТАМГАСЫ:|«А»ТАМГАСЫ ...]]

[[Атайын:AllPages/Б,_б_тамгасы |«Б»ТАМГАСЫ ...]]



== 2-том ==
Урматтуу кесиптештер! Сүйүнчү!
[http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA 2-том]ду алгачкы жолу интернетке жарыялап жатабыз.
Оңдоолорду жасоо үчүн алгач системага кирүүнү унутпаңыздар.
Нускама:
* 1-кадам: [http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:UserLogin Кирүү]
* 2-кадам: Колдонуучу Атын жана Сыр Сөз кирилет
* 3-кадам: Кирүү баскычы басылат.

[http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA 2-Том]

АНТРОПОЛОГИЯ

2023-12-08T09:24:18Z

Adina:

'''АНТРОПОЛОГИЯ''' (''антропо...'' ж-а ''...логия'')'' –'' адамдын дене түзүлүшү ж-а психикалык абалын, социалдык ишмердүүлүгүн ж-а маданиятын изилдөөчү илимдердин жыйындысы. Антропология терминин алгач Аристотель киргизген. 19-к-дын ортосунан антропологиянын илимдеги орду, мазмуну жөнүндө эки түрдүү көз караш калыптанган. 1) Антропология илим катары адамзаттын табигый тарыхын, материалдык ж-а рухий маданиятын, психологиясын, тилин ж. б. изилдейт. Мындай көз карашты АКШ, Батыш Европа элдеринин антропологдору колдогон. 2) Мейкиндикте ж-а мезгилде адамзат организминдеги өзгөрүүлөр, алардын закондору, аны башкарган факторлор жөнүндөгү илимге маани берүү. Бул көз карашты негизинен советтик жана орус окумуштуулары жактаган. Антропология термини Европа, Россия ж-а Түндүк Америка өлкөлөрүндө илимдин үч тармагын – социалдык же маданий антропология (этнография), физикалык же биологиялык антрополгия (А-нын өзү), кээде лингвистиканын тарыхын ж-а археологияны түшүндүрүү үчүн колдонулат. Социалдык (маданий) антроплогия термини негизинен Улуу Британияда жана Түндүк Америка өлкөлөрүндө кабыл алынган. Социалдык антропология – адамдын социалдык ишмердүүлүгүн ж-а маданиятын изилдейт. Ал этнографиялык баяндамаларга таянат. Байыркы жазуучулар – тарыхый ж-а географиялык эмгектердин авторлору (Геродот, Ксенофонт, Страбон, Г. Юлий Цезарь, Тацит, Клавдий Птолемей ж. б.) ар түрдүү элдердин маданияты жөнүндө алгачкы маалыматтарды чогултушкан. Орто кылымда Араб авторлору (Бируни, Масуди, Ибн Фадлан ж. б.) Чыгыштагы ж-а Россиядагы европалык саякатчылар (Дж. Да Плано Карпини, Марко Поло, В. Рубрук) колониялык доордогу деңиз саякатчылары (X. Колумб, Ф. Магеллан, Дж. Кук ж. б.) жана миссионерлер (Д. де Ланда, Ж. Лафито ж. б.) элдердин тарыхы ж-дөгү баяндамаларды калтырышкан. 20-к-дын ортосунда уруучулук система, нике ж-а бийлик мамилелери, турмуштук үрп-адат, салттар, ритуал, мифология, фольклор ж. б. б-ча ири материалдар жыйналып, аккультурация жана маданий инновация ж. б. изилдөө иштери жүргүзүлгөн. Социалдык антропологияда да бул маалыматтарды системалаштыруу үчүн статистика методу, тарыхый маселелерди чечүүдө, тарыхый изилдөөлөрдө тарыхый антропология методу, ошондой эле социологиялык, психологиялык, лингвистикалык ыкмалар колдонулган. Дифференциялык тематикалар жана ыкмалардын негизинде социалдык антропология ар түрдүү багыттарга: экономикалык, саясий, юридикалык, педагогикалык, лингвистикалык, психололгиялык, балдар антропологиясы, гендердик антропология, медициналык, музыкалык, шаардык, конфликттик антропология, визуалдык антропология ж. б. бөлүнгөн. Физикалык (биологиялык) антропология – биологиянын бир бөлүгү, адамзаттын биологиялык өзгөчөлүктөрүн, табигый тарыхын жана адамдын организминин жекече өнүгүүсүн изилдейт. Физикалык антропологиянын негизги багыттары: ''антропогенез'' жөнүндөгү окуу, палеоантропология, популяциялык антропология ж-а раса таануу илими, этностук антропология, физиологиялык антропологиялык, конституциялык антропология ж. б. Адамдын морфологиясын изилдөөдө антропология илими антропометрия, одонтология, краниология жана дерматоглифика методдорун кеңири колдонгон. Адамдын баш сөөгүнүн өзгөчөлүктөрүн изилдөөнүн негизинде адамдын баш сөөгү боюнча анын түспөлүн калыбына келтирүүдө советтик антрополог М. М. Герасимов, ошондой эле П. Брок, Р. Мартин, Л. Лики, А. П. Богданов, Д. Н. Анучин, В. В. Бунак, Я. Я. Рогинский ж. б. окумуштуулардын антропология илимине кошкон салымы зор. Окумуштуулардын изилдөөлөрүнө караганда кыргыз элинин жалпы антропологиялык тиби европеоид жана монголоид тектеш расалардын аралашуусунан пайда болуп, түштүк сибирь – тураноид расасына кирет. к. ''(түштүк сибирь кичи расасы).'' Учурда физикалык <anom>A</anom>-да иммунология, физиология, молекулярдык жана популяциялык генетика, биометрия методдору пайдаланылат. ''Ш. Керимова.''

АНТРОПОЗООНОЗДОР

2023-12-08T09:13:51Z

Adina:

'''АНТРОПОЗООНОЗДОР''' (''антропо'''''...''' жана гр. zoon — жаныбар, nosos – оору, ылаң, илдет), з о о а н т р о п о н о з д о р – адам менен малга жалпы тиешелүү жугуштуу жана инвазиялуу оору, ылаң. Буга ''туберкулёз, сибирь кулгунасы, бруцеллёз, шарп, кутурма, чума, туляремия, эхинококкоз, трихинеллёз ж. б. кирет. Алардын козгогучу ыландаган же таза малда да болот. Ылаң адамга көбүнчө малдын кайнатылбаган сүтүн, чала бышкан этин пайдаланганда, ылаңдуу малды бакканда, ветеринариялык жардам көрсөтүүдө ж. б. жугат. Антропозоноздордон айырмаланып зооноздор малдын (бодо мал, кой, эчки, чочко ж. б.) гана ылаңын козгоп, адамга жукпайт. Антропозооноздордун көбүнүн (туляреремия, чума ж. б.) табигый очогу – ылаң чыккан жер. Анда ьлаң козгогуч жаныбарлардын (суур, чычкан, курт-кумурска ж. б.) биринен экинчисине өтүп сакталат. Алдын алуу: Антропозооноздорду өз убагында аныктап, оорунун очогун жок кылуу, илдеттүү малды бөлүп багуу, вакциналоо, кан сары суусун куюу, карантин чектөө.''

АНТРОПОГЕНЕЗ

2023-12-08T09:07:58Z

Adina:

'''АНТРОПОГЕНЕЗ''' (''антропо...'' жана ... ''генез'') – азыркы типтеги (Homo sapiens) адамдын келип чыгышы жөнүндөгү окуу. Ал приматология, эмбриология, физиология, психология, геология, археология, этнография, тил ж. б. илимдерге таянып, сүт эмүүчүлөрдүн ичинен адамдын алган ордун, чыгуу тегин, адамды адам кылган факторлорду изилдейт. Ч. Дарвиндин эволюциялык теориясы адамдын теги менен адам сындуу маймылдын өтө жакын экенин, алар биологиялык жагынан бир түргө кирерин далилдеген. Бул илим адам эволюциясын 3 чоң доорго бөлөт: 1) эң алгачкы адам тегинин өкүлдөрү болуп, адам түспөл маймылдар (антропоиддер) саналат. Алар мындан 2,5–3 млн жыл мурда жаныбарлардын сөөгүн курал-жарак катары пайдаланышкан. Булар илимде эки аяктуу приматтар деп аталган; 2) эволюциялык жол менен жетилгендердин катарына кирген архантроптор жана палеантроптор. Алар мындан 1 млн жыл мурда жашап, колго эмгек куралдарын жасай билген; азыркы кездеги адамдардын түрү – неантроптор калыптанган. Булар соңку палеолит доорунда, б. а. 40–50 миң жыл мурда жашаган. Эң алгачкы приматтар тобуна австралопитектер кирет. Алардын сөөктөрү Түштүк жана Чыгыш Африкадан көп табылган. Маңдай бети, манжаларындагы муун сөөктөрүнүн саны, колкосунан чыгуучу артериянын тарамдануу түрү, өпкөсүнүн бөлүктөргө бөлүнүшү адамга окшош. Бирок булардын баары жөнөкөй гана окшоштуктар. Ошондуктан азыркы маймылдардын бири дагы адам теги болуп эсептелбейт. Автралопитектер мындан 4,5–1 млн жыл мурда жашаган. Аларды антропологдор Л. Лики, Р. Лики (Англия), Д. Джохансон, Т. Уайт (АКШ) ж. б. изилдеген. Байыркы адам тегинин бири – презинджантроптор болжол менен мындан 2 млн жыл мурда жашаган. Илимде алар «Homo habilis», б. а. ишке жөндөмдүү адам деп аталат. Анткени, алар аз болсо да таштан, жыгачтан жасалган эмгек куралдарын пайдаланышкан. Адам тегинин кийинки өнүгүү стадиясына архантроптор кирет. Алардын сөөктөрү Азияда (питекантроп, синантроп), Чыгыш жана Түштүк Африкада (атлантроп), Батыш Европада (гейдельберг петралона, араго, штейнгейм, сванскомб, вертешсёллеш ж. б. адамдары) табылган. Бул доордогу адамдар шелль жана алгачкы ашель маданияттарын жараткан. Алгачкы адамдардан палеоантроптор-неандерталь адамы, алардан азыркы адамдардын түпкү теги – кроманьон «акыл-эстүү адам» (неоантроптор) пайда болгон. Морфологиялык өзгөчөлүктөрү бүгүнкү адамдарга жакын. Антропогенездик изилдөөлөр акыл-эстүү адамдарда мурунку адам тектеринин кээ бир белгилеринин кайталануусун (рудимент, атавизм), эмбрионалдык, анатомиялык, биохимиялык, молекулярдык генетика, иммунология ж. б. окшоштуктарды, социалдык өзгөчөлүктөрдү (эмгек куралдарын жасоо, пайдалануу ж. б.) ар түрдүү тамак-аштарды даярдоо, отту пайдалануу, ойлоо, сүйлөө жөндөмдүүлүгүн ж. б. жагдайларды аныктады. Бул кезде жасалма турак жай пайда болуп, эмгек куралдары жакшырган. Социалдык биригүүгө жөндөмдүүлүк байкалган. Тилдин пайда болушу менен социал. карым-катнаш жогорку деңгээлге көтөрүлгөн. Бардык адам баласынын биологиялык бир түргө биригүүсү (Homo Sapiens) калыптанган. Homo Sapiensтин тарыхы азыр да изилденип жатат. Кыргызстандын аймактарында алгачкы адамдардын тургун жайлары Нарын өрөөнүндөгү Он-Арча суусунун жээгинен, Ысык-Көлдөгү Тосор суусунун боюнан, Араван районундагы Сасык-Үңкүрдөн, Чүй өрөөнүнөн, Кожо-Бакырган-Сай капчыгайы ж. б. жерлерден табылган таш куралдарынан улам байкалат.

 Ад.: ''Дерягина М. А.'' Антропология. Эволюция и биология человека. М., 2012. ''Ш. Керимова.''

АНТРОПОГЕНДИК ФАКТОРЛОР

2023-12-08T09:04:57Z

Adina:

'''АНТРОПОГЕНДИК ФАКТОРЛОР –''' адамзаттын иш-аракетинен пайда болгон факторлор. Алардын таасиринен бүгүнкү күндө өтө татаал экологиялык кырдаалдар (парниктик эффект, кислоталык жаан-чачын, токой аянттарынын кыскарышы, чөйрөнүн уулуу заттар менен булганышы ж. б.) пайда болду. Булгоочу заттардын көбү азык заттар аркылуу адамга көптөгөн ооруларды алып келди. Адамзат коомунун жаратылышка тийгизген таасиринен масштабы глобалдык деңгээлге жетип, жашоо шартын төмөндөтүп жиберди. Терс кубулуштардын пайда болушунун эң негизги себептери – жерди экстенсивдүү пайдалануу, урбанизацияланган шаарлардын, кыштактардын, айыл чарба аянтынын кеңейиши ж. б. Техногендик факторлордун (аба жол транспорту, завод, фабрика куруу, космоско учуу ж. б.) таасири астында табигый экосистемалардын аянттары кескин кыскарып жатат. Жылына нымдуу тропик токойлору 16,8 млн гага кыскарып, 6 млн ''га'' чөлдөр пайда болуп, кислоталык жаан-чачындан 50 млн ''га'' токойлор жабыркап, түшүмдүүлүгү асыл болгон 26 млрд ''т'' топурак чириндиси жоголуп, 25–30[[File:АНТРОПОГЕНДИК ФАКТОРЛОР_1.png | thumb|Кенди ачык жол менен казуудан пайда болгон ландшафт – Бингем каньону.]]миң өсүмдүк түрлөрү жок болуу чегинде. Натыйжада, биосфералык кызмат аткаруучу көптөгөн өсүмдүктөрдүн, жаныбарлардын, микроорганизмдердин түрлөрү азайып, кээ бир түрлөр (тур, стеллер ую ж. б.) жер бетинен таптакыр жок болду. Ошондой эле биосферанын биологиялык продукциясы төмөндөп, экологиялык тең салмактуулук бузулуп, адамзат жашоосу үчүн өтө коркунучтуу глобалдык жана региондук экологиялык проблемалар пайда болууда. Бул биосфералык терс көрүнүштөр акырында келип коомдук деңгээлдеги саясий-экономикалык кризистерди пайда кылып, улуттук же мамлекеттик деңгээлдеги экологиялык-экономикалык апааттын пайда болушуна өбөлгө түзүүдө.

''М. Чоров.''

АНТРОПО...

2023-12-08T09:02:19Z

Adina:

'''АНТРОПО...''' (гр. anthropos – адам) – татаал сөздөрдүн адамга таандык маанини туюндуруучу биринчи бөлүгү (мисалы, антропология, антропонимика).

АНТРЕПРЕНЁР

2023-12-08T09:01:26Z

Adina:

'''АНТРЕПРЕНЁР''' (фр. entrepreneur – ишкер) - жеке менчик оюн-зоок мекемесинин (театр, цирк ж. б.) ээси. Антрепренер профессионал өнөрчүлөр топтору жаралганда кошо пайда болгон (16-к.). Коммерциялык пайдага кызыккан антрепренердон башка театр менен чыгармачылык байланышы бар антрепренерда болгон. Андай антрепренердун милдетин көбүнчө башкы актёр, драматург же режиссёр аткарган. Азыр көп өлкөлөрдө мамлекеттик театр менен катар ''антреприза'' деп аталган менчик театрлар да пайда болууда.

АНТРАЦЕН

2023-12-08T08:36:45Z

Adina:

'''АНТРАЦЕН,''' С14Н10 – конденсацияланган ароматтык углеводороддор. Түссүз кристалл, балкып эрүү t 216,6°С, кайноо t 351°С, органикалык эриткичтерде аз эрийт; эритмеси кызгылт көк. Техникада антрацен таш көмүр чайырынын 300-350°Сде кайноочу фракциясынан бөлүнүп алынат. Синтездик жол менен Фридель-Крафтс же Фиттинг реакциясынан, ошондой эле антрахинонду калыбына келтирүүдөн алынат. 1-жолу 1832-ж. таш көмүр чайырынан табылган. Антрацендин мезо-көмүртек атомдору реакцияга оңой кирет, анын кычкылданышынан ''антрахинон'' алынат.

АНТРАХИНОН БОЁКТОРУ

2023-12-08T08:35:38Z

Adina:

'''АНТРАХИНОН БОКТОРУ – '''антрахинондун амин ж-a оксибирикмелери. Химиялык жактан туруктуу, өңү ачык ж-a жарыктын таасирине чыдамдуу. Түрдүү түстөгү амин - антрахинон боектору кеңири таралган. Амин тобундагы суутектин атомун арил же алкил тобуна алмаштыруудан Антрахинон боекторунун түсү кочкулданат; амин тобун ацилдөө боёкту ачык түскө алып келет ж-a целлюлоза, белок, булаларын боёо жөндөмдүүлүгүн арттырат. Аминантрахинондор ж-a анын туундулары дисперстик боёктор, ал эми сульфотоптору болсо кислоталык боёктор катарында колдонулат. Кээ бир N орун алмашкан 1,4-диамин антрахинондор - катиондук ж-a активдүү боёктор. 1,4-бис-ариламин-антрахинон жарыктын, суунун таасирине туруктуу, синтездик булаларды боёодо колдонулат. Ал эми анын дисульфобирикмелери кислоталык боёк болуп эсептелинет. Жарыкка чыдамдуу, оңбой турган пигменттер катары полиграфияда, боёк даярдоодо ж. б. пайдаланылат.

АНТРАХИНОН

2023-12-08T08:33:48Z

Adina:

'''АНТРАХИНОН,''' С14Н802 – органикалык бирикме. Ачык сары түстүү кристалл, балкып эрүү t 286°С; кайноо t 379-381°С; ысык толуолдо, анилинде ж-a нитробензолдо жакшы, спиртте начар эрийт. Антрахинон антраценди окистендирүүдөн же фталь ангидриди менен бензолдон синтезделет. Антрахинонго 130°Сде хлорду таасир эткенде 1,4,8-тетрахлорантрахинон, 60°Сде бромдоодо тетрабром бирикмеси пайда болот. Антрахинонду сульфирлөөдө антрахинонсульфокислоталар алынат. Антрахинон боёк алуудагы негизги зат. Антрахинонду сульфирлөө реакциясы өнөр жайда боёк заттарды синтездөө үчүн колдонулат.

АНТРАНИЛ КИСЛОТАСЫ

2023-12-08T08:32:07Z

Adina:

'''АНТРАНИЛ КМСЛОТАСЫ,''' аминбензой кислотасы, H2N-C6H4-COOH – органикалык бирикме. Түссүз кристалл, молекулалык салмагы 137,13, б. эрүү t 144-145°С; жегичтерде ж-a минералдык кислоталарда жакшы эрийт; диссоцация константасы Кт =1,07-10 = (25°С). Антранил кислотасы фталамидцин жегич эритмесине натрий гипобромитинди же гипохлоритинди таасир кылуудан алынат. Уксус кислотасынын эритмелеринде Cd, Со, Си, Ni, Zn,
Mo, Pb, Hg менен начар эрүүчү комплекстүү бирикмелерди пайда кылат. Антранил кислотасынын бирикмелери боёгуч заттарды ж-a синтездик жыпар жыттуу заттарды өндүрүүдө колдонулат.

АНТРАКНОЗ

2023-12-08T08:29:49Z

Adina:

'''АНТРАКНОЗ''' (гр. antrax – көмүр ж-a nosos - илдет) – дарак, бадал ж-a чөп өсүмдүктөрүнүн кебер илдети. Бул илдетке чалдыккан өсүмдүктү каратак басып, бүдүрлүү болот. Антракноз илдетине чалдыккан үрөн, өсүмдүк калдыгы, топурак, суу курт-кумурска ж-a шамал аркылуу таралат. Ал мелүүн климаттуу зонада кезигип, жаан-чачындуу жылы айрыкча көбөйөт. Жаңгак, чай жана цитрус өсүмдүктөрү көп чалдыгып, түшүм төмөндөйт. Ага каршы күрөшүүдө которуштуруп айдоону туура жүргүзүү, өсүмдүктүн таза сортторун эгүү; өсүмдүктүн илдеттүү бутагын жазында кыркып, өрттөө, жайкысын бордос суюктугун же аны алмаштыруучу дарыларды колдонуу керек.

АНТОНОВКА

2023-12-08T08:17:00Z

Adina:

'''АНТОНОВКА''' – алманын кышкы сорту. Ал кадимки, таш антоновка ж. б. түргө бөлүнөт. Мөмөсү ири, сүйрү же конус сымал. Кабыгы саргыч, сулпу ак, кычкыл, таттуу, даамдуу ж-a жагымдуу жыты бар. Түшүмдүү келип, кургакчылыкка, кышка байымдуу. Кыртышты көп ылгабайт. 5- 7 жылдыгынан баштап мөмө байлап, 60 жылга чейин мөмөлөйт. Эң жакшы шартта бир түбүнөн 500 ''кг'' түшүм алынат. Мөмөсү сентябрдын аягында, октябрдын башында жыйналып, апрелге чейин сакталат. Антоновкадан как, повидло, пюре, мармелад, желе, шарап жасалат.

АНТОНОВ

2023-12-08T08:14:54Z

Adina:

Олег Константинович [25. 1 (7. 2).
1906, азыркы Москва облусу, Подольск району, Троицы кыштагы – 4. 4.1984, Киев] – авиаконструктор, техника илимдеринин доктору, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1966), УССР ИАнын академиясы (1968), СССР ИАнын академиясы (1981). Ленинградцагы Калинин атындагы политехникалык институтту бүтүргөн (1930). А. С. Яковлевдин конструктордук бюро бөлүмүндө (ОКБ)
жетектөөчү инженер (1938-40), ошол эле бюродо башкы конструктордун 1-орун басары (1943-
46), башкы конструктор (1946), Киевдеги кайрадан уюштурулган авиация, конструктордук
бюро бөлүмүнүн генералдык конструктору (1962-84). Антондун жетекчилиги менен Ан-8, Ан-12, Ан-22
(«Антей»), Ан-32, Ан-72, Ан-124 («Руслан») транспорт самолёттору, көп максатта колдонулуучу Ан-2, Ан-14, Ан-28 самолёттору, Ан-10, Ан-24 жүргүнчүлөр самолёттору, планерлор, дельтапландар жасалган; транспорт самолётунун автоматташтырылган долбоорлоо системасын иштеп чыккан, авиакуруу ишинде желим менен кандап би-

АНТОНОВ Олег Константинович

2023-12-08T08:12:52Z

Adina:

'''АНТОНОВ Олег Константинович''' [25. 1 (7. 2).1906, азыркы Москва облусу, Подольск району, Троицы кыштагы – 4. 4.1984, Киев] – авиаконструктор, техника илимдеринин доктору, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1966), УССР ИАнын академиясы (1968), СССР ИАнын академиясы (1981). Ленинградцагы Калинин атындагы политехникалык институтту бүтүргөн (1930). А. С. Яковлевдин конструктордук бюро бөлүмүндө (ОКБ) жетектөөчү инженер (1938-40), ошол эле бюродо башкы конструктордун 1-орун басары (1943- 46), башкы конструктор (1946), Киевдеги кайрадан уюштурулган авиация, конструктордук бюро бөлүмүнүн генералдык конструктору (1962- 84). Антоновдун жетекчилиги менен Ан-8, Ан-12, Ан-22 («Антей»), Ан-32, Ан-72, Ан-124 («Руслан») транспорт самолёттору, көп максатта колдонулуучу Ан- 2, Ан-14, Ан-28 самолёттору, Ан-10, Ан-24 жүргүнчүлөр самолёттору, планерлор, дельтапландар жасалган; транспорт самолётунун автоматташтырылган долбоорлоо системасын иштеп чыккан, авиакуруу ишнде желим менен кандап бириктирүүнү ж-а композициалык материалдарды киргизген, авиакурулуштун экономикасынын ыкмаларын өрчүткөн. СССР Жогорку Советинин 5, 7, 9-шайланышынын депутаты. СССР Мамлекеттик Ленин ж. б. ордендер, медалдар м-н сыйланган.

АНТОНИНДЕР

2023-12-08T08:10:07Z

Adina:

'''АНТОНИНДЕР''' Рим императорлорунун династиясы (96–192); Антонин Пийдин ысымынан аталган. Антониндердин белгилүүлөрү: Нерва (96–98), Траян (98–117); Адриан (117–138), Антонин Пий (13–161), Марк ''Аврелий'' (161–180) жана Коммод (180–192). А-дин тушунда монархиялык бийлик биротоло чындалып, бюрократиялык аппарат түзүлгөн. Антониндердин башкарган убагы Рим империясынын гүлдөө учуру болгон. Бирок Адриандын тушунда кризистин белгилери пайда болуп, Марк Аврелий башкарган мезгилден тартып империянын кубаты начарлай баштаган.

АНТОНИМИЯ

2023-12-08T08:09:20Z

Adina:

'''АНТОНИМИЯ –''' эки лексикалык бирдиктин же айрым контексттеги сөздөрдүн ортосундагы карама-каршы семантикалык байланышты билдирет. Бул терминди C. Дж.Смит өзүнүн китебинде 1867-ж. иштеп чыккан: ''Синонимдер ''жана ''антонимдер.'' Жалпысынан, синонимдиктен айырмаланып, антонимия бирөөнүн мамилесин талап кылат. Мисалы, "бактылуу" деген антоним "кайгылуу". Тескерисинче, синоним катары аларды "бактылуу"деп атаса болот. Бирок, антоним өзгөрүлмөлүү, анткени ал көбүнчө контекстке байланыштуу. Бирок, айрым антонимдик жуптар көбүнчө контексттик алкакка шилтеме жок эле белгилүү болот.

АНТОНИМДЕР

2023-12-08T08:08:43Z

Adina:

'''АНТОНИМДЕР''' – карама-каршылыкты туюндуруучу номинациялык маани. Абсолюттук (өлүм – өмүр) жана салыштырмалуу карама-каршы (өйдө-төмөн, улуу-кичүү, ачуу- таттуу) маанидеги сөздөрдөн турат. Антонимдер семантикалык негизге караганда, реалдуу жашоо-турмуштагы карама-каршылыктардын өзүнөн келип чыгат. Мисалы, чоңдун чоңу, кичиненин кичинеси салыштырмалуу болот, ошондуктан, антонимдер тилдик атоо катары каршы мааниде колдонулат.

АНТОНИМДЕР

2023-12-08T08:08:30Z

Adina:

'''АНТОНИМДЕР''' – карама-каршылыкты туюндуруучу номинациялык маани. Абсолюттук (өлүм – өмүр) жана салыштырмалуу карама-каршы (өйдө-төмөн, улуу-кичүү, ачуу- таттуу) маанидеги сөздөрдөн турат. Антонимдер семантикалык негизге караганда, реалдуу жашоо-турмуштагы карама-каршылыктардын өзүнөн келип чыгат. Мисалы, чоңдун чоңу, кичиненин кичинеси салыштырмалуу болот, ошондуктан, Антонимдер тилдик атоо катары каршы мааниде колдонулат.

АНТОНИЙ МАРК

2023-12-08T08:08:05Z

Adina:

'''АНТОНИЙ МАРК''' (б. з. ч. 83-30-ж.) – римдик саясий ишмер жана кол башчы. Юлий ''Цезардын''
жактоочусу. Цезарь өлгөндөн кийин сенат ага
каршы аскерлерин жиберип, 43-ж. Антоний Марк жеңилет. 42-ж. ''Октавиан'' жана Лепид менен бирдикте ''Бруттун'' жана Кассийдин аскерлерин талкалап, 2- триумвиратты негиздеген. Андан кийин Антоний Рим державасынын чыгыш провинцияларын алып, ал жерде чексиз бийлик жүргүзгөн. Египет ханышасы ''Клеопатра'' менен жакындашып, Клеопатрага жана анын балдарына чоң аймактарды тартуу кылган. Ага нааразы болгон Сенат Клеопатрага каршы согуш жарыялап, Акций кысыгында египеттик флоттун жеңилиши (31-ж.)менен аяктаган. Октавиандын аскерлери Египетке басып киргенден кийин, Антоний өзүн өзү өлтүргөн.

АНТИЛ АРАЛДАРЫ (НИДЕРЛАНДДЫК)

2023-12-08T08:05:54Z

Adina:

'''АНТИЛ АРАЛДАРЫ (НИДЕРЛАНДДЫК),''' Н и д е р л а н д А н т и л а р а л д а р ы – Нидерланд Королдугунун өзүн-өзү башкаруучу администрация бирдиги. Борбордук Америкадагы аралдар тобу, Вест-Индияда. Кариб деңизинде жайгашып, 6 аралды камтыйт. ''Ылымта аралдар'' тобундагы аралдар – Кюрасао, Бонайре, Клейн (же Кичи) Бонайре (элсиз), ''Айдарым аралдар'' тобундагы аралдар – Синт-Эстатиус, Саба жана Сен-Мартен. Аянты 800 ''км2''ден ашык. Калкы 199 миң (2009); 90%тен ашыгы шаарда жашайт. Калкынын 80%тен ашыгын антил креолдору (негр жана мулат), жергиликтүү креол (папьяменто) тилинде сүйлөгөндөр түзөт, вест-индиялык креолдор (5%), суринамдыктар (3%), голланддар (0,5–5%), француздар (1%), АКШлык америкалыктар (1%) жашайт. Католик (73%), протестант (13%), мусулман ж. б. диндерди тутат. Администрациялык борбору – Виллемстад шаары. Расмий тили – нидерланд тили. Ошондой эле папьяменто, англис тилдери да колдонулат. Акча бирдиги – антил гульдени. Администрациялык-аймактык жактан 5 аралга бөлүнөт. Аралдары жанар тоодон жана кораллдардан пайда болгон. Жээк тилкелери өтө тилмеленип, ыңгайлуу гавандары бар. Климаты деңиздик тропиктик, түндүктөгү аралдары нымдуураак. Айлык орточо температурасы түштүгүндө 27°С, түндүгүндө 30°С. Жылдык жаан-чачыны 500–600 ''мм''ден 1000–1200 ''мм''ге чейин. Түндүк аралында июлдан октябрга чейин ураган болуп турат. Сен-Мартен аралында туздуу көл бар. Дайыма жашыл токой жана бадалдар өсөт. Кюрасао, Бонайре, Синт-Эстатиус жана Саба аралында деңиз астында парктар уюшулган. Экономикасынын негизин чет элдик туризм түзөт (жылына 700 миң турист келет; киреше 850 млн доллар). Ички дүң продукциясынын көлөмү 2,8 млрд долларды түзгөн, аны киши башына бөлүштүргөндө 16 миң доллардан (2004; АКШ) туура келет. Туризмдин негизги түрлөрү – пляжда эс алуу, дайвинг жана сноркелинг. Башкы туристтик борборлору – Сен-Мартен (жылына 400 миң турист келет), Кюрасао (220 миң) жана Бонайре (50 миңден ашык). Офшордук банк бизнеси өнүгүүдө (борбору – Виллемстад). Өнөр жай өндүрүшүнүн башкы тармагы – нефть ажыратуу (Виллемстад). Кеме ремонттоо (Кюрасао аралында), электроника чогултуу өнөр жайы, текстиль фабрикасы, ром чыгаруучу (Сен-Мартен аралы), ликёр (Кюрасао аралы) заводдору бар. Көркөм кол өнөрчүлүк (тор түйүү, Саба аралында; зер буюмдарын жасоо) өнүккөн. Кальцийдин фосфатын (Кюрасао аралы), туз (Бонайре жана Сен-Мартен аралдарында) казылып алынат. 2007-ж. 1,22 млрд ''кВт-c'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Аймагынын 10,5% айыл чарбасында иштетилет. Азык-түлүктүн көп бөлүгү сырттан алынат. Түштүк аралында алоэ (фармацевтика үчүн), ачуу жашыл апельсин (кургатылган кабыгынан «Кюрасао» ликёру даярдалат), Түндүк аралында ак жүгөрү, арахис, бал камыш, нан дарагы, банан, жашылча өстүрүлөт. Балык кармалат. Деңиз продуктулары (лангуст) даярдалат. Темир жол жок. Автомобиль жолунун узундугу 845 ''км'' (анын ичинде 300 ''кми'' асфальтталган). Деңиз соода флотунун тоннажы 1000 ''рег. бр.-т'' Башкы деңиз порттору: Виллемстад, Кралендейк, Филипсбург. Беш аэропорту (анын ичинде Виллемстадда эл аралык) бар. Сыртка нефть продуктуларын чыгарып, ошондой эле нефть, туз, фосфат, алоэ, ликёр, лангуст реэкспорттойт. Сырттан чийки нефть, (Венесуэладан), керектелүүчү товарларды ж. б. алат. Эркин соода зонасы. Негизги соода шериктери: АКШ, Мексика, Гватемала.

 Ад.: Антильские (Нидерландские) острова // Страны мира. Краткий политико-экономический справочник. М., 1997. ''Р. Карачалова.''

АНТИГУА-ГУАТЕМАЛА

2023-12-08T08:03:29Z

Adina:

'''АНТИГУА-ГУАТЕМАЛА –''' Гватемаладагы шаар. Сакатепекес департаментинин администрация борбору. Шаар ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине кирген. Калкы 58 миң (2010). Гватемала шаарынан 30 ''км'' батышта, 1533 ''м'' бийиктикте Агуа өчкөн жанар тоонун (3766 ''м)'' этегинде жайгашкан. Автомобиль жолу аркылуу Панамерика шоссеси менен байланышат. 1527-ж. негизделген. 1541-ж. жанар тоонун атылышынан талкаланып, 1542-ж. азыркы ордуна көчүрүлгөн. 17–18-кылымдарда Борбордук Америкадагы ири саясий, экономикалык жана маданий борборго (Мехико, Лимадан кийин) айланган. Антигуа-Гуатемала – шаар-музей. Өлкөнүн башкы туристтик борборлорунун бири. Эстеликтери: сарай (1549–68), ратуша (1739–43), Сан-Карлос университети, монастырь жана Нуэстра Сеньора де ла Мерсед чиркөөсү[[File:АНТЙГУА-ГУАТЕМАЛА_104.png | thumb | Антигуа-Гуатемала ш-ндагы Нуэстра Сеньора де ла
Мерсед чиркөөсү (17-к.).]]
(17-кылым), Сантьяго собору (1542), Сан Франсиско (1690), Ла Кампаньия де Хесус (1698) чиркөөлөрү, Реаль Кабильдо (1740–43), Корол жана Каса деЧаморро (1702) сарайлары, 18-кылымдын турак-жайлары. Музейлер [Сантьяго, байыркы китептер, Каса Кохом (Музыка үйү)] бар. Жыл сайын диний фестивалдар өткөрүлөт. Яшма, жыгач, карападан кооз буюмдар жасалат.

АНТИЦИКЛОН

2023-12-08T08:01:10Z

Adina:

'''АНТИЦИКЛОН''' – атмосферанын жогорку басымдуу аймагы; борборунда басым жогору (1070 ''мбтка'' чейин) болуп, чет жакасына карай азая баштайт. Туурасы 2–3 миң ''км''дей. Антициклонго Түндүк жарым шарда саат жебеси боюнча, Түштүк жарым шарда ага карама-каршы согуучу атмосфералык куюн, шамал, сейрек булуттуу, кургак аба ырайы мүнөздүү.

АНТИХРИСТ –

2023-12-08T08:00:44Z

Adina:

'''АНТИХРИСТ''' – христиан мифологиясы боюнча «акыр заман» болоор алдында келе турган Иисус Христостун душманы. Библияда («Иоанндын аянында»): Антихрист Кудай тарабынан адамдарды сыноо үчүн жиберилет жана анын келиши согуш, ачарчылык, эпидемия ж. б. сыяктуу чоң кыргындарды алып келет. Мунун баары Кудайга болгон ишенимдин жоголушу, дин үгүтчүлөрүн куугунтуктоо жана адеп-ахлаксыздыктын таралышы менен коштолот. Бирок анын бийлиги узакка созулбайт, кайрадан кайтып келген Иисус Христос жеңишке жетишет, - деп айтылат.

АНТИФРИЗДЕР

2023-12-08T07:59:54Z

Adina:

'''АНТИФРИЗДЕР''' ''(анти ...'' жана англ. freeze – тоңуу) – ОоСден төмөн температурада иштөөчү ичинен кыймылдаткычтарды жана ар кандай түзүлмөлөрдү муздатууда колдонула турган төмөнкү температурада тоңуучу суюктуктар. Антифриздер жогорку жылуулук сыйымдуулук, жылуулук өткөрүмдүүлүк, кайноо жана от алуу температурасынын өтө жогору болушу; төмөнкү температурада начар илешкектиги, буу басымынын жана көбүрүүсүнүн төмөндүгү ж. б. касиеттерге ээ. Антифриз муздатуу системасынын тетиктерин дат бастырбайт, шланг жана төшөлмөлөр жасалган материалды жеп жибербейт. Этиленгликоль, глицерин, айрым спирттер ж. б. орг. кошулмалар, ошондой эле кээ бир туздардын (мисалы хлордуу кальций) суудагы эритмелери ушундай касиетке ээ. Дат бастырбаган фосфор кычкыл натрий кошулган, тоңуу температурасы -75°С, этилен-гликолдун суудагы эритмеси (66,4% и этиленгликоль жана 33,3 %и суу) сапаттуу антифриз болуп эсептелет. Мындай эритмелер тоңгондо көлөмү чоңойбойт, ошондуктан антифриз тоңгон түтүктөр жана радиаторлор системасы жарылып кетпейт. Антифриздин фосфор кычкыл натрийлүү этиленгликолдуу 40 жана 60 маркасы (тоңуу температурасы тиешелүү түрдө -40°С жана -60°С) жана молибден кычкыл натрийлүү 40 ''м'' маркасы бар. Ад.: Моторные и реактивные масла и жидкости,
под ред. К. К. Папок и Е. Г. Семенидо, 4 изд., М.,
1964; ''Бобров Н. Н., Воропай П. И.'' Применение топлив
и смазочных материалов, 2 изд., М., 1968.

АНТИФЕРРОМАГНЕТИЗМ

2023-12-08T07:54:02Z

Adina: Adina moved page АНТИФЕРРОМАГНЕТЙЗМ to АНТИФЕРРОМАГНЕТИЗМ

'''АНТФЕРРОМАГНЕТИЗМ''' – кристаллдык заттын магниттик ирээттүүлүккө ээ абалы. Мындай абалда заттын бардык атомунун же коңшу атом тобунун магниттик моменттеринин багыттары кристаллдын элементардык ячейкасынын жыйынтыктоочу магниттик моменти нөлгө барабар болгондой багытталат. Антиферромагниттик иретке ээ болгон заттар ''антиферромагнетик'' (АФМ) деп аталат. Алмашылма өз ара аракеттешүү антиферромагнетизмге алып келе тургандыгын биринчилерден болуп Л. Неель (1932), о. эле ''Л. Д. Ландау'' (1933) да айткан жана парамагниттик фазадан антиферромагниттик фазага өтүү кубулушун изилдеген. Антиферромагнетизм Неель чекити деп аталган температурада байкалат. Антиферромагнетизмдин пайда болушуна өз ара алмашылма аракеттешүү себепкер. Мындай аракеттешүү спиндердин антипараллель спиндердин пайда болушуна алып келет. Антиферромагнетизмдик изилдөөлөр азыркы магнит кубулушунун физикасы жөнүндөгү көз караштын өнүгүшүнө зор салым киргизди. Жаңы ферромагнетиктер, геликоиддик структура ж. б. ачылды; жаңы кубулуштар: пьезо-магнетизм, магнит-электр эффектиси байкалды; магнетиктерде өз ара аракеттешүүнүн типтери ж. б. кеңейди.

АНТИФЕРРОМАГНЕТИЗМ

2023-12-08T07:53:32Z

Adina:

АНТИФЕРРОМАГНЕТИК

2023-12-08T07:50:08Z

Adina:

'''АНТИФЕРРОМАГНЕТИК''' - атом же иондордун магниттик моменттери антиферромагниттик иреттүүлүккө ээ болгон зат. Заттын ''антиферромагнетизм'' абалы Неель чекитинен төмөн температурада өтөт жана бул абалда абсолюттук нөл температурасына чейин кала берет.

АНТИТОКСИНДЕР

2023-12-08T06:29:37Z

Adina:

'''АНТИТОКСИНДЕР''' (''анти...'' жана ...''токсиндер'') - организмге кирген бактерия, жаныбар ууларына (токсинге) каршы пайда болуучу антителолор. Алар токсин (уу) менен айкалашып, аны жоюп жиберет (нейтралдайт). Жаратылышта организмге токсин киргенде же ага жасалма антитоксиндерди куйганда канда ошол гана ууга (токсинге) таандык антитоксиндер пайда болот. Ал медицинада тиешелүү инфекцияны (кептөөр, селейме, газ гангренасы, ботулизм) козгоочу микробдордун уусуна каршы, аны алдын алуу, дарылоодо кеңири колдонулат. Антитоксиндер бар кан сары суусу жылан, кара курт ж.б. ''уулуу жаныбарлардын'' уусун зыянсыздандыруу үчүн да куюлат. Ал жаныбарды (жылкыны) керек токсин же анатоксин менен бир нече жолу иммундаштырып, даярдалат.

АНТИТЕЗА

2023-12-08T06:28:04Z

Adina:

'''АНТИТЕЗА''' (гр. antithesis – карама-каршылык) – көркөм чыгармада кеңири колдонулуучу стилистикалык ыкмалардын бир түрү. Акындар чыгармаларындагы каармандардын мүнөзүн толук ачуу жана окурмандарга эстетикалык күчтүү таасир калтыруу үчүн карама-каршы түшүнүктөрдү бир бүтүн сүйлөмгө же сөз тизмектерине топтойт. Мисалы, «Келериңде дүнүйө, жыйырма беш жаштайсың, кетериңде дүнүйө, жыдыган кара чачтайсың» (Токтогул), «Унчукпасам, улутунуп зерикпе. Өкүм айтсам, уялдым деп терикпе» (А. Токомбаев), ошондой эле Б. Сарногоевдин «Сага айткан сөз» деген ыры антитеза формасында жазылган. Акын турмуштун карама-каршы, «караңгы жана жарык» жактарын ачык, даана сүрөттөөгө жетише алган. Антитеза жалаң гана поэтикалык чыгармаларда эмес, прозалык жана публицистикалык чыгармаларда, изилдөөлөрдө жана макалаларда ж. б. кеңири кездешет. Мындай ыкманы колдонууда автор өз позициясын, идеясын, проблемасын ачык, даана жана элестүү берүү үчүн бири-бирине карама-каршы түшүнүктөрдү, туюнтмаларды пайдаланат. Мисалы, «Турмушта эмнелер жок! Кубаныч менен өкүнүч, күлкү менен ый, шаттык менен кайгы, «жалкоо менен ишмер», «жеңилүү менен жеңүү», «жек көрүү менен жактыруу» ж. б. толуп жатат, бул чындык» (А. Токомбаев, Автобиографиялык фрагмент). Социалдык-коомдук турмуштагы, адамдар турмушундагы ар түрдүү конфликтүү кырдаалдарды ачык, даана сүрөттөө максатында антитезалык сүрөттөө кеңири эпикалык масштабдагы чыгармаларда да кеңири колдонулат.

АНТИСФЁН

2023-12-08T06:26:53Z

Adina:

'''АНТИСФЁН''' А ф и н а л ы к (б. з. ч. 435 жана 370) – байыркы грек ойчулу, Сократтын окуучусу, Платондун душманы. Антисфендин идеяларын ''киниктер'' өркүндөткөн. Ал «буюмдардын аталышын билимдин башталышы» деп эсептеген. Антисфен карама-каршылыктын түрүн танган, анын окуусу көпчүлүк учурда практикалык багытта болгон; ал муктаждыктардан баш тартууну, эрктүү мүнөзгө тарбиялоону талап кылган; жөнөкөйлүккө, табигый калыпка кайтууга үндөгөн; традициялык динди жана традициялык мамлекетти четке каккан; даанышман кандайдыр бир белгилүү мамлекеттин жараны эмес, ал бүткүл дүйнөнүн жараны. Антисфендин ою боюнча, жалгыз ыракаттын нак өзүн эмгек берет, ал эми жашоонун максаты даанышмандык деген. Ал элдердин теңдигине каршы чыккан жана коомдук жашоодо акылман жалпы кабыл алынган мыйзамдар менен эмес, даанышмандардын мыйзамы менен башкарылат деген.
''Ш. К. Алиева.''

АНТИСЕПТИКА

2023-12-08T06:25:20Z

Adina:

'''АНТИСЕПТИКА''' ''(анти ...'' жана гр. septikos -ириң) – химиялык, физикалык, биологиялык каражаттарды колдонуу менен зыяндуу микробдордун өсүп, өнүгүшүнө жол бербөө жана жараттын ириңдеп кетүүсүнөн сактоо чаралары. Хирургиялык операцияларда кеңири колдонулуп, жаратка түшкөн микробдорго каршы, ошондой эле дарылоого багытталган. Инфекциялык кабылдоолордун себебин венгриялык акушер И. Земмельвейс жана орус хирургу Н. И. Пирогов туура түшүндүрүшкөн. Н. И. Пирогов сезгенген жаратта «миазм» пайда болуп, аны ириңдетип, шишитип, жараттан абага бөлүнүп, башка оорулуунун жаратын, ошондой эле таңгыч материалдарды булгай тургандыгын айткан. 1863-ж. франциялык микробиологу Л. Пастер ''ачуу'' жана ириндөө микроорганизмдердин тиричилигинен болорун далилдеген. Англиялык хирург Д. Листер Л. Пастердин изилдөөлөрүнүн жана өзүнүн байкоолорунун негизинде операциядан кийинки инфекциялык кабылдоолорду жаратка түшкөн микроорганизмдер пайда кылат деп, аларга каршы теориялык негизделген чараларды, башкача айтканда антисептиканы сунуш кылган (1867). Бактерициддик каражат катары карбол кислотасы колдонулган. Анын эритмеси менен аспаптар, операция алдында хирургдун колу, операция бөлмөсү тазаланган. Бул ыкма өтө натыйжалуу болуп, тез тараган. Бирок карбол кислотасы микробду өлтүргөнү менен уу болгондуктан, жараттын тканын бузуп, аны менен дем алганда жалпы ууланууну пайда кылган. Барабара уусу аз антисептик каражаттар (иоддун спирттеги 5-10% түү эритмеси, спирт, формалин, фурациллин, марганцовка ж. б.), микробду зыянсыздандыруунун жаңы жолдору табылды.

АНТИСЕМИТИЗМ

2023-12-08T06:22:43Z

Adina:

'''АНТИСЕМИТИЗМ''' еврейлерге карата этникалык жана диний жактан жерүү саясаты; аларды чектеп, куугунтуктап, массалык түрдө кырууга багытталган шовинизмдин өтө ашынган формасы. Антисемитизм термини 19-к-дын 70–80-жылдарында пайда болгон. Узак мезгил бою антисемитизм улут аралык чатактарды туудурган каражат катары саясий күчтөр тарабынан пайдаланылган антисемитизмдин ашынган түрү германдык фашизмдин негизги идеясына айланган. Натыйжада Германиядагы жана немецтик-фашисттик аскерлер каратып алган аймактарда 1938–45-ж. 4-6 млнго чейин еврей калкы жок кылынган.

АНТИПРОТОН

2023-12-08T06:21:28Z

Adina:

'''АНТИПРОТОН''' ''(р'' ) – протондун туруктуу (стабилдүү) ''антибөлүкчө''сү. Антипротон менен протондун массасы жана спини барабар, электр заряды жана магнит моментинин абсолюттук чондугу бирдей, бирок белгилери карама-каршы. Антипротондун электр заряды терс маанилүү. 1955-ж. О. Чемберлен, Э. Сегре ж. б. (АКШ) табышкан. ''Бариондордун'' сакталуу законуна ылайык антипротон менен протон бирге пайда болушат. Антипротон жуп бөлүкчөлөр эки бош протон кагылышканда пайда болот. Антипротон зат аркылуу өткөндө аннигиляцияланып, жаңы бөлүкчөлөрдү пайда кылат.

АНТИПИНА Клавдия Ивановна

2023-12-08T06:20:04Z

Adina:

'''АНТИПИНА''' Клавдия Ивановна (5. 5. 1903 – 4. 10. 1996, Бишкек) – көркөм өнөр таануучу, тарых илимдеринин кандидаты, КРдин мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (Кыргыз Совет Энциклопедиясынын ишине активдүү катышкандыгы үчүн). Кыргыз ССРинин маданиятка эмгек сиңирген ишмери (1974). 1931-ж. Москва университетин антропология адистиги боюнча бүтүргөн. 1937-ж. чейин ВКП (б) БКнын басма үйүндө редактор, күйөөсү репрессияланганга байланыштуу Кыргызстанга келип, 1937–46-ж. Фрунзеде (азыркы Бишкек) кечки мектепте мугалим, Агартуу министрлигинин методика кабинетинде, мугалимдердин билимин өркүндөтүү институтунда эмгектенген. 1946–54-ж. СССР ИАнын Кыргызстандагы филиалынын тарых музейинде кенже илимий кызматкер, Кыргыз кыз-келиндер институтунда окутуучу, 1955-жылдан Кыргызстан ИАнын Тарых институтунда илимий кызматкер болуп иштеген. Ал «Түштүк кыргыздарынын материалдык маданиятынын жана колдонмо өнөрүнүн өзгөчөлүктөрү» аттуу илимий жактан өтө баалуу монографиянын (кийин ал эмгеги АКШда англис тилинде да чыккан), «Кыргыздын элдик өнөрү» ж. б. эмгектердин автору. Ошондой эле «Дархан, Чычкан айылдарында жашаган колхозчу кыргыздардын үй тиричилиги» деген коллективдүү китепти жазууга катышкан. К. Антипина кыргыз колдонмо өнөрүн эң мыкты билген, изилдеген жана аны дүйнөгө таанытууга зор салым кошкон.

Ы. Кадыров.

АНТИПИНА Алиса Борисовна

2023-12-08T06:19:05Z

Adina:

'''АНТИПИНА Алиса Борисовна''' (1938-ж.т.) – СССР спортуна эмгек сиңирген чебер (1968). Ал 1955-жылдан баскетбол менен машыгып, 1961-ж. спорттун чебери болгон. СССР курама командасынын курамына 1962-ж. кирген. 1964-ж. Перунун Лима, 1967-ж. Чехословакиянын Прага шаарларында СССР курама командасында ойноп, дүйнөнүн чемпиону болгон. СССР спортунун эл аралык класстагы чебери (1967). СССР элдеринин беш спартакиадасына катышкан.

АНТИПАТИЯ

2023-12-08T06:18:20Z

Adina:

'''АНТИПАТИЯ''' (гр. antipatheia – жактырбоо) – адамдын кимдир бирөөнү (же бир нерсени) жактырбоо, кастык кылуу, жек көрүү менен мүнөздөлүүчү эмоциялык мамилеси. Ал адамдын тышкы турпатынын айрым белгилеринен, үнүнөн, мамилесинен ж. б. байкалышы мүмкүн. ''Симпатия'' сыяктуу эле антипатия түшүнбөстүктөн же түшүнүп баамдоодон болушу ыктымал. Түшүнбөстүктөн болуучу антипатия негизинен балдардын турмуштук тажрыйбасынын жетишсиздигинен, адамдардын кылык-жоруктарын жеткиликтүү талдап биле албагандыгынан келип чыгат. Түшүнүп баамдоодон жаралуучу антипатия көз караштын, кызыкчылыктын, сезимдердин кескин түрдөгү айырмалуулугунан, жалпысынан алганда бири-бирине кас социалдык же саясий топторго таандык болгондуктан, турмушка ар түрдүү көз карашта мамиле кылуучулуктан келип чыгат. Кээде көрө албастык сезимине айланып кетиши ыктымал. Ошондуктан тарбиячылар балдарды өздөрүнүн тигил же бул эмоциялык абалынын себептерин сезе билүүгө, башка адамдар менен мамилени алардын эң негизги адамдык баркын жана кемчиликтерин туура баалоонун негизинде түзүүгө үйрөтүү керек.

АНТИНОМИЯ

2023-12-08T06:16:51Z

Adina:

'''АНТИНОМИЯ''' (''анти...'' жана гр. nomos – мыйзам, сөзмө-сөз, мыйзамдагы карама-каршылык) – ой-пикирдин, ой жорутуунун ортосундагы каршы келүүчүлүк. Ал юридикалык мааниге ээ болгон жана эки мыйзамдын ортосундагы карама-каршылыкты же өзүнчө мыйзамдын ички карама-каршылыктарын түшүндүрөт. 1-к-да терминди көрсөтүлгөн мааниде Квинтилиан, кийинчерээк – Гермоген, Плутарх, Августин ж. б. колдонушкан. Юстиниандын кодексинде укук «коллизиясы» качан мыйзам өзүнө-өзү карама-каршы чыккан учур антиномия аталган. Анын философиялык мааниси Канттын «Таза акыл сыны» эмгегинде бааланган. Аристотелдин айтуусу боюнча ал дүйнөнү бир бүтүн катары караганда адамдын акыл-эсинде пайда болот. Антиномия жөнүндөгү Канттын окуусу диалектикалык логиканын фундаменталдык өбөлгөсү катары немец классикалык идеализми тарабынан ар тараптуу өнүккөн. Гегелдин диалектикасында антиномия карама-каршылыктын синтездик түшүнүгү болуп кайра түзүлгөн.

''Ш. К. Алиева.''

АНТИНЕЙТРОН (Я)

2023-12-08T06:15:06Z

Adina:

'''АНТИНЕЙТРОН''' '''(n)''' – нейтрондун ''антибөлукчөсү.'' Антинейтрондун электр заряды жок, массасы, спини жана магнит моментинин абсолюттук чоңдугу ''нейтрондукуна'' барабар. Антинейтрондун магнит моменти оң, ал эми нейтрондуку терс мааниге ээ. Антинейтронду 1956-ж. Б. Корк, Г. Ламбертсон, О. Пиччони, В. Венцель (АКШ) антипротондорду чачыратуу тажрыйбасында ачышкан.

АНТИМОНИТ

2023-12-08T06:13:37Z

Adina:

'''АНТИМОНИТ''' (латынча antimonium – сурьма), сурьма жылтырагы, стибнит – минерал. Сульфиддер классына кирет. Химиялык формуласы Sb2S3. Ромб сингониясында кристаллданат. Өңү боз металл сымал жалтырак. Катуулугу ''Моос шкаласы'' боюнча 2–2,5. Салыштырма салмагы 4,6. Кычкылдануу зонасында сурьма кычкылдарын жана кычкылтектүү бирикмелерди пайда кылат. Антимонит сурьманын негизги кенташы. Негизинен эритме [[File:АНТИМОНЙТ_115.png | thumb|none]]
кошундуларды (подшипниктер үчүн баббиттерди) жасоодо кеңири колдонулат. Ошондой эле сурьма кошундусу резина өнөр жай, текстиль өндүрүшүндө, айнек иштеринде, медицинада ж. б. пайдаланылат. Кыргызстандагы сурьма кендери: Кадамжай, Терек-Сай, Абшыр-Сай, КасанСай, Саба-Жарды ж. б. Кадамжай кенинен бөлүнүп алынган сурьма сапаты боюнча дүйнөлүк эталон катары эсептелинет.

АНТИЛОПАЛАР

2023-12-08T06:12:49Z

Adina:

'''АНТИЛОПАЛАР''' – көңдөй мүйүздүүлөр тукумундагы ача туяктуу жаныбарлар. Денеси субагай, буттары ичке, узун, илбериңки. Көпчүлүк түрүнүн эркегинде гана мүйүз болот. Көбүнчө Африка жана Азия (жейрендер, бөкөндөр) талаа, чөл мейкиндигинде жашайт. Айрымдары тоолуу жерлерде, субальпы жана альпы бөксө тоо[[File:АНТИЛОПАЛАР_114.png | thumb|Антилопалар: 1 – горал; 2 – жейрен.]]
өрөөндөрүндө кездешет. Антилопалардын эти, териси жана мүйүзү үчүн мергенчилик жасалат. Алардын саны азаюуда, айрымдары коргоого алынган. Бир катар түрлөрү улуттук парктарда гана сакталган.

АНТИЛ АРАЛДАРЫ (НИДЕРЛАНДДЫК)

2023-12-08T06:12:07Z

Adina:

'''АНТИЛ АРАЛДАРЫ (НИДЕРЛАНДДЫК),''' Н и д е р л а н д А н т и л а р а л д а р ы – Нидерланд Королдугунун өзүн-өзү башкаруучу администрация бирдиги. Борбордук Америкадагы аралдар тобу, Вест-Индияда. Кариб деңизинде жайгашып, 6 аралды камтыйт. ''Ылымта аралдар'' тобундагы аралдар – Кюрасао, Бонайре, Клейн (же Кичи) Бонайре (элсиз), ''Айдарым аралдар'' тобундагы аралдар – Синт-Эстатиус, Саба жана Сен-Мартен. Аянты 800 ''км2''ден ашык. Калкы 199 миң (2009); 90%тен ашыгы шаарда жашайт. Калкынын 80%тен ашыгын антил креолдору (негр жана мулат), жергиликтүү креол (папьяменто) тилинде сүйлөгөндөр түзөт, вест-индиялык креолдор (5%), суринамдыктар (3%), голланддар (0,5–5%), француздар (1%), АКШлык америкалыктар (1%) жашайт. Католик (73%), протестант (13%), мусулман ж. б. диндерди тутат. Администрациялык борбору – Виллемстад шаары. Расмий тили – нидерланд тили. Ошондой эле папьяменто, англис тилдери да колдонулат. Акча бирдиги – антил гульдени. Администрациялык-аймактык жактан 5 аралга бөлүнөт. Аралдары жанар тоодон жана кораллдардан пайда болгон. Жээк тилкелери өтө тилмеленип, ыңгайлуу гавандары бар. Климаты деңиздик тропиктик, түндүктөгү аралдары нымдуураак. Айлык орточо температурасы түштүгүндө 27°С, түндүгүндө 30°С. Жылдык жаан-чачыны 500–600 ммден 1000–1200 ''мм''ге чейин. Түндүк аралында июлдан октябрга чейин ураган болуп турат. Сен-Мартен аралында туздуу көл бар. Дайыма жашыл токой жана бадалдар өсөт. Кюрасао, Бонайре, Синт-Эстатиус жана Саба аралында деңиз астында парктар уюшулган. Экономикасынын негизин чет элдик туризм түзөт (жылына 700 миң турист келет; киреше 850 млн доллар). Ички дүң продукциясынын көлөмү 2,8 млрд долларды түзгөн, аны киши башына бөлүштүргөндө 16 миң доллардан (2004; АКШ) туура келет. Туризмдин негизги түрлөрү – пляжда эс алуу, дайвинг жана сноркелинг. Башкы туристтик борборлору – Сен-Мартен (жылына 400 миң турист келет), Кюрасао (220 миң) жана Бонайре (50 миңден ашык). Офшордук банк бизнеси өнүгүүдө (борбору – Виллемстад). Өнөр жай өндүрүшүнүн башкы тармагы – нефть ажыратуу (Виллемстад). Кеме ремонттоо (Кюрасао аралында), электроника чогултуу өнөр жайы, текстиль фабрикасы, ром чыгаруучу (Сен-Мартен аралы), ликёр (Кюрасао аралы) заводдору бар. Көркөм кол өнөрчүлүк (тор түйүү, Саба аралында; зер буюмдарын жасоо) өнүккөн. Кальцийдин фосфатын (Кюрасао аралы), туз (Бонайре жана Сен-Мартен аралдарында) казылып алынат. 2007-ж. 1,22 млрд ''кВт-c'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Аймагынын 10,5% айыл чарбасында иштетилет. Азык-түлүктүн көп бөлүгү сырттан алынат. Түштүк аралында алоэ (фармацевтика үчүн), ачуу жашыл апельсин (кургатылган кабыгынан «Кюрасао» ликёру даярдалат), Түндүк аралында ак жүгөрү, арахис, бал камыш, нан дарагы, банан, жашылча өстүрүлөт. Балык кармалат. Деңиз продуктулары (лангуст) даярдалат. Темир жол жок. Автомобиль жолунун узундугу 845 ''км'' (анын ичинде 300 ''кми'' асфальтталган). Деңиз соода флотунун тоннажы 1000 ''рег. бр.-т'' Башкы деңиз порттору: Виллемстад, Кралендейк, Филипсбург. Беш аэропорту (анын ичинде Виллемстадда эл аралык) бар. Сыртка нефть продуктуларын чыгарып, ошондой эле нефть, туз, фосфат, алоэ, ликёр, лангуст реэкспорттойт. Сырттан чийки нефть, (Венесуэладан), керектелүүчү товарларды ж. б. алат. Эркин соода зонасы. Негизги соода шериктери: АКШ, Мексика, Гватемала.

 Ад.: Антильские (Нидерландские) острова // Страны мира. Краткий политико-экономический справочник. М., 1997. ''Р. Карачалова.''

АНТИЛ АРАЛДАРЫ

2023-12-08T06:10:53Z

Adina:

'''АНТИЛ АРАЛДАРЫ''' (испанча Antillas; anti – каршы, illas – аралдар, башкача айтканда океандын арткы тарабындагы аралдар) – Вест-Индиядагы архипелаг. Аянты 228,7 миң ''км2.'' Калкы 42 млн (2009). Чоң антил аралдарына ''(Куба, Гаити, Ямайка, Пуэрто-Рико)'' жана Кичи антил аралдарына (Виргиния, Айдарым, Ылымта, Тринидад, Тобаго, Барбадос) бөлүнөт. Климаты тропиктик пассаттык, ысык, жайы нымдуу. Жылдык жаан-чачыны 1200–2000 ''мм,'' тоолорунун айдарым капталдарында 5000 ''ммге'' чейин, ылымта капталдарында 700–800 ''мм.'' Жайдын аягында өтө катуу шамал (ураган) болот. Тоолорунун бийиктиги 3175 ''м''ге жетет. Аракеттеги жанар тоолор бар. Жалбырагын күбүүчү жана дайыма жашыл тропик токойлору, саванна мүнөздүү. Антил аралдарында жайгашкан өлкөлөр: Антигуа жана Барбуда, Барбадос, Гаити, Гренада, Доминика Республикасы, Куба, Сент-Винсент жана Гренадина, Сент-Люсия, Сент-Китс жана Невис, Тринидад жана Тобаго, Ямайка, ошондой эле Улуу Британиянын, АКШнын, Франциянын жана Нидерландиянын ээликтери; аралдардын бир бөлүгү Венесуэланын курамына кирет.

АНТИКАЛЫК ФИЛОСОФИЯ

2023-12-08T06:09:08Z

Adina:

'''АНТИКАЛЫК ФИЛОСОФИЯ''' (б. з. ч. 7–6-к. калыптанган – грек антика философиясы) – мүнөзү жана мазмуну, өзгөчө философиялуу методу менен байыркы чыгыш философиялык системаларынан айырмаланат. Анын өнүгүшүн болжол менен 4 этапка бөлүп көрсөтүүгө болот: 1) Сократка чейинки этап, ошол мезгилдин философторун досократиктер деп аташкан. 2) Классикалык этап. Ал Сократтын, Платондун жана Аристотелдин таасири жана ишмердүүлүгү менен мүнөздөлөт. 3) Бул учурдагы эмгектердин көпчүлүгү эллинистикалык этап катары аныкталган. 4-сү ошол кездеги чечүүчү күчтөрдүн бири болуп турган Римге туш келет. Көп жагынан ал грек маданияты менен байланыштуу, ошондой эле христиан философиясы калыптанат.
''Ш. К. Алиева.''

АНТИКАЛЫК КӨРКӨМ ИСКУССТВО

2023-12-08T06:07:59Z

Adina:

'''АНТИКАЛЫК КӨРКӨМ ИСКУССТВО,''' б а й ы р к ы д ү й н ө н ү н к ө р к ө м и с к у с с т в о с у – Жер Ортолук деңизинин жана Жакынкы Азия өлкөлөрүндө (Байыркы Грекия жана эллиндик мамлекеттер, Байыркы Рим республикасы жана биздин замандын 1-миң жылдыгынын 1-жарымындагы Рим империясы) өнүккөн көркөм искусство. Антикалык көркөм искусствонун ''архаика, классика, эллинизм,'' Рим искусствосу'' сыяктуу'' негизги этаптарды басып өткөн''.'' Төртүнчү этап бир нече стадияларга бөлүнөт жана Римден баштап, Рим империясынын кризис дооруна чейинки мезгилди өз ичине камтыйт. Антикалык көркөм искусствонун эң жемиштүү учуру жана анын негизги тенденцияларына мүнөздүү көрүнүш б. з. ч. 5-6-кылымдардагы грек классикасынын мезгили болгон. Кудайлардын жана мифологиялык каармандардын образында грек сүрөтчүлөрү рухий дүйнөсү менен дене сулуулугу айкалыша өнүккөн кайраттуу адам – атуулдун идеалын чагылдырышкан. Мына ушул эстетикалык идеалдын астында бүткүл көркөм искусствонун башка түрлөрү өнүккөн. Скульптурада антикалык көркөм искусствонун сүймөнчүлүктүү образы – кемтиксиз адамды чагылдырган статуянын тиби үстөмдүк кылган; адам денесинин ийкемдүү (пластикалык) көркөмдүгү байыркы скульпторлор тарабынан чоң чеберчиликте берилген. ''Вазопистин'' кээ бир түрлөрүн, римдик мезгилге таандык ''фреска'' менен ''мозаиканын'' кээ бир үлгүлөрүн эске албаганда, байыркы живопись дээрлик сакталган эмес. Бирок адабий булактарга караганда ал эллинизм доорунда жогорку деңгээлде өнүккөн. Антикалык драматургия Европадагы адабияттын драмалык түрүнүн эң алгачкысы болуп, ал өзүнө негизги түрлөрүн – ''трагедияны'' жана ''комедияны'' камтыган. Анын негизинде пайда болгон драмалык поэзиянын антикалык теориясы (Аристотель, Гораций ж. б.) европа драматургиясына чоң таасир тийгизген (Корнель, Расин, Мольер, Гёте, Шиллер ж. б.). Рим империясынын кулашы жана кул ээлөөчүлүк түзүлүштүн кыйрашы менен антикалык көркөм искусство бүткөн, бирок анын салттары бүткүл дүйнөлүк көркөм маданиятты байытты. Бул айрыкча ''Кайра жаралуу'' доорундагы көркөм өнөрдө абдан байкалды. Антикалык көркөм искусство Жер Ортолук деңизинин жана Жакынкы Азия элдеринин ошол мезгилдеги бүт маданият тарыхын (дегеле бүткүл тарыхты) өз ичине камтыйт. [[File:АНТИКАЛЫК КӨРКӨМ ИСКУССТВО_110.png | thumb|Принц Рахотеп жана анын аялы Нофрет (IV династия). Статуя эки башка акиташ блогунан чегилген. Көздөрү инкрустацияланып боёлгон жана статуялар ушул убакка чейин абдан жакшы сакталган. Аялдын жана эркектин өңдөрүнөн байыркы египеттиктерге мүнөздүү болгон айырманы көрүүгө болот.]]

[[File:АНТИКАЛЫК КӨРКӨМ ИСКУССТВО_111.png | thumb|Эксекий. Аякс жана Ахилл. Амфора жазуусу. Б. з. ч. 530-ж. Рим. Ватикан.]]

АНТИКАЛЫК ДҮЙНӨ

2023-12-08T06:03:09Z

Adina:

'''АНТИКАЛЫК ДҮЙНӨ''' (лат., antiquitas – байыркы, эзелки) – Байыркы Грекия (эллинизм доору кошо) жана Байыркы Рим менен байланышкан байыркы дүйнө тарыхынын этабы. Гректердин, римдиктердин байыркы ар кыл мурастарына (антикалык искусствонун чыгармаларын чогултуу, Байыркы Грекия менен Римдин тарыхын изилдөө) кызыгуу зор болгон ''Кайра жаралуу'' доорунан баштап «антикалык искусство», «антикалык адабият», «антикалык тарых», «антикалык маданият», «антикалык философия» деген түшүнүктөр пайда болгон. Ал өлкөлөрдүн социалдык-экономикалык тарыхын изилдеп билүүгө болгон кызыгуунун күчөшүнөн улам «антикалык коом», «антикалык шаар», «чарба жүргүзүүнүн антикалык системасы» деген түшүнүктөр келип чыккан. Антикалык коомдо өндүрүштүн негизги каражатына (жерге) общинанын – ''полистин'' толук укуктуу мүчөсү гана эгедер боло алган. Полистик түзүлүштүн негизин элдик чогулуш түзгөн жана ал бардык маанилүү маселелерди чечкен. Байыркы коомдо полистин толук укуктуу жарандарынын саясий турмушка жана мамлекеттик башкарууга катышуусуна мүмкүнчүлүк берген демократиянын пайда болушунун зор мааниси болгон. Азчылыкты түзгөн эркин калктын артыкчылыктарга ээ болуусуна карабастан, бул өз мезгили үчүн шилтенген ири кадам эле. Бирок бардык эле полистерде демократия кеңири жайылтылган эмес. Бир катар грек мамлекеттери (Афины, Коринф ж. б.) жана Рим сыяктуу байыркы коомдордун өнүгүшүнүн белгилүү бир учурунда өндүрүштүн негизги тармактарында кул эмгеги кеңири пайдаланып, бул эмгек башкы өндүргүч күчтөрдүн бири болуп калган. Байыркы коомдо адамзаттын баалуу мурастары түзүлгөн. Философия, адабият, архитектура өнүгүүнүн жогорку чегине жеткен.

АНТИГУА-ГУАТЕМАЛА

2023-12-08T05:59:58Z

Adina:

'''АНТИГУА-ГУАТЕМАЛА –''' Гватемаладагы шаар. Сакатепекес департаментинин администрация борбору. Шаар ''Бүткүл дүйнөлүк мурастын'' тизмесине кирген. Калкы 58 миң (2010). Гватемала шаарынан 30 ''км'' батышта, 1533 ''м'' бийиктикте Агуа өчкөн жанар тоонун (3766 ''м)'' этегинде жайгашкан. Автомобиль жолу аркылуу Панамерика шоссеси менен байланышат. 1527-ж. негизделген. 1541-ж. жанар тоонун атылышынан талкаланып, 1542-ж. азыркы ордуна көчүрүлгөн. 17–18-кылымдарда Борбордук Америкадагы ири саясий, экономикалык жана маданий борборго (Мехико, Лимадан кийин) айланган. Антигуа-Гуатемала – шаар-музей. Өлкөнүн башкы туристтик борборлорунун бири. Эстеликтери: сарай (1549–68), ратуша (1739–43), Сан-Карлос университети, монастырь
жана Нуэстра Сеньора де ла Мерсед чиркөөсү[[File:АНТЙГУА-ГУАТЕМАЛА_104.png | thumb | Антигуа-Гуатемала ш-ндагы Нуэстра Сеньора де ла
Мерсед чиркөөсү (17-к.).]]
(17-кылым), Сантьяго собору (1542), Сан Франсиско (1690), Ла Кампаньия де Хесус (1698) чиркөөлөрү, Реаль Кабильдо (1740–43), Корол жана Каса деЧаморро (1702) сарайлары, 18-кылымдын турак-жайлары. Музейлер [Сантьяго, байыркы китептер, Каса Кохом (Музыка үйү)] бар. Жыл сайын диний фестивалдар өткөрүлөт. Яшма, жыгач, карападан кооз буюмдар жасалат.

АНТИГОНИДДЕР

2023-12-08T05:58:27Z

Adina:

'''АНТИГОНИДДЕР –''' Македониядагы падышалардын династиясы (б. з. ч. 306–168-ж.). ''Александр Македонскийдин'' кол башчысы «Жалгыз көздүү» Антигон I негиздеген (306–301-ж. бийлеген) жана улуу Деметрий I Полиоркет (301–286-ж. бийлеген) экөө тең падышабыз деп жарыялаган. Деметрий I туткунда өлгөндөн кийин, анын мурасчысы болуп уулу Антигон II Гонат (283–239-ж. башкарган) калат. Антигониддердин кийинкилеринен күчтүүсү Филипп V (221–179) кеңири эл аралык саясат жүргүзүп, 215-ж. Карфаген кол башчысы ''Ганнибал'' менен союз түзгөн. Грекияда өз үстөмдүгүн күчөтүү үчүн жасаган аракети Филипп Vни Рим менен кагылыштырган. Киноскефалдагы салгылашууларда жеңилгенден кийин, Македониядан тышкаркы аймактагы ээлигинен баш тарткан соң, Грекияны римдиктер бийлеп калган. Анын мурасчысы уулу Персей (179–168) 168-ж. Пидндеги салгылашууда жеңилип, Македония кыйраган жана Римге биротоло баш ийип калган.

АНТИГИТЛЕРДИК КОАЛИЦИЯ

2023-12-08T05:56:45Z

Adina:

'''АНТИГИТЛЕРДИК КОАЛИЦИЯ –''' 2-дүйнөлүк согуштун жүрүшүндөгү (1939–45) Германия, Италия, Япония жана алардын саттелиттеринин агрессиячыл блогуна каршы күрөшүү үчүн түзүлгөн мамлекеттердин жана элдердин союзу. Ага СССР, АКШ, Англия, Франция, Кытай, ошондой эле Югославия, Польша, Чехословакия, Австралия, Бразилия, Индия, Канада, Эфиопия ж. б. мамлекеттер кирген. Фашисттик агрессорлор тарабынан басып алынган аймактардагы партизандык жана ''Каршылык көрсөтүү кыймылдары,'' бүткүл дүйнөдөгү антифашисттик, пацифисттик уюмдар антигитлердик коалицияга чоң жардам беришкен. Антигитлердик коалиция 1941-ж. июнда фашисттик Германиянын СССРге кол салуусуна байланыштуу түзүлө баштаган жана буга катышуучулардын союздаштык мамилелери 1942-ж. 1-январдагы 26 мамлекеттин Вашингтон декларациясында, ошондой эле андан кийинки бир катар документтерде бекемделген. Декларацияга кол койгон мамлекеттер бардык аскердик, экономикалык ресурстарын фашисттик өлкөлөргө каршы күрөшкө багыттоого жана алар менен сепараттык келишимдерге кол койбоого милдеттенишкен. 2-дүйнөлүк согуш бүтөөрүндө 53 мамлекет фашисттик блоктогу өлкөлөр менен согуш абалында турган. Антигитлердик коалиция өз милдетин ийгиликтүү аткаруу менен 2-дүйнөлүк согуш мезгилинде жеңишке жетишүүдө зор роль ойногон.