КЭТБ эски сайт - User contributions [ky]

АЙТМАМБЕТОВ Дүйшө

2026-02-26T04:51:08Z

Турганбаев Элебай:

'''АЙТМАМБЕТОВ''' '''Дүйшө''' [1921, [[СССР]], [[Түркстан АССРи]], [[Жети-Суу]] (азыркы [[Ысык‑Көл]]) [[облусу]], Тоң болуштугу, Күнчыгыш (азыркы [[Бөкөнбаев]]) айылы – 1985, [[Кыргыз ССРи]], [[Фрунзе шаары]]] – тарыхчы, тарых илимдеринин доктору (1981), профессор (1983). 1951‑жылы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык институтун бүтүргөн. 1951‑жылдан [[Кыргызстан]] КП БКнын аппаратында жооптуу кызматта, «Мугалимдер газетасынын» редактору, Кыргыз ССР ИАнын Тарых институтунда кенже, улук илимий кызматкер, Кыргыз педагогика илим‑изилдөө институтунда сектор башчы, 1981‑1985‑жылдары КМУда Кыргызстандын тарыхы кафедрасында доцент, профессор болуп иштеген. Анын илимий эмгектери Кыргызстандын революцияга чейинки салттуу маданиятын изилдөөгө арналган. 130дан ашык илимий эмгектин автору. Эмг.: Развитие культуры киргизского народа во второй половине 19 и начале 20 вв. Ф., 1967; Кыргыз ССРинин тарыхы. Ф., 1963, 1968. 
[[Категория:1-Том]]

АЙТБАЕВ Таштемир Сыдыгалиевич

2026-02-26T04:19:49Z

Турганбаев Элебай: Турганбаев Элебай moved page АЙТБАЕВ to АЙТБАЕВ Таштемир Сыдыгалиевич

'''АЙТБАЕВ''' Таштемир Сыдыгалиевич [27. 11. 1943, [[СССР]], [[Кыргыз ССРи]], [[Тянь-Шань]] (азыркы Нарын) [[облусу]], [[Ак‑Талаа району]], [[Тоголок Молдо айылы]]] – генерал‑лейтенант (2000). [[Москва шаары]]ндагы Бауман атындагы техникалык жогорку окуу жайын (1967), [[Алматы]] Жогорку партиялык мектебин (1981) бүткөн. 1961–1962‑жылдары Москва шаарындагы И. А. Лихачев атындагы заводдо слесарь‑ширетүүчү, 1967–1982‑жылдары Кыргыз ССР жергиликтүү өнөр жай министрлигинин пластмасса буюмдар заводунда улук конструктор, башкы технолог, комсомолдун Свердлов райкомунун экинчи, Биринчи май райкомунун биринчи, [[Кыргызстан]] ЛКЖС Бишкек шааркомунун 2‑секретары, Кыргызстан ЛКЖС БКнын инструктору, үгүт‑насыят боюнча секретары, 1‑секретары, 1982‑1986‑жылдары СССР Мамлекеттик коопсуздук комитетинин улук инспектору, Кыргыз ССР Мамлекеттик коопсуздук комитетинин төрагасынын орун басары, 1‑орун басары, 1986‑1995‑жылдары Кыргызстан КП [[Ош]] обкомунун өнөр жай‑транспорт, социалдык‑экономика бөлүмдөрүнүн башчысы,
[[File:АЙТБАЕВ4.png | thumb | none]]
Ош облустук элдик контроль комитетинин төрагасынын милдетин аткаруучу, Кыргызстан КП Нарын обкомунун 1‑секретары, Кыргызстан КП БКнын секретары, «Кыргызавтосервис» мамлекеттик акционердик коомунун генералдык директорунун орун басары, вице‑президенти, 1995–1999‑жылдары Кыргыз Республикасынын Ички иштер министринин орун басары, 1999–2000‑жылдары КРдин Улуттук коопсуздук министри, 2000–2002‑жылдары КРдин Ички иштер министри, 2002–2005‑жылдары КРдин Юстиция министринин орун басары, 2005-2006‑жылдары КРдин Улуттук коопсуздук кызматынын төрагасы, 2006‑жылдан «Кыргызпромкурулушбанк» ачык акционердик коомдун төрагасы. [[Кыргыз ССР Жогорку Совети]]нин 3 жолку депутаты (1975–1990). «Ардак Белгиси» ордени менен сыйланган. 
[[Категория:1-Том]]

АЙТБАЕВ Абдимиталип Айтбаевич

2026-02-26T04:17:00Z

Турганбаев Элебай:

'''АЙТБАЕВ Абдимиталип Айтбаевич''' [04, 03. 1940, [[СССР]], [[Кыргыз ССРи]], [[Фрунзе]] (азыркы [[Чүй]]) [[облусу]], [[Кемин району]], [[Кара-Булак кыштагы]]] – философия илимдеринин доктору (2008). 1962-жылы Кыргыз Мамлекеттик университетинин (КМУ) чет тилдер факультетин (немец тили боюнча) бүтүргөн. 1962-жылдан Ош Мамлекеттик педагогикалык институнунда окутуучу, КМУнун философия кафедрасында окутуучу, Кыргыз ССР Тышкы Иштер министрлигинде биринчи секретарь, Кыргыз Мамлекеттик педагогикалык институтунда окутуучу, улук окутуучу, илимий коммунизм кафедрасынын доценти, кийин философия кафедрасынын доценти; Кыргыз Мамлекеттик медицина иститутунун, Чүй университетинин жана И. Арабаев атындагы КМУнун гуманитардык сабактар боюнча кафедра башчысы; Ж. Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук университетинде философия жана усулдук илимдер кафедрасынын башчысынын милдетин аткаруучу. А. Айтбаев 76 илимий эмгектин, анын ичинде 2 монография, 17 окуу-методикалык куралынын автору.

 Эмг.; Феномен менталитета: учебное пособие. – Бишкек, 2004. – 102 с. ж. б.
[[Категория:1-Том]]

АЙТБАЕВ Таштемир Сыдыгалиевич

2026-02-26T03:59:51Z

Турганбаев Элебай:

АЙДАРОВ Ташпай

2026-02-26T03:40:49Z

Турганбаев Элебай:

'''АЙДАРОВ''' '''Ташпай''' [1919, [[Россия империясы]], [[Фергана]] (азыркы [[Жалал‑Абад]]) облусу, Наманган уезди (азыркы [[Чаткал району]]), [[Чаткал өрөөнү]] – 15. 01. 2010, [[Кыргызстан]], Жалал‑Абад облусу, Чаткал району, [[Каныш‑Кыя кыштагы]]] – малчы, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1971). 1932‑жылдан Чаткал районундагы «Победа» колхозунда колхозчу, баш чабан, 1958-жылдан «Чаткал» совхозунун (азыркы «Каныш‑Кыя») баш чабаны.
[[File:АЙДАРОВ51.png | thumb|none]]
Койдун санын көбөйтүүдө жогорку ийгиликтерге жетишип, 1970‑жылы ар жүз тубар койдон 140тан козу алып, чыгашасыз асыраган, ар койдон 4,2 ''кг'' жүн кыркып алган. 1975‑1980‑жылдары [[Кыргыз ССР Жогорку Совети]]нин депутаты. Эки Ленин ордени менен сыйланган. 
[[Категория:1-Том]]

АЙДАРКУЛ КААНА

2026-02-26T03:30:54Z

Турганбаев Элебай:

'''АЙДАРКУЛ КААНА''' [23. 08. 1953, [[СССР]], [[Кыргыз ССРи]], [[Фрунзе]] (азыркы [[Чүй]]) [[облусу]], Иванов (азыркы [[Ысык‑Ата]]) району, [[Юрьевка айылы]]] – тарыхчы, тарых илимдеринин доктору (1994), профессор (1997). Милициянын полковниги. 1976‑жылы Кыргыз Мамлекеттик университетин бүтүргөн. 1976–1980‑жылдары В. В. [[Маяковский]] атындагы кыргыз кыз‑келиндер институтунда (азыркы И. [[Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети]]) лаборант, окутуучу, доцент, профессор, 1980–1994‑жылдары [[Кыргыз Республикасынын Ички иштер министрлиги]]нин академиясында жооптуу кызматкер, 1994–2004‑жылдары И. Арабаев атындагы КМУда окутуучу‑профессор, 2004-2007‑жылдары КРдин Ички иштер министрлигинин академиясында кафедра начальниги, профессор, окуу иштери боюнча начальниктин орун басары, 2007–2015‑жылдары кафедра начальниги, 2015‑жылдан И. Арабаев атындагы КМУда факультеттин профессору, Кыргыз милиция кызматкерлеринин аялдар ассоциациясынын президенти. Эмгектери негизинен эл аралык мамилелер тарыхын, саясат таануунун маселелерин изилдөөгө багытталган. 100дөн ашуун илимий эмгектери жарыкка чыккан. «Кыргыз Республикасынын билим берүүсүнө эмгек сиңирген кызматкер» (2018), «Кыргыз милициясынын отличниги» (2012), «Кыргыз Республикасынын билим берүүсүнүн отличниги» (1995). КРдин Ардак грамотасы менен сыйланган.

Эмг.: Международные отношения кыргызов и Кыргызстана: история и современность. Б.,2002, Правовые основы кыргызской милиции. В соавторстве. Б., 2004, Права человека и массовые беспорядки. Б., 2010. 
[[Категория:1-Том]]

АЙДАРБЕКОВ Иманаалы

2026-02-26T02:44:50Z

Турганбаев Элебай:

'''АЙДАРБЕКОВ''' '''Иманаалы''' (1894, [[Россия империясы]], [[Жети-Суу облусу]], [[Пишпек уезди]], [[Арчалы]] конушу – 05. 11. 1938, [[Кыргыз ССРи]], [[Фрунзе шаары]]) – саясий жана мамлекеттик ишмер; [[Кара Кыргыз автономиялык облусу]]нун (ККАО) революциялык комитетинин төрагасы (1924–1925), [[Кыргыз АССРи]]нин Жогорку сотунун төрагасы (1927–1929). Атасы Айдарбек Турду уулу солто уруусуна караштуу күнтуу уругунун манабы болгон. Иманаалы Айдарбеков алгач жергиликтүү орус-тузем, анан [[Пишпек]]теги айыл-чарба мектебинен (1898–1905), [[Ташкент шаары]]ндагы гидротехникалык окуу жайынан (1905–1907) билим алган. 1908-жылы атасы күтүлбөгөн жерден көз жуумп, кичүү бир туугандарына баш-көз болуп калган. 1912-жылдан 1918-жылга чейин бир эле учурда айыл башкармалыгында катчы, котормочу жана [[Келгиндер башкармалыгы]]нын башчысынын жардамчысы болуп иштеген. 1917-жылдан солчул эсерлердин (социал-революционерлер) партиясына кабыл алынып, 1917-жылы жайында Пишпектеги «Алаш» казак-кыргыз партиясынын бөлүмү түзүлүп, И. Айдарбеков анын жетекчи орундарына шайланган. 1918-жылдан коммунисттик партиянын катарына өтүп, айыл коомунда катчы болуп иштеген. 1918-жылы март айында Күн-Туу болуштугунан Пишпектеги Кеңештердин биринчи съездине делегат болуп шайланган. 1919-жылы 14-мартта большевик И. Айдарбеков Пишпек уездиндеги кеңештердин кезектеги съездинде уезддик-шаардык аткомдун мүчөлүгүнө шайланат. Көп өтпөй, 1919-жылы Жети-Суу облустук Өзгөчө Комиссиянын Пишпек бөлүмүнө тергөөчүлүк кызматын аткарып, кийин бул тажрыйбасы эске алынып, Кыргыз АССРинин Башкы сотунун төрагалыгына дайындалган. Андан кийин Пишпек уезддик революциялык комитетинин төрагасы (1920–1921), Пишпек уезддик советинин аткомунун төрагасы (1921–1923), Жети-Суу облустук жер бөлүмүнүн башчысы (1923–1924).
[[Файл:Иманалы Айдарбеков.jpg|thumb|left|228x228px]]

1924-жылы Бүткүл Россиялык Борбордук Аткаруу Комитети 17 адамдан турган Кыргыз ревкомун бекитип, анын төрагалыгына И. Айдарбеков, орун басарлыгына Д. Зульфибаев мүчөлүгүнө М. Каменский, Ж. Абдрахманов, С. Малышев, С. Чоңбашев, М. Ботобаев, П. Покровский, Б. Сарыбаев, Р. Расулов, И. Арабаев, Р. Кудайкулов, И. Тойчинов ж. б. шайланган. 1925-жылы Кыргыз автономиялуу обулусунун [[Орто Азия]]дагы (Ташкент ш.) атайын өкүлү, ошол эле учурда «Орто Азия даны» жана Кыргыз айыл-чарба банкынын башкармалыктарында мүчө, 1927–1929-жылдары Кыргыз АССРнин Жогорку сотунун төрагасы болуп иштеген. 1929-жылдан Кыргыз АССРнин жеңил өнөр-жай жана соода комиссариаттарынын эл комиссары кызматтарын аркалаган. Айдарбеков Советтердин болуштук, уездик, облустук съезддерине бир нече жолу делегат болуп шайланган. [[Ак‑Суу козголоңу]]н (1918)'','' [[Нарын]]дагы көтөрүлүштү (1920) басууга катышкан. Совет бийлигин чыңдоого жигердүү катышкандыгы үчүн Кыргыз АССР Борбордук аткомунун Ардак грамотасы менен сыйланган. 1935-жылы 16-августта жалган жалаанын негизинде компартиянын мүчөлүгүнөн чыгарылып, 1937-жылы август айында социал-туран партиясынын мүчөсү деген айып менен камакка алынган. Көптөгөн кыйноо-кыстоолордон кийин 1938-жылы Фрунзедеги шаардык түрмөнүн короосунда атылган. 1958-жылы акталып, 1991‑жылы сөөгү ариет‑аза күтүү салты менен кайрадан [[Ата‑Бейит]] көрүстөнүндөгү жерге берилген. 2014-жылы [[Кыргызстан]]дын борбору [[Бишкек шаары]]ндагы мамлекеттик ишмерлер аллеясына расмий түрдө эстелиги тургузулган.

Ад.: Джунушалиев, Дж. Время созидания и трагедий 20-30-е годы XX в. Б., 2003; Курманов З. К., Койчиев А. К., Абытов Б. К., Сатвалдиев Н. А. Первый, СПб., 2024.
[[Категория:1-Том]]

АЗЫК

2026-02-26T02:01:37Z

Турганбаев Элебай:

'''АЗЫК''' (азыктар) – [[кыргыздар]]дын оң канат урууларынын тагай уруулук бирикмесинин курамындагы [[уруу]]. Элдик [[санжыра]]ларда [[Тагай бий]]дин бакма баласынан тараган уруу катары баяндалат. Уламыштардын биринде Азык уруусунун түпкү теги жөнүндө мындай окуялар айтылат: Тагай бий [[ак үйлүү]] болуп, Эреше ханга барганда, анын үй-тиричилигин тейлеп туруш үчүн дайындалган ордо кыздарынын бирин ага убактылуу үйлөндүрөт. Мөөнөтү аяктаган мезгил келип, Тагай бий элине кайтар алдында кош бойлуу аялына: «кыз төрөсөң өзүң чоңойтуп, бой жеткенде ыйлабай турган жерге узатып кой, эгер эркек төрөсөң, ал эс тартканда менин тек жайымды түшүндүрүп, белги катары кестигимди (бычак) бер. Эр азамат болсо өзү мени издеп табар», – деп айтып, коштошуп жөнөп кетет. Тагай бий кеткенден кийин аялы эркек төрөп, атын Карачоро коет. Карачоро эр жеткенде атасын издеп жолго чыгат. Ага жолдон [[селсаяк]] бир бала кошулат. Ал экөөнө ата‑энесин кандайдыр бир өкүмдар өлтүрүп, андан качып жүргөн дагы бир бала жолугат. Карачоро аны да өзүнө жолдош кылып кошуп алат. Үч бала кыргыздарга келип, Тагай бийди табышат. Ал Карачородон өзү калтырып кеткен кестиги аркылуу өз баласы экендигин тааныган соң, жанындагы эки баланын жөнүн сурайт. Карачоро: бирөө селсаяк бала экен, жолдош кылып алдым, экинчисине азыгымды көтөрттүрүп келдим,- деп жооп берет. Жоопту уккан Тагай бий баламды ээрчип келген балдар экенсиңер, силер да мага уул болуп калдыңар деп, селсаяк баланы Саяк, азык көтөрүп келген балага Азык деп ат коюп, бала кылып алыптыр. Кийин Саяктан [[саяк]] уруусу, Азыктан азык уруусу тараган экен. Бул уламыш Азык уруусунун аталышынын элдик [[этимология]]лык чечмелениши катары пайда болгондугун изилдөөчүлөр белгилешет. Уламыш кандайдыр бир деңгээлде бул уруунун оң канат урууларынын арасындагы чоочун [[этнос]]тук компонент экендигин көрсөтөт. Бирок кыргыз эли Азык уруусун кыргыздардын байыркы урууларынын бири катары эсептеп келишкен. Б. [[Солтоноев]] жыйнаган маалыматтарда, Азык – байыркы уруу, кыргыздар [[Алтай]]‑Каңгайдан келгенде кошо келген уруу, – деп айтылат. Уламыштарга караганда, Тагай бий балдарына энчи бөлүштүрүүдө Азыкка келгенде аны «[[Нокто]] атасы» (мааниси Тагай тукумуна кирген кайсыл гана уруу болбосун, олжо бөлүштүрүлгөндө Азыктарга биринчи жана башкалардан көбүрөөк бөлгөнгө милдеттүү болгон) кылып дайындайт. Ошондуктан Aзыкты «нокто атасы» же «[[олжо]] агасы» деп аташып, аны улуу уруу катары таанышкан. Тарыхый булактарда да Азык уруусу байыркы уруулардан болгондугун көргөзгөн айрым фактылар кездешет. Изилдөөчүлөр Азык уруусунун түпкү тегин орто кылымдарда Түштүк [[Сибирь]] аймагында жашаган кыргыздардын кошунасы «аз» эли менен байланыштырат. Белгилүү этнограф С. М. [[Абрамзон]] аларды батыш [[түрк]] урууларынын бири – «асигилер» менен жакындаштырат, ошондой эле [[түргөштөр]]дүн «азийлери» менен да окшоштурат. Азык уруусун азыркы теленгуттар менен [[кыштымдар]]дын курамына кирген алтайлык «төрт‑ас» тобу менен салыштырса болот. Себеби, алтайлык «төрт‑ас» уругу сыяктуу эле кыргыздардын Азык уруусу да «төрт тамгалуу Азык» деп төрткө бөлүнгөндүгү алардын тарыхый бир мезгилдерге тектеш элементтерден болгондугун далилдейт. Көпчүлүк изилдөөчүлөрдүн пикири боюнча Азык уруусунун түпкү теги орто кылымдардагы «аз» деп аталган этностук топ менен тыгыз байланышта болгон. Этнонимден байыркы түрк тилинде «аз» жана «ок» деген сөздөрдөн «азык» аталып кеткендиги байкалат. Азык уруусу негизинен бычман, козугуна, байкүчүк жана бөрү деген төрт урукка бөлүнүп, «төрт тамгалуу Азык» деп аталат. Булардын ичинен «бөрү» уругун Азыктын багып алган баласы же анын [[жээн]]и деп баяндаган санжыралык [[уламыш]]тар кездешет. Азык уруусу негизинен [[Нарын облусу]]нун [[Кочкор]] жана [[Ат‑Башы]], [[Чүй облусу]]нун [[Кемин]] жана [[Жайыл]] райондорунун айрым кыштактарында жайланышкан. Сан жагынан анча көп болбостон, илгертеден эле [[сарыбагыш]] уруусу менен бирге, ымалалаш уруу болуп эсептелинип келген. ''Р. Жолдошов.'' 
[[Категория:1-Том]]

АЗИМОВ Розу

2026-02-26T01:00:06Z

Турганбаев Элебай:

'''АЗИ́МОВ''' '''Розу''' (Рузим, Рози, Розы, Роза) [22. 09. 1925, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Кыргыз АО]], Жалал‑Абад округу (азыркы [[Жалал-Абад облусу]], [[Сузак району]]), [[Чеке-Дөбө айлы]] – 03. 12. 2006, [[Жалал-Абад]] (азыркы Манас) шаары] – [[Советтер Союзунун Баатыры]] (22. 07. 1944). [[Кыргызстан]] КП БКга караштуу республикалык партиялык мектепти (1951), Жалал‑Абад педагогикалык окуу жайын (1965) бүткөн.
[[File:АЗЙМОВ29.png | thumb|none]]1943‑жылы [[Ташкент|Ташкент шаары]]ндагы аскер окуу жайын аяктагандан кийин [[Белоруссия]] фронтуна жөнөтүлгөн. 1944‑жылы 23‑июнда немецтик‑фашисттик армиянын Витебск багытындагы коргонуу линиясын түндүк-батышынан бузуп өтүүдө жолдошторун эр жүрөктүүлүк менен чабуулга баштап барган. Ал баштаган жоокерлер 1944‑жылы 25‑июнда Батыш Двина дарыясынан биринчилерден болуп өтүп, Витебскинин түштүгүнөн чабуул коюп бараткан З-Белоруссия фронтунун жоокерлери менен жолугушкан. Ошондо душман аскерлерин курчоого алып, талкалоодо эрдик көрсөткөндүгү үчүн Р. Азимовго Советтер Союзунун Баатыры наамы (№4151) берилген. Согуштан кийин колхоздун башкармасынын төрагасынын орун басары, майыптар үйүнүн директору жана башка кызматтарда иштеген. Ленин, 1‑даражадагы Ата Мекендик согуш, 3‑даражадагы «Манас» (05. 05. 2000) ордендери менен сыйланган.

Ад.: Алымкулов Н. А. Кыргызстанцы – герои Советского Союза и полные кавалеры Ордена Славы: новые факты, имена. Б., 2025.
[[Категория:1-Том]]

АЖЫБЕК датка

2026-02-25T10:56:21Z

Турганбаев Элебай:

'''АЖЫБЕК''', '''Алчикен уулу Ажыбек датка''' (болжол менен 1770–1780, [[Талас өрөөнү]] – болжол менен 1840, ошол эле жерде) – Талас өрөөнүнүн башкаруучусу, [[датка]]. [[Саруу]] уруусунун алакчын уругунан. Атасы Алчикен айтылуу баатыр, эл башкарган адам болгон. Ажыбек азыркы [[Кара‑Буура]] районундагы [[Бакайыр]], [[Үч‑Коргон]] (ошол мезгилде 2 коргонун Ажыбек датка уулу Нурак менен 1820‑жылы [[Олуя‑Ата]]дан 18 ''км'' аралыкта курдурган, дагы бирин Эшенжан кожо салдырган) аймактарын жердеген. Жубайы [[кушчу]] уруусунун бийи [[Кубат]] бийдин карындашы Аксуусардан эки уул, бир кыздуу (Кудаяр, Нурак жана Акканыш) болгон. [[Кокон хандыгы]]нын өкүмдары [[Мадалы хан]] (1822–1841) менен алакада болгон. 1838‑жылы 1‑июлда Ажыбекке датка даражасы ыйгарылган. Анын айылында ''Шераалы'' 35 жылдай жашырынып жашап келген. Мадали хан Шераалыны бир нече ирет Коконго чакырып, келтире албагандыктан, буга Ажыбекти күнөөлөп, 1839–1840‑жылдары Ажыбектин уулу Кудаярды, кийинчерээк анын өзүн Олуя‑Атага алдырып келип өлтүрткөн. Ажыбектин уулу Нурак туугандары менен [[Чүй]]гө көчүп келип, бир жылдан кийин кайра Таласка кайтып барган (ал дагы кийинчерээк өлтүрүлгөн). Кокон ханы (1844–58; 1862–1863; 1866–1875) [[Кудаяр]]дын буйругу боюнча анын атынан [[Ташкент]]тин [[бектер беги]] Нармат (Нармухаммед) [[парваначы]] тарабынан Ажыбектин небереси Нурактын уулу Кыдыраалы (1835-1899‑жылдар жашаган) 1849‑жылы 1‑декабрда атасынын ордуна [[бий]] жана «туу сактагыч» болуп дайындалган. Кыдыраалынын бул даражасы кийин 1858‑жылы [[Мала хан]]дын (1858–1862) жарнамасы менен ырасталган. [[Россия империясы]]нын доорундо ал Алакчын жана Үч‑Коргон волостторуна (''болуштугу'') башчылыкка шайланат. Ажыбектин чөбөрөсү Эшенкул ажы Кыдыраалы уулу (1863–1933‑жылдарда жашаган) да волость башчысы болуп шайланган абройлуу адам болгон. Ажыбектин образы Масалбек Кадыралы уулунун «Ажыбек датка» дастанында чагылдырылган. Д. ''Сапаралиев.'' 
[[Категория:1-Том]]

АДЫЛ баатыр

2026-02-25T09:03:13Z

Турганбаев Элебай:

'''АДЫЛ''' '''СУБАН''' уулу, Адыл баатыр (болжолу 1820, [[Ысык-Көл өрөөнү]] – 1871-жылдан кийин) – 19‑кылымдын орто чениндеги түндүк [[кыргыз]] урууларынын саясий чөйрөсүндөгү таасирдүү инсан; баатыр. Атасы Субан Ныязбек уулу атактуу «Ныязбектин сегиз бегинин» бири болгон. [[Ормон хан]] шайланганда Адыл аскер башчысы катары кызмат кылып, баатыр атка конгон. 1847‑жылы [[Кененсары]] Касым уулунун баскынчылык менен келген колуна каршы согушта (кара: [[Кенесары хандын чапкыны]]) көрсөткөн эрдиктери менен белгилүү болгон. 1855–1859‑жылы [[бугу]] менен [[сарыбагыш]] урууларынын чабышына (кара: [[Бугу жана сарыбагыш урууларынын чабышы]]) катышкан. Бугу уруусунун манаптарынын өтүнүчтөрү боюнча 1860-жылы жазында Батыш Сибирь генерал-губернатору Г. Х. [[Гасфорд]] генералдык штабдын капитаны М. Венюковдун жетекчилигинде атайын аскер [[экспедиция]]сын уюштурган. Старшина Д. Шайтанов башкарган эки тоо [[замбирек]]чен жарым [[рота]] аткыч аскер жана 120 казак-орус отряды 10-майда Кастектен чыкса, бир тоо замбиреги менен куралданган хорунжий Жеребятьевдин кол алдындагы 75 казак-орус отряды Санташ аркылуу келип, [[Чоң Ак-Суу]], Кичи Ак-Сууну тосуп калышкан. Ал жерден Адыл Субан уулу жана Ажы [[Ниязбек]] уулуна кат жазып, сүйлөшүү үчүн отрядына чакырган. Бирок алар жооп беришкен эмес. М. Венюков күч менен кармап келүүгө хорунжий Ельгиндин жетекчилигинде кырк солдатын Адылдын айылына жөнөтөт. Күнөөсүз адамдар бекер кырылбасын деген ой менен Адыл баатыр каршылык көрсөтпөй, колго түшкөн. Аны Верный чебине алып барып сурак кылып, бир нече убакыттан кийин кое беришкен. Адыл баатыр мындан кийин [[Жакыпбек Бадөөлөт]] (кара: [[Йакуб бек]]) менен кабарлашып жүрүп, [[Кашкар]] тарапка өтүп кетет. Айылына жашыруун келип-кетип жүргөнүн билип калган орус бийлиги, жолун тосуп туруп, кармап, кайрадан Верный чебине алып келишкен. Айрым оозеки маалыматтарга караганда сурактан бошогондон кийин жолдо бара жатып, көз жумган. Сөөгү [[Ат‑Башы өрөөнү]]нө (азыркы Ак-Жар айыл аймагы) коюлуп, күмбөз тургузулган.

Ад.: Джамгерчинов Б. Очерки политической истории Киргизии 19-века. Фр., 1966; Адылов К. Адыл баатыр баяны. Б., 2020. ''Р. Жолдошов.'' 
[[Категория:1-Том]]

АЖЫБЕК баатыр

2026-02-25T02:38:22Z

Турганбаев Элебай:

'''АЖЫБЕК''' Токтобай уулу, Ажыбек баатыр (1800, [[Ат‑Башы]] жергеси – 1855/56, Какшаалдын Кулаган деген жери) – манап, 19‑кылымдын 1‑жарымында [[черик]] уруусун башкарган. Генеологиялык оозеки маалыматтарда Ажыбек баатырдын түпкү аталары Байчубак, андан Куттуккадам – Ашым – Боогачы – Карагул – Ногой. Ногойдон Токтобай болуп айтылат. Атасы Токтобай белгилүү [[мүнүшкөр]] болгон. Анын уулдарынын баары тың чыгып (Жабагы, Смайыл, Ажыбек, Эшимбек), «Токтобайдын төрт кашкасы» аталган. Ажыбектин баатырдыгы элдик санжыра боюнча [[Кокон хандыгы]]нын аскерлери Көгарт ашуусун ашып, [[Арпа]] жайлоосу аркылуу Ат-Башыга уюштурган жортуулу учурунда көрүнөт (болжолу 1817–1818‑жылдар). Бул жортуулдан 10–12 жыл өткөн соң гана 1831‑жылы Аккулу (Хаккулу) [[миңбашы]] мындагы [[кыргыздар]]ды жазалоо жана Коконго каратуу максатында жаңы чапкын жасаган. 1830‑1831-жылдары Ат‑Башы өрөөнүндөгү Чекендинин талаасында, 1832‑жылы Аксайдагы [[Чычаар]]дын бели менен Эшикарттын ортосунда (ал жер эл арасында «Ажыбектин чаар муруну» деп аталат) кокон аскерлери менен кыргыздардын ортосунда салгылашуу болуп, Ажыбек баатыр душманга оор сокку урган. Мындай каршылыктарга карабастан, Аккулу миңбашынын жортуулунун натыйжасында, Ички [[Теңир‑Тоо]]до Кокон хандыгынын үстөмдүгү орногон. Бирок көз каранды эместик үчүн кыймыл токтогон эмес. 1847‑жылы [[Кенесары]] Касым уулу баштаган [[казактар]]дын кыргыздарга жасаган чапкынында Ажыбек баатырга кыргыз колунун туусун көтөрүү (алып жүрүү) милдети жүктөлүп, салгылашууда чоң эрдик көрсөткөн. Ал [[Ормон хан]] менен үзөңгүлөш жүргөн адамдардан болгон. Кезинде Ормон хан Ажыбай менен куда болуп, уулу Чаргынды өзүнүн аталаш тууганы Турдукенин кызына үйлөндүргөн. Анын ишмердигинин дагы бир багыты – [[Кашкар]], Кулжа, Турпан жана башка шаарларга кыргыз айылдарын аралап өткөн кербен жолун көзөмөлдөп, кербендерди тонотпой Кытайга жеткирип, алардан акы алуу менен элин баккан. Кашкардан билимдүү кожо‑молдолорду чакыртып, эл ичинде сабаттуулардын санын арбытууга, усталарды алдырып, кол өнөрчүлүктү өркүндөтүүгө кам көргөн. Ажыбек баатырдын күмбөзү Какшаалдын Кара-Булак деген жерине салынып, [[аш]]ы болжол менен 1856/57-жылдары жай айында Арпадагы Каз-Уясы деген жерде өткөнү айтылат. 2000‑жылы Ажыбек баатырдын 200 жылдыгы белгиленип, Ат‑Башыда эстелиги орнотулган. 

''Т. Өмүрбеков, Ы. Кадыров.'' 
[[Категория:1-Том]]

АЖЫ БИЙ

2026-02-25T01:38:50Z

Турганбаев Элебай:

'''АЖЫ БИЙ''' Тилеке бий уулу (туулган жана өлгөн жылы белгисиз) – 18‑кылымдын 2‑жарымындагы [[кыргыз эли]]нин саясий ишмери; [[Алай]]‑[[Фергана]] аймагындагы саясий окуяларга жигердүү катышкан кыргыз төбөлдөрүнүн бири. [[Адыгине|Адигине]] уруусунун [[баргы]] уругунан. [[Кытай]] тарыхый булактарында 1759‑жылы июнь айында Ажы бий баш болгон төрт кыргыз бийи [[Кокон]] шаарын бийлеген [[Эрдене]] бий менен тышкы душмандарга каршы бирге болууга багытталган келишим түзгөндүгү жөнүндө айтылат. 1759‑жылы сентябрь айында Ажы бийдин конушуна Кытай императорунун элчиси Доктан (Дакэтан) келип, ага [[Цин империясы]]нын (1644–1912) императору (1735–1796) [[Цяньлун]] менен саясий‑дипломатиялык жана соода‑сатык келишим түзүү жөнүндө чакырык‑сунушун, ошондой эле атайын мөөр тапшырган. Ошол эле жылдын аягында Ажы бий өзүнүн жана Кокондун беги (1751–1770) Эрдененин атынан Цин империясынын [[Кашкар]]дагы башкаруучусу Чжао Хойго кат жазып, элчиликке Сары Күчүктү жиберген. Катында Цин императоруна эч кандай жамандык ниети жок экенин билдирген. 
[[File:АЖЫ БИЙ10.png | thumb|none]]
Ушул учурда Эрдене менен Ажы бийдин ортолорунда тарыхта «[[Ош]] жаңжалы» аталып калган окуя башталган. Оштун айланасындагы [[кыргыздар]] эгин сепкен жерлерди Кашкарга каттаган кербендер тебелетип жатканына байланыштуу Ажы бийдин буйругу менен 1762-жылы кокондук бир топ көпөстү [[барымта]]га алынган. Ага жооп катары Эрдене бий Ошко жүрүш кылып, шаарды басып алган. Ажы бий да Кокондун өзүнө жортуул уюштуруп, ал ийгиликсиз аяктаган соң, кайра [[Алай]] тарапка чегинген. Мындан кийин Ажы бий Кашкарга өзү келип, Эрденеге каршы жардам сураган. Кашкардын наместниги Юнгуй Эрденеге шивэй (офицер) Томицитуну жиберип, эгер ал Оштон чыгып кетпесе, куралчан аскерин киргизе турганын эскерткен. Эрдене Оштон чыгып кетүүгө аргасыз болгон. Бирок Ажы бийди баш ийдирүү оюнан кайтпай, душмандыгын уланта берген. Ошол эле учурда [[Кыргызстан]]дын түндүгүндөгү кыргыздардын кол башчысы [[Маматкул бий]]ден Эрдене бийге каршы колдоо сурап, өзүнүн тууганы Арзыматты жиберген. Маматкул бий жардам кылуу ниетинде [[бугу уруусу]]нун кол башчысы, [[черик]] жана [[саяк]] урууларынын бийи Темиржандын жигиттерин жортуулга даярдаган. Бирок, саясий кырдаал татаалдашып, Кытай аскери [[Түркстан]] тарапка баскынчылык чабуулга өтөт экен деген имиш тараган. Бул аймактагы кыргыздар биримдикке келе башташкандыктан, Эрдене бий Ош жана [[Өзгөн]]дөн өз ыктыяры менен чыгып кеткен. 1764‑жылы жазында Эрдене бийдин Оро‑Төбөдөгү чатактарга алагды болгонунан пайдаланып, Ажы бий Коконго кайрадан жортуул уюштурган. Жортуул ийгиликсиз аяктап, кармашта жараат алган Ажы бий Эрдене бийге туткунга түшкөн, бир маалымат боюнча коё берилген, экинчиси боюнча даргага асылган.

Ад.: Кузнецов В. С. Цинская империя на рубежах Центральной Азии. Новосибирск, 1983.

''Д. Сапаралиев,'' сүрөтчүсү ''Р. Исаков.'' 
[[Категория:1-Том]]

АЖЫ

2026-02-25T01:31:27Z

Турганбаев Элебай:

'''АЖЫ''' – [[мусулман]]чылык [[парз]]ын аткарып, [[Меке]]ге ажылыкка барган адамдын ардактуу наамы. Бул парзды аткаруу үчүн зу‑л‑хиждин 7-13үндө ([[хижра]] [[ай календары]]нын 12‑айы) Мекеге зыярат кылууга келишет. [[Шарият]] боюнча барууга мүмкүнчүлүгү жок айрым адамдар жакын адамын өзүнүн ордуна жиберсе болот. Зыяратчы Мекеде атайын [[ырым‑жырым]]дарды аткарып, [[курмандык]]ка мал союуга милдеттүү. [[Ажылык]] парзын аткарып келген адамдарды урмат менен Ажы деп аташат. Алар жашыл [[селде]] чалып жүрүүгө укук алышат (кара: [[Айт]])''.'' 
[[Категория:1-Том]]

АДИГИНЕ-ТАГАЙ

2026-02-25T01:22:55Z

Турганбаев Элебай:

'''АДИГИНЕ-ТАГАЙ''' – оң канат урууларынын айрымдарынын түпкү аталары. [[Санжыра]] боюнча [[кыргыз]] уруулары – оң канат, сол канат жана ичкилик топторуна бөлүнөт. [[Долон бий]]дин бир уулу [[Ак уул]], анын [[Адигине]], [[Тагай]], [[Муңгуш]] аттуу уулдары жана [[Наалы]] деген кызы болгон. Алардын тукумдары оң канат урууларына кирген. Адигине менен Тагай бардык кыргыз урууларына саясий бийлик жүргүзгөндүгүнө байланыштуу оң канат урууларын Адигине-Тагай уруулары деп атап калышкан. [[Уламыш]] боюнча Адигине, Тагайдын ата‑энеси эрте дүйнөдөн кайтып, аларды эжеси Наалы багып чоңойтот. Экөө тең эр жүрөк баатыр болуп чоңоёт, бирок Адигиненин мүнөзү жоош, ал эми Тагай кичинесинен эле чыйрак чыгат. Муну жакшы билген Наалы эже: «Адигине малга жакынсың, сен чарбага көз сал, Тагай болсо элге жакын, ал эл бийлесин» – деп бийликти Тагайга берген экен. Ошондон тартып Тагай бий аталып, кыргызды башкарып калат. Б. [[Солтоноев]]дин маалыматы боюнча Адигине, Тагай 15‑кылымдын экинчи жарымы – 16‑кылымдын биринчи жарымында жашап өткөн инсандар. Кыргыз уруулары Адигине-Тагай урууларына бөлүнгөндүгү тууралуу алгачкы жазма маалыматтар бизге 16‑кылымга таандык Сайф ад-Дин Аксыкентинин кол жазмасы (кара: «Мажму ат-Таварих») аркылуу жеткен. Андагы маалыматтар боюнча оң канат урууларынын «отуз уул тобун» адигине, тагай, муңгуш жана карабагыш уруулары түзөт: кыргыз санжырасында Адигине-Тагай урууларына жалпы оң канат уруулары киргизилет. Тагай уруулук бирикмесинин курамы: [[солто]], [[сарыбагыш]], [[жедигер]], [[багыш]], [[бугу]], [[саяк]], [[азык]], [[черик]] жана [[моңолдор]] урууларынан турат. Адигине бирикмесине: [[баргы]], [[бөрү]], [[жору]], [[сарттар]] жана [[карабагыш]] уруулары кирет. Адигине-Тагай уруу бирикмесинен сырткары оң канатка муңгуш уруу бирикмеси да кирип, алар жагалмай тамга жана кош тамга деп аталган эки ири уруу тобуна ажырайт. Бул уруу топторунун ар бири өз курамына 6–7 урууну камтып турат. Адигине-Тагай бирикмесиндеги уруулар негизинен [[Кыргызстан]]дын түндүк, борбордук жана түштүк-чыгыш аймактарында, ошондой эле [[Кытай Эл Республикасы]]нын батыш аймагындагы [[Теңир‑Тоо]]нун этектеринен орун алышкан. [[Ош облусу]]нун [[Кара-Кулжа]], [[Өзгөн]], [[Алай]], [[Кара‑Суу]] жана [[Ноокат]] райондорунун көпчүлүк жерлеринде, ошондой эле Кытайдагы [[Кызыл‑Суу кыргыз автономиялуу облусу]]нда адигине уруулары, тагай уруулары болсо, [[Талас өрөөнү]]нөн сырткары Түндүк Кыргызстандын бардык аймактарында, [[Жалал‑Абад облусу]]нун [[Тогуз‑Торо]],[[Токтогул]], [[Аксы]], [[Ала‑Бука]] жана [[Сузак]] райондорунун айрым жерлеринде отурукташкан.

Ад.: Абрамзон С. М. Кыргыз жана Кыргызстан тарыхы боюнча тандалма эмгектер. Б., 1999.

''Р. Жолдошов.''
 
 
[[Категория:1-Том]]

АБЫТОВ Байболот Капарович

2026-02-23T02:51:18Z

Турганбаев Элебай:

'''АБЫТОВ''' Байболот Капарович [04. 05. 1962, [[СССР]], [[Кыргыз ССРи]], [[Ош облусу]], Совет (азыркы [[Кара-Кулжа]]) району, [[Чалма айылы]]] – тарыхчы, тарых илимдеринин доктору (2002), профессор(2010). [[Казан шаары]]ндагы В. И. [[Ульянов-Ленин]] атындагы мамлекеттик университеттин тарых факультетин (1988). Кыргыз Мамлекеттик Улуттук университетинин аспирантурасын (1993) бүтүргөн. 1988–1990-жылдары [[Ош педагогикалык институту]]нда окутуучу, 1994–2014-жылдары ОшМуда улук окутуучу, доцент, кафедра башчысы, профессор, 2014-жылдан проректор. Эмгектери Кыргызстан тарыхынын булак таануусун, кыргыздардын тарыхый инсандарын ж. б. изилдөөгө арналган. 250дөн ашык илимий эмгектин (анын ичинде 8 монография, 7 китеп) автору. Илимий эмгектери кыргыз, орус, англис, кытай, поляк, тажик, түркмөн тилдеринде да жарык көргөн.

Эмг.: Ош: факты, события и личности. Ош, 2000; Выдающиеся личности города Ош. Ош, 2000; Некоторые проблемы истории Кыргызстана. Ош, 2000.
[[Категория:1-Том]]

АБЫТОВ Байболот Капарович

2026-02-23T02:47:50Z

Турганбаев Элебай:

АБРАМЗОН Саул Матвеевич

2026-02-23T02:41:44Z

Турганбаев Элебай:

'''АБРАМЗОН''' Саул Матвеевич (Менделевич) [22. 06. (05. 07). 1905, [[Россия империясы]], Орёл губерниясы, Дмитровск шаары – 01. 09. 1977, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Ленинград шаары]]] – этнолог, түрколог, тарых илимдеринин доктору (1968); кыргыз [[этнография]] илимине негиз салуучулардын бири. [[File:АБРАМЗОН53.png | thumb|none]]1926-жылы Ленинград мамлекеттик университетинин география факультетин бүтүргөн. 1926–1931-жылдары [[Кыргызстан]]да эмгектенип, аймак таануу музейинин директору, Мекен таануу илимий-изилдөө институтунун директорунун орун басары, Эл агартуу комиссариатьна караштуу Маданий курулуш илимий-изилдөө институтунун директору болуп иштеген. 1931-жылдан [[СССР Илимдер академиясы]]нын этнография институтунун Ленинграддагы бөлүмүнүн улук илимий кызматкери, сектор башчысы кызматтарын аткарган. 1946–1947- жана 1953–1955-жылдарда Кыргызстанда этнографиялык экспедицияларды уюштуруп, кыргыздардын урууларга бөлүнүү өзгөчөлүктөрүн, байыркы тарыхына тиешелүү маселелерин, маданиятын, үрп-адатын, ошондой эле [[«Манас» эпосу]]н изилдеп, эпостун этнографиялык булак катары баалуулугун белгилеп кеткен. 100дөн ашуун илимий эмгектерди жараткан. Анын көп жылдык изилдөөлөрүнүн жыйынтыгы «Кыргыз элинин маданиятынын очерки» (1946), «Түндүк Кыргызстандагы кыргыздардын этностук курамы» (1960), «Кыргыздар жана алардын этногенетикалык жана тарыхый-маданий байланыштары» (1971) жана башка эмгектеринде чагылдырылган. Кыргызстанда этнография илиминин өнүгүшүнө, этнограф адистерин даярдоого зор эмгек сиңирген. «Ардак Белгиси» ордени, медалдар менен сыйланган.

 Эмг.: Очерк культуры киргизского народа. Фр., 1946; Этнический состав киргизского населения Северной Киргизии //Труды Киргизской археолого-этнографической экспедиции. Л., 1960. Т. 4; Киргизы, т. II., М., 1963; Кыргыз жана Кыргызстан тарыхы боюнча тандалма эмгектер. Б., 1999. 
[[Категория:1-Том]]

АБРАМЗОН Саул Матвеевич

2026-02-23T02:36:56Z

Турганбаев Элебай:

'''АБРАМЗОН''' Саул Матвеевич (Менделевич) [22. 06. (05. 07). 1905, [[Россия империясы]], Орёл губерниясы, Дмитровск шаары – 01. 09. 1977, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Ленинград шаары]]] – этнолог, түрколог, тарых илимдеринин доктору (1968); кыргыз [[этнография]] илимине негиз салуучулардын бири. [[File:АБРАМЗОН53.png | thumb|none]]1926-жылы Ленинград мамлекеттик университетинин география факультетин бүтүргөн. 1926–1931-жылдары [[Кыргызстан]]да эмгектенип, аймак таануу музейинин директору, Мекен таануу илимий-изилдөө институтунун директорунун орун басары, Эл агартуу комиссариатьна караштуу Маданий курулуш илимий-изилдөө институтунун директору болуп иштеген. 1931-жылдан [[СССР Илимдер академиясы]]нын этнография институтунун Ленинграддагы бөлүмүнүн улук илимий кызматкери, сектор башчысы кызматтарын аткарган. 1946–1947- жана 1953–1955-жылдарда Кыргызстанда этнографиялык экспедицияларды уюштуруп, кыргыздардын урууларга бөлүнүү өзгөчөлүктөрүн, байыркы тарыхына тиешелүү маселелерин, маданиятын, үрп-адатын, ошондой эле «Манас» эпосун изилдеп, эпостун этнографиялык булак катары баалуулугун белгилеп кеткен. 100дөн ашуун илимий эмгектерди жараткан. Анын көп жылдык изилдөөлөрүнүн жыйынтыгы «Кыргыз элинин маданиятынын очерки» (1946), «Түндүк Кыргызстандагы кыргыздардын этностук курамы» (1960), «Кыргыздар жана алардын этногенетикалык жана тарыхый-маданий байланыштары» (1971) жана башка эмгектеринде чагылдырылган. Кыргызстанда этнография илиминин өнүгүшүнө, этнограф адистерин даярдоого зор эмгек сиңирген. «Ардак Белгиси» ордени, медалдар менен сыйланган.

 Эмг.: Абрамзон С. М. Кыргыз жана Кыргызстан тарыхы боюнча тандалма эмгектер. Б., 1999; ''А''брамзон С. М., Антипина К. И., Васильева Г. П., Махова Е. И., Сулайманов Д. «Быт колхозников киргизских селений Дархан и Чичкан». М., 1958; С. М. Абрамзон. Киргизы, т. II., М., 1963. 
[[Категория:1-Том]]

АБЕТЕКОВ Асан Кемелович

2026-02-23T02:13:21Z

Турганбаев Элебай:

'''АБЕТЕКОВ''' Асан Кемелович [17. 04. 1938, [[СССР]], [[Кыргыз ССРи]], [[Ысык-Көл]] округу (азыркы [[Ысык-Көл облусу]]), [[Тоң району]], Күн-Чыгыш (азыркы [[Бөкөнбаев]]) айылы – 15. 08. 2021, [[Бишкек]]] – археолог, Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер (2002). 1959-жылы [[Кыргыз Мамлекеттик университети]]нин тарых факультетин бүтүргөн. 1966–1972-жылдары Кыргыз ССР Илимдер академиясынын Тарых институтунун илимий кызматкери, 1972–1992-жылдары СССР ИАнын [[Орто Азия]] жана [[Казакстан]] археологиясынын проблемалары боюнча илимий координациялык советинин мүчөсү, «Орто Азия археологиясынын ийгиликтери» журналынын жооптуу секретары, СССР маданий фондунун Кыргыз башкармалыгынын төрагасынын орун басары, 1992–1995-жылдары «[[Манас-1000]]» мамлекеттик дирекциясынын башкы адиси, 1995-жылдан К[[ыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер академиясы]]нын «Манас таануу» жана көркөм маданиятынын улуттук борборунун улук илимий кызматкери, Ж. Баласагын атындагы КУУнун доценти. Түштүк Сибирь, Тоолуу [[Алтай]], Минуса ойдунунда ([[Хакасия]]), [[Енисей]]дин жээктеринде жана [[Кыргызстан]]дын бардык чөлкөмдөрүндө [[коло доору]]нун [[сак]], [[усун]], [[гунндар]] жана [[түрк]] тилдүү көчмөн элдердин [[археология]]лык эстеликтерин казып изилдеген (1961–1990). Биздин заманга чейин 3-жана биздин замандын 5-кылымдарында жашаган усундардын «Карабалта» кыштакчасынын калдыктарын ачып (1964), алар көчмөн уруулар гана болбостон, отурукташып жашап жер иштетүү менен да кесип кылган, комплекстүү чарбасы бар байыркы элдерден болгондугун, ошондой эле Кочкор өрөөнүндөгү «Бугучу», «Куренкей», «Албанжыга» эстеликтерин изилдеп, ал жерден ачылган монументалдуу «коргон» архитектурасын, өлүктү коюу ырым-жырымын биздин заманга чейин 5–3-кылымдарында [[Теңир-Тоо]]до жашаган тиграхауда-сак урууларынын маданиятына таандык экендигин далилдеген. Түштүк Кыргызстандын жана [[Жети-Суу]]нун көчмөн урууларынын археологиялык материалдарын классификациялоодо математикалык алпагордуу жана алгорифманы биринчи жолу археология илимине колдонгон. 100дөн ашык илимий жана илимий популярдуу макалалар, анын ичинде «Борбордук Азия цивилизацияларынын тарыхы» (анг. History of civilizations of Central Asia, Volyme2 UNESCO, Paris 1994) автору.
[[Категория:1-Том]]

АБДЫРАХМАНОВ Төлөбек

2026-02-23T01:52:49Z

Турганбаев Элебай:

'''АБДЫРАХМАНОВ''' Төлөбек Абылович [01. 01. 1962, [[СССР]], [[Кыргыз ССРи]], [[Тянь-Шань]] (азыркы [[Нарын]]) [[облусу]], [[Тянь-Шань]] (азыркы Нарын) [[району]], [[Куланак айылы]]] – тарыхчы, тарых илимдеринин доктору (2011), доцент (2006), тарых жана саясат таануу адистиктери боюнча профессор (2014). [[Кыргыз Республикасы]]нын Илим жана техника жаатындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты, Кыргыз Республикасынын илимине эмгек сиңирген кызматкер (2021). [[Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер академиясы]]нын мүчө-корреспонденти (2021). СССРдин 50 жылдыгы атындагы [[Кыргыз Мамлекеттик университети]]нин (КМУ) тарых факультетин (1987), Кыргыз ССР Илимдер академиясынын аспирантурасын (1991) бүтүргөн. 1991–1992-жылдары КМУнун тарых факультетинде лаборант, 1992–1996-жылдары окутуучу, 1996–2001-жылдары доцент, 1998–2001-жылдары Ж. Баласагын атындагы Кыргыз Мамлекеттик Улуттук университетинин «Кыргыз таануу» окуу-илимий борборунун директору, 2001–2005-жылдары И. [[Арабаев]] атындагы [[Кыргыз Мамлекеттик педагогикалык университети]]нин окуу-инспекциялык дирекциясынын башчысы, директору, 2005–2006-жылдары И. Арабаев атындагы Кыргыз Мамлекеттик университетинин окуу иштери боюнча департаментинин директору, 2006–2010-жылдары гуманитардык билим институтунун директору, 2010–2022-жылдары И. Арабаев атындагы Кыргыз Мамлекеттик университетинин биринчи проректору, окуу иштери боюнча проректору, ректору, 2022–2024-жылдары Ж. Баласагын атындагы Кыргыз Улуттук университетинин ректору. Илим жана билим берүү тармагындагы мыкты жетишкендиктери үчүн «ЭКО» (Экономикалык Кызматташтык Уюму) сыйлыгынын лауреаты, Түрк дүйнөсүнүн илим жаатындагы жетишкендиктери үчүн «Эскишехир» сыйлыгынын лауреаты (Түркия). Кыргыз Республикасынын Жогорку аттестациялык комиссиясынын (ЖАК) мүчөсү, ЮНЕСКО иштери боюнча КР Улуттук комиссиясынын мүчөсү. 300дөн ашык илимий, илимий-теориялык, илимий-методикалык жана илимий-популярдуу эмгектердин (анын ичинде 16 монография, 15 окуу куралы) автору жана авторлош. Медалдар менен сыйланган. 
[[Категория:1-Том]]

АБДЫЛДАЕВ Табылды

2026-02-23T01:33:13Z

Турганбаев Элебай:

'''АБДЫЛДАЕВ''' '''Табылды''' (02. 03. 1932, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Кыргыз АССРи]], [[Ысык-Көл району]], [[Бостери айылы]] – 17. 10. 2000, Бишкек) – философия илимдеринин доктору (1968), профессор (1969). 1952-жылы [[Кыргыз ССР Илимдер академиясы]]нын корреспондент мүчөсү (1989).
[[File:АБДЫЛДАЕВ 443.png | thumb|none]]

1956-жылы [[Кыргыз Мамлекеттик университети]]н бүтүрүп, ошол эле жерде окутуучу, улук окутуучу, доцент, 1966–1988-жылдары [[Кыргыз Мамлекеттик Медицина институну]]нун философия кафедрасынын башчысы, 1988–2000-жылдары [[Кыргыз Республикасы]]нын Улуттук Илимдер академиясынын [[философия]] жана [[укук]] институтунда бөлүм башчы болуп иштеген. Адам [[экология]]сынын философиялык маселелери боюнча адис. Анын илимий эмгектери негизинен [[биология]]лык түр жана түрдүн келип чыгышынын [[методология]]лык маселелерине арналган. Т. Абдылдаевдин изилдөөлөрү илимдин өнүгүшүнүн перспективалуу багыты башкача айтканда азыркы мезгилдин кеңири экологиялык проблемалары менен тыгыз байланышкан. Ал Бишкек шаарындагы философтордун илимий эмгектеринин жогорку окуу жайлар аралык тематикалык жыйнагын чыгарууну уюштурган. Анын жетекчилиги, редакциялоосу менен КММИнин философия кафедрасынын жана экология боюнча бөлүмдүн кызматкерлеринин коллективдүү монографиясы, 8 илимий эмгек чыккан. 70тей илимий эмгектин (анын ичинде 12 монография) автору. Эмг.: Философские вопросы о виде. Ф., 1966; Понятие «вид» в современной биологии. Ф., 1971; Соотношение различных тенденций в исследовании уровней организации живой природы. Ф., 1975; Причинно-следственные связи во взаимоотношении общества и природы (в соавторстве) Ф., 1986.
[[Категория:1-Том]]

АБДЫЛДАЕВ Табылды

2026-02-23T01:32:45Z

Турганбаев Элебай:

'''АБДЫЛДАЕВ''' '''Табылды''' (02. 03. 1932, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Кыргыз АССРи]], [[Ысык-Көл району]], [[Бостери айылы]] – 17. 10. 2000, Бишкек) – философия илимдеринин доктору (1968), профессор (1969). 1952-жылы [[Кыргыз ССР Илимдер академиясы]]нын корреспондент мүчөсү (1989).
[[File:АБДЫЛДАЕВ 443.png | thumb|none]]

1956-жылы [[Кыргыз Мамлекеттик университети]]н бүтүрүп, ошол эле жерде окутуучу, улук окутуучу, доцент, 1966–1988-жылдары [[Кыргыз Мамлекеттик Медицина институну]]нун философия кафедрасынын башчысы, 1988–2000-жылдары [[Кыргыз Республикасы]]нын Улутутк Илимдер академиясынын [[философия]] жана [[укук]] институтунда бөлүм башчы болуп иштеген. Адам [[экология]]сынын философиялык маселелери боюнча адис. Анын илимий эмгектери негизинен [[биология]]лык түр жана түрдүн келип чыгышынын [[методология]]лык маселелерине арналган. Т. Абдылдаевдин изилдөөлөрү илимдин өнүгүшүнүн перспективалуу багыты башкача айтканда азыркы мезгилдин кеңири экологиялык проблемалары менен тыгыз байланышкан. Ал Бишкек шаарындагы философтордун илимий эмгектеринин жогорку окуу жайлар аралык тематикалык жыйнагын чыгарууну уюштурган. Анын жетекчилиги, редакциялоосу менен КММИнин философия кафедрасынын жана экология боюнча бөлүмдүн кызматкерлеринин коллективдүү монографиясы, 8 илимий эмгек чыккан. 70тей илимий эмгектин (анын ичинде 12 монография) автору. Эмг.: Философские вопросы о виде. Ф., 1966; Понятие «вид» в современной биологии. Ф., 1971; Соотношение различных тенденций в исследовании уровней организации живой природы. Ф., 1975; Причинно-следственные связи во взаимоотношении общества и природы (в соавторстве) Ф., 1986.
[[Категория:1-Том]]

АБДЫЛДАЕВ Мыктыбек

2026-02-20T02:36:19Z

Турганбаев Элебай:

'''АБДЫЛДАЕВ''' Мыктыбек Юсупович [17. 08. 1953, [[СССР]], [[Кыргыз ССРи]], [[Фрунзе]] (азыркы [[Чүй]]) облусу, Ворошилов (азыркы [[Аламүдүн]]) району, [[Кара-Жыгач айылы]]] – мамлекеттик жана саясий ишмер, милициянын генерал-лейтенанты (2005), [[Кыргыз Республикасы]]нын (КР) эмгек сиңирген юристи (2011). Мамлекеттик кызматтын 1-класстагы мамлекеттик кеңешчиси, «Юстициянын 2-класстагы мамлекеттик кеӊешчиси» (2002), юридика илимдеринин кандидаты (1999). Эмгек жолун Фрунзе шаарындагы В. И. Ленин атындагы заводдо токарь болуп иштөөдөн баштаган (1970–1971). [[Кыргыз Мамлекеттик университети]]нин (КМУ) филология факультетин (1976), [[Москва шаары]]ндагы СССР ИИМдин академиясын (1989) бүткөн. 1976–1983-жылдары комсомолдук кызматтарда, 1983–2001-жылдары КР ИИМдин системасында: [[Ысык-Көл]] облустук ички иштер башкармалыгында саясий бөлүмдүн начальниги, башкармалыктын начальнигинин орун басары, начальниги, КРдин Ички иштер министринин орун басары, 1-орун басары, 2001–2002-жылдары [[Кыргыз Республикасынын Коопсуздук кеңеши]]нин катчысынын орун басары, ошол эле учурда Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Эл аралык стратегиялык изилдөө институтунун директору, 2002–2006-жылдары КР Президентинин администрациясынын Коргоо жана коопсуздук иштери бөлүмүнүн башчысы, 2002–2005-жылдары Кыргыз Республикасынын Генералдык прокурору, Ички иштер министринин милдетин аткаруучу, 2005–2007-жылдары КР Президентинин администрация башчысы болуп иштеген. [[Кыргыз ССР Жогорку Совети]]нин депутаты (1990–1991), 1991-, 2010–2012-жылдары [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши]]нин (5–7-чакырылыштары) депутаты. 3-даражадагы «Манас» (2018), КМШ Парламенттер аралык Ассамблеясынын «Шериктештик» ордендери жана медалдар менен сыйланган.
[[Категория:1-Том]]

АБДЫЛДАЕВ Мыктыбек

2026-02-20T02:25:53Z

Турганбаев Элебай:

'''АБДЫЛДАЕВ''' Мыктыбек Юсупович [17. 08. 1953, [[СССР]], [[Кыргыз ССРи]], [[Фрунзе]] (азыркы [[Чүй]]) облусу, Ворошилов (азыркы [[Аламүдүн]]) району, [[Кара-Жыгач айылы]]] – мамлекеттик жана саясий ишмер, милициянын генерал-лейтенанты (2005), [[Кыргыз Республикасы]]нын (КР) эмгек сиңирген юристи (2011). Мамлекеттик кызматтын 1-класстагы мамлекеттик кеңешчиси, «Юстициянын 2-класстагы мамлекеттик кеӊешчиси» (2002), юридика илимдеринин кандидаты (1999). Эмгек жолун Фрунзе шаарындагы В. И. Ленин атындагы заводдо токарь болуп иштөөдөн баштаган (1970–1971). [[Кыргыз Мамлекеттик университети]]нин (КМУ) филология факультетин (1976), [[Москва шаары]]ндагы СССР ИИМдин академиясын (1989) бүткөн. 1976–1983-жылдары комсомолдук кызматтарда, 1983–2001-жылдары КР ИИМдин системасында: [[Ысык-Көл]] облустук ички иштер башкармалыгында саясий бөлүмдүн начальниги, башкармалыктын начальнигинин орун басары, начальниги, КРдин Ички иштер министринин орун басары, 1-орун басары, 2001–02-жылдары [[Кыргыз Республикасынын Коопсуздук кеңеши]]нин катчысынын орун басары, ошол эле учурда Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Эл аралык стратегиялык изилдөө институтунун директору, 2002–2006-жылдары КР Президентинин администрациясынын Коргоо жана коопсуздук иштери бөлүмүнүн башчысы, 2002–2005-жылдары Кыргыз Республикасынын Генералдык прокурору, Ички иштер министринин милдетин аткаруучу, 2005–2007-жылдары КР Президентинин администрация башчысы болуп иштеген. [[Кыргыз ССР Жогорку Совети]]нин депутаты (1990–1991), 1991-, 2010–2012-жылдары [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши]] анын (5–7-чакырылыштары) депутаты. 3-даражадагы «Манас» (2018), КМШ Парламенттер аралык Ассамблеясынын «Шериктештик» ордендери жана медалдар менен сыйланган.
[[Категория:1-Том]]

АБДЫЛДАБЕК

2026-02-20T02:03:36Z

Турганбаев Элебай:

'''АБДЫЛДАБЕК''' '''Алымбек уулу''' (болжол менен 1831/32–1876) – 1873–1876-жылдардагы [[кыргыздар]]дын [[Кокон хандыгы]]на жана [[орус]] баскынчыларына каршы күрөшүн жетектегендердин бири. [[Алымбек датка]] менен [[Курманжан датка]]нын тун уулу. 1862-жылы Алымбек датка хан сарайындагы кутумда өлтүрүлгөндөн кийин Абдылдабек [[Ош шаары]]н башкарып калган. Кокон хандыгынын эзүүсүнө каршы 1865-жылы [[алай]]лык кыргыздар баштаган көтөрүлүш [[Кыргызстан]]дын бардык түштүк аймактарына тарап, 1873-жылы [[Фергана]]нын борбордук бөлүгүн камтыган. Ага кыргыздар гана эмес өзбек, тажик элдери да кошулган. Көтөрүлүшчүлөр кыргыздын ичкилик уруусунан чыккан Исхак Асан уулун [[Полот хан]] деп жарыялашкан. Ошол учурда аны жандап жүргөн Абдылдабектин бул окуяда салымы өтө зор. Көтөрүлүш ийгиликсиз аяктап, Полот хан орустар тарабынан даргага асылган. Кокон хандыгы биротоло жоюлуп, Түштүк Кыргызстанда [[Россия империясы]]нын үстөмдүгү орногон. Орус баскынчыларына каршы күрөш кыргыздардын арасында 1876-жылдын августуна чейин улантылган. Анын башында Курманжан датка жана анын балдары турган. Күрөштү биротоло басуу үчүн орус аскерлери эки жолу аскердик жүрүшкө чыгууга аргасыз болушкан. 1876-жылы апрелде орус аскерлеринин отряды Алайдын Жаңырык капчыгайында Абдылдабек баштаган кыргыз кошуунунун катуу каршылыгына кабылган. Жергиликтүү чыккынчылардын жардамы менен гана орус аскерлери коргонууда турган кыргыз кошуунунун артынан капысынан чабуул коюп, ийгиликке жетишкен. Бирок орус аскерлери тоо арасын аралап кеткен кыргыздардын изине түшүүгө даай албай, артка кайтууга аргасыз болгон. 1876-жылы июль-август айларында генерал Д. Скобелев 2-Алай [[экспедиция]]сын уюштуруп, кыргыздарды жазалоого аракет кылган. Экспедиция учурунда Скобелев менен бир нече жолу кат аркылуу сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп, орус бийлиги берген убадаларын эч качан аткарбагандыгын эскерткен. Абдылдабек баштаган кыргыздарды туткунга алууга мүмкүн эмес экендигине көзү жеткен соң, анын энеси Курманжан датканы Д. Скобелев менен жолуктурушкан. Ал датканы сый-урмат менен тосуп алып, уулу Абдылдабек баштаган кыргыздарды орус бийлигине баш ийдирип берүүнү өтүнгөн. Курманжан датка генералдын сунушун кабыл алууга аргасыз болуп, натыйжада алайлыктар (17380 түтүн) Россиянын бийлигин тааныган. Бирок, Абдылдабек орус бийлигине баш ийгиси келбей [[Афганистан]]га өтүп кеткен. Ошол жерден көз жумуп, жүрөгү Алай жергесине алып келип коюлган.

Ад.: Хасанов А''.'' Избранные труды. Очерки по истории Киргизии. Б.,-М., 2004. 
[[Категория:1-Том]]

АБДРАЕВ Кутубай

2026-02-18T09:40:49Z

Турганбаев Элебай:

'''АБДРАЕВ''' '''Кутубай''' [<big>1932, [[СССР]], [[Кыргыз АССРи]], [[Сталин]] (азыркы [[Нарын облусу, Кочкор району]]), Көк-Жар кыштагы –18. 03. 2014, ошол эле жер] – малчы (1949-жылдан), Социалисттик Эмгектин Баатыры (25. 12. 1976). Кыргыз ССРинин айыл чарбасына эмгек сиңирген устаты (1982). Нарын облусунун Кочкор районундагы [[Соң-Көл]] совхозунда баш чабан. Малдын кунардуулугун арттырууда чоң ийгиликтерге жетишип, 1972-жылы ар жүз тубар койдон 148ден козу, 5 ''кг''дан жүн, 1975-жылы тубар койдун ар жүзүнөн 175 козу, 5,5 ''кг''дан алган. 1975-1980-жылдары [[Кыргыз ССР Жогорку Совети]]нин 9-чакырылышынын депутаты. Үч Ленин ордени, Октябрь Революциясы, Монгол Эл Республикасынын «Алтын годос одон» ордендери менен сыйланган.</big> 
[[File:АБДРАЕВ 117.png | thumb|none]]
[[Категория:1-Том]]

АСКАРОВ Теңдик

2026-02-18T08:10:13Z

Турганбаев Элебай:

'''АСКАРОВ Теңди'''к (18. 12. 1937, [[СССР]], [[Кыргыз ССРи]], [[Кетмен-Төбө]] (азыркы [[Жалал-Абад облусу]], Токтогул району), [[Кызыл-Өзгөрүш айылы]] – 05. 03. 2019, [[Бишкек]] шаары) – сынчы, философ, коомдук ишмер, философия илимдеринин доктору (1993), [[Kыргыз Pеспубликасынын Улуттук илимдер академиясы]]нын корреспондент мүчөсү (2000), 1960-жылы [[Кыргыз мамлекеттик университети]]нин (КМУ) филология факультетин бүткөн. 1963–1967-жылдары Кыргыз Республикасынын Илимдер академиясынын философия жана укук институтунда кенже илимий кызматкер, окумуштуу катчы, 1967-жылы [[«Кыргызстан маданияты»]] гезитинин башкы редакторунун орун басары, 1967–1969-жылдары Кыргызстан Коммунисттик партиясынын Борбордук Комитетинде пропаганда жана агитация, 1969–1971-жылдары маданият бөлүмдөрүнүн башчысынын орун басары, 1971–1980-жылдары [[Кыргызстан жазуучулар союзу]]нун 1-катчысы, 1980–1985-жылдары [[Кыргыз CCP Жогорку Совети]]нин председатели болгон. 1986-жылдан Кыргыз илимдер академиясынын философия жана укук институтунда сектор башчы, илимий кызматкер, бөлүм башчы болуп иштеген. Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер (1995). Т. Аскаров чыгармачылык ишин сынчы катары баштаган. Ал – кыргыз адабиятынын теориялык маселелерине байланыштуу макалалардын, китептердин, ошондой эле «Адабияттагы көркөм шарттуулуктун эстетикалык табияты» деген философиялык эмгектин автору. Бул чыгарма учурунда философиянын илимий татаал жана дискуссиялык проблемасын талдоодогу жаңылыгы менен окумуштуулардын көңүлүн бурган. Кыргыз CCP Жогорку Советинин 4 жолку (1971–1990) депутаты. Ал 400дөй илимий, илимий-публицистикалык эмгектин (анын ичинде 16 монография, 1 окуу китеби, 4 макалалар жыйнагы, 9 брошюра) автору. Эл 
[[File:АСКАРОВ_91.png | thumb|none]] 
[[Категория:1-Том]]
достугу, «Ардак Белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган.

АСКАРОВ Теңдик

2026-02-18T08:09:32Z

Турганбаев Элебай:

'''АСКАРОВ Теңди'''к (18. 12. 1937, [[СССР]], [[Кыргыз ССРи]], [[Кетмен-Төбө]] (азыркы Жалал-Абад облусу, Токтогул району), [[Кызыл-Өзгөрүш айылы]] – 05. 03. 2019, [[Бишкек]] шаары) – сынчы, философ, коомдук ишмер, философия илимдеринин доктору (1993), [[Kыргыз Pеспубликасынын Улуттук илимдер академиясы]]нын корреспондент мүчөсү (2000), 1960-жылы [[Кыргыз мамлекеттик университети]]нин (КМУ) филология факультетин бүткөн. 1963–1967-жылдары Кыргыз Республикасынын Илимдер академиясынын философия жана укук институтунда кенже илимий кызматкер, окумуштуу катчы, 1967-жылы [[«Кыргызстан маданияты»]] гезитинин башкы редакторунун орун басары, 1967–1969-жылдары Кыргызстан Коммунисттик партиясынын Борбордук Комитетинде пропаганда жана агитация, 1969–1971-жылдары маданият бөлүмдөрүнүн башчысынын орун басары, 1971–1980-жылдары [[Кыргызстан жазуучулар союзу]]нун 1-катчысы, 1980–1985-жылдары [[Кыргыз CCP Жогорку Совети]]нин председатели болгон. 1986-жылдан Кыргыз илимдер академиясынын философия жана укук институтунда сектор башчы, илимий кызматкер, бөлүм башчы болуп иштеген. Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер (1995). Т. Аскаров чыгармачылык ишин сынчы катары баштаган. Ал – кыргыз адабиятынын теориялык маселелерине байланыштуу макалалардын, китептердин, ошондой эле «Адабияттагы көркөм шарттуулуктун эстетикалык табияты» деген философиялык эмгектин автору. Бул чыгарма учурунда философиянын илимий татаал жана дискуссиялык проблемасын талдоодогу жаңылыгы менен окумуштуулардын көңүлүн бурган. Кыргыз CCP Жогорку Советинин 4 жолку (1971–1990) депутаты. Ал 400дөй илимий, илимий-публицистикалык эмгектин (анын ичинде 16 монография, 1 окуу китеби, 4 макалалар жыйнагы, 9 брошюра) автору. Эл 
[[File:АСКАРОВ_91.png | thumb|none]] 
[[Категория:1-Том]]
достугу, «Ардак Белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган.

АСАНАЛИЕВ Тилек

2026-02-18T07:53:26Z

Турганбаев Элебай:

'''АСАНАЛИЕВ Тилек''' [04. 04. 1944, [[СССР]], [[Тажик ССРи]], Гарм облусу, [[Жерге-Тал]] (азыркы Лахш) району, Чоң-Кыргыз (азыркы Зарбог) айылы] – милициянын генерал-майору (1998), доцент (1997), юридика илимдеринин доктору (2013), [[Кыргыз Республикасы]]нын Ички Иштер министрлигинин эмгек сиңирген кызматкери (1986), КРдин билим берүүсүнүн мыкты кызматкери (1997), Горький политехника институтун (1967), СССР ИИМдин Академиясын (1979) бүтүргөн. 1967–1968-жылдары [[Нарын шаары]]ндагы ОП 36/7 цехинде технолог, 1968–1969-жылдары [[Кыргыз CCP]] ИИМинин Жаза өтөө башкармалыгында долборлоо-конструктордук бюросунда инженер-конструктор, 1969–1979-жылддарда Кыргыз CCP ИИМинин түзөтүү-эмгек мекемелери башкармалыгында техникалык бөлүмдүн инженери, улук инженери, 1979–1981-жылдары диспетчер бөлүмүнүн начальниги, 1981-жылы З-түзөтүү-эмгек колониясында саясий-тарбиялык иштер боюнча начальниктин орун басары, 1982–1991-жылдары 3-, 1-, 29-, 26-түзөтүү-эмгек колонияларынын начальниги, 1991–1999-жылдары жана 2000–2005-жылдары 
[[File:АСАНАЛИЕВ_70.png | thumb|none]] 
KP ИИМдин Бишкек жогорку мектебинин начальниги, 1999–2000-жылдары KP ИИМдин кадрларды даярдоо борборунун начальниги, 2005–2007-жылдары Кыргызстан эл аралык университетинин ректору, 2007–2008-жылдары КРдин Премьер-министринин-кеңешчиси, 2008-жылдан Эл аралык билим берүү академиясынын ректору, 2011-жылдан Кыргызстан эл аралык университетинде окуу илимий өндүрүштүк комплексинин президенти. Медалдар менен сыйланган.
[[Категория:1-Том]]

АСАНКУЛОВ Жумабек

2026-02-18T05:01:46Z

Турганбаев Элебай:

'''АСАНКУЛОВ Жумабек''' [20. 02. 1927, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Кара-Кыргыз автономиялуу]] (азыркы [[Чүй]]) [[облусу]], [[Пишпек уезди]], Талкан болуштугу (азыркы [[Москва району]]), [[Кепер-Арык]] айылы – 22. 04. 2007, [[Россия Федерациясы]], Москва шаары)] – генерал-лейтенант (1991). 1944–1945-жылдары Петров районундагы С. М. [[Будённый]] атындагы колхоздо эсепчи-таразачы. 1946-жылдан мамлекеттик коопсуздук кызматтарында иштеген. 1948-жылы СССР Мамлекеттик коопсуздук министрлигинин алдындагы Ташкент шаардык край аралык мектебин бүтүргөн. 1952-жылдан [[Кыргыз CCP]] Мамлекеттик коопсуздук министрлигинде бөлүмдүн оперуполномочени, улук оперуполномочени, начальниги болуп иштеп, 1955-жылы [[Кыргыз CCP Министрлер Совети]]не караштуу Мамлекеттик коопсуздук комитетинин жогорку мектебин аяктаган. 
[[File:АСАНКУЛОВ_75.png | thumb|none]]
[[Категория:1-Том]]
 1955–1961-жылдарда Кыргыз CCP Министрлер Coветине караштуу Мамлекеттик коопсуздук комитетинде бөлүмдүн начальнигинин орун басары, 1961–1966-жылдары ушул эле комитеттин [[Ош облусу]] боюнча башкармалыгынын начальниги, 1966–1967-жылдары [[Кыргызстан]] КП БКнын административдик органдар бөлүмүнүн башчысы, 1967–1978-жылдары Кыргыз CCP Министрлер Советине караштуу Мамлекеттик коопсуздук комитетинин төрагасы, 1978–1989-жылдары СССР Мамлекеттик коопсуздук комитетинин институтунда атайын курстун начальниги, 1989–1991-жылдары [[Кыргыз Республикасы]]нын Мамлекеттик коопсуздук комитетинин төрагасы, 1998–2000-жылдары КР [[Президент]]и А. [[Акаев]]дин кеңешчиси, кеңешчинин милдетин аткаруучу, КР Коопсуздук Кеңешинин эксперт-консультанты жана эксперт-кеңешчисинин милдетин аткаруучу, 2000–2001-жылдары КРдин Премьер-министри К. С. [[Бакиев]]дин кеңешчиси болуп иштеген. [[Кыргыз CCP Жогорку Совети]]нин депутаты (1963–1966; 1967–1970; 1971–1975), СССР эл депутаты (1989). Эки Кызыл Туу, Эмгек Кызыл Туу, 2-даражадагы Манас (2005) ордендери жанa медалдар менен сыйланган.

АСАНКУЛОВ Жумабек

2026-02-18T04:57:21Z

Турганбаев Элебай:

'''АСАНКУЛОВ Жумабек''' [20. 02. 1927, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Кара-Кыргыз автономиялуу]] (азыркы [[Чүй]]) [[облусу]], [[Пишпек уезди]], Талкан болуштугу (азыркы [[Москва району]]), [[Кепер-Арык]] айылы – 22. 04. 2007, [[Россия Федерациясы]], Москва шаары)] – генерал-лейтенант (1991). 1944–1945-жылдары Петров районундагы С. М. [[Будённый]] атындагы колхоздо эсепчи-таразачы. 1946-жылдан мамлекеттик коопсуздук кызматтарында иштеген. 1948-жылы СССР Мамлекеттик коопсуздук министрлигинин алдындагы Ташкент шаардык край аралык мектебин бүтүргөн. 1952-жылдан [[Кыргыз CCP]] Мамлекеттик коопсуздук министрлигинде бөлүмдүн оперуполномочени, улук оперуполномочени, начальниги болуп иштеп, 1955-жылы [[Кыргыз CCP Министрлер Совети]]не караштуу Мамлекеттик коопсуздук комитетинин жогорку мектебин аяктаган. 
[[File:АСАНКУЛОВ_75.png | thumb|none]]
[[Категория:1-Том]]
 1955–1961-жылдарда Кыргыз CCP Министрлер Coветине караштуу Мамлекеттик коопсуздук комитетинде бөлүмдүн начальнигинин орун басары, 1961–1966-жылдары ушул эле комитеттин [[Ош облусу]] боюнча башкармалыгынын начальниги, 1966–1967-жылдары [[Кыргызстан]] КП БКнын административдик органдар бөлүмүнүн башчысы, 1967–1978-жылдарда Кыргыз CCP Министрлер Советине караштуу Мамлекеттик коопсуздук комитетинин төрагасы, 1978–1989-жылдарда СССР Мамлекеттик коопсуздук комитетинин институтунда атайын курстун начальниги, 1989–1991-жылдарда [[Кыргыз Республикасы]]нын Мамлекеттик коопсуздук комитетинин төрагасы, 1998–2000-жылдарда КР [[Президент]]и А. [[Акаев]]дин кеңешчиси, кеңешчинин милдетин аткаруучу, КР Коопсуздук Кеңешинин эксперт-консультанты жана эксперт-кеңешчисинин милдетин аткаруучу, 2000–2001-жылдарда КРдин Премьер-министри К. С. [[Бакиев]]дин кеңешчиси болуп иштеген. [[Кыргыз CCP Жогорку Совети]]нин депутаты (1963–1966; 1967–1970; 1971–1975), СССР эл депутаты (1989). Эки Кызыл Туу, Эмгек Кызыл Туу, 2-даражадагы Манас (2005) ордендери жанa медалдар менен сыйланган.

АСАНКУЛОВ Жумабек

2026-02-18T04:56:21Z

Турганбаев Элебай:

'''АСАНКУЛОВ Жумабек''' [20. 02. 1927, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Кара-Кыргыз автономиялуу]] (азыркы [[Чүй]]) [[облусу]], [[Пишпек уезди]], Талкан болуштугу (азыркы [[Москва району]]), [[Кепер-Арык]] айылы – 22. 04. 2007, [[Россия Федерациясы]], Москва шаары)] – генерал-лейтенант (1991). 1944–1945-жылдары Петров районундагы С. М. [[Будённый]] атындагы колхоздо эсепчи-таразачы. 1946-жылдан мамлекеттик коопсуздук кызматтарында иштеген. 1948-жылы СССР Мамлекеттик коопсуздук министрлигинин алдындагы Ташкент шаардык край аралык мектебин бүтүргөн. 951-жылдан [[Кыргыз CCP]] Мамлекеттик коопсуздук министрлигинде бөлүмдүн оперуполномочени, улук оперуполномочени, начальниги болуп иштеп, 955-жылы [[Кыргыз CCP Министрлер Совети]]не караштуу Мамлекеттик коопсуздук комитетинин жогорку мектебин аяктаган. 
[[File:АСАНКУЛОВ_75.png | thumb|none]]
[[Категория:1-Том]]
 1955–1961-жылдарда Кыргыз CCP Министрлер Coветине караштуу Мамлекеттик коопсуздук комитетинде бөлүмдүн начальнигинин орун басары, 1961–1966-жылдары ушул эле комитеттин [[Ош облусу]] боюнча башкармалыгынын начальниги, 1966–1967-жылдары [[Кыргызстан]] КП БКнын административдик органдар бөлүмүнүн башчысы, 1967–1978-жылдарда Кыргыз CCP Министрлер Советине караштуу Мамлекеттик коопсуздук комитетинин төрагасы, 1978–1989-жылдарда СССР Мамлекеттик коопсуздук комитетинин институтунда атайын курстун начальниги, 1989–1991-жылдарда [[Кыргыз Республикасы]]нын Мамлекеттик коопсуздук комитетинин төрагасы, 1998–2000-жылдарда КР [[Президент]]и А. [[Акаев]]дин кеңешчиси, кеңешчинин милдетин аткаруучу, КР Коопсуздук Кеңешинин эксперт-консультанты жана эксперт-кеңешчисинин милдетин аткаруучу, 2000–2001-жылдарда КРдин Премьер-министри К. С. [[Бакиев]]дин кеңешчиси болуп иштеген. [[Кыргыз CCP Жогорку Совети]]нин депутаты (1963–1966; 1967–1970; 1971–1975), СССР эл депутаты (1989). Эки Кызыл Туу, Эмгек Кызыл Туу, 2-даражадагы Манас (2005) ордендери жанa медалдар менен сыйланган.

АСАНКУЛОВ Жумабек

2026-02-18T04:53:05Z

Турганбаев Элебай:

'''АСАНКУЛОВ Жумабек''' [20. 02. 1927, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Кара-Кыргыз автономиялуу]] (азыркы [[Чүй]]) [[облусу]], [[Пишпек уезди]], Талкан болуштугу (азыркы [[Москва району]]), [[Кепер-Арык]] айылы – 22. 04. 2007, [[Россия Федерациясы]], Москва шаары)] – генерал-лейтенант (1991). 1944–1945-жылдары Петров районундагы С. М. [[Будённый]] атындагы колхоздо эсепчи-таразачы. 1946-жылдан мамлекеттик коопсуздук кызматтарында иштеген. 1 1948-жылы СССР Мамлекеттик коопсуздук министрлигинин алдындагы Ташкент шаардык край аралык мектебин бүтүргөн. 951-жылдан [[Кыргыз CCP]] Мамлекеттик коопсуздук министрлигинде бөлүмдүн оперуполномочени, улук оперуполномочени, начальниги болуп иштеп, 955-жылы [[Кыргыз CCP Министрлер Совети]]не караштуу Мамлекеттик коопсуздук комитетинин жогорку мектебин аяктаган. 
[[File:АСАНКУЛОВ_75.png | thumb|none]]
[[Категория:1-Том]]
 1955–1961-жылдарда Кыргыз CCP Министрлер Coветине караштуу Мамлекеттик коопсуздук комитетинде бөлүмдүн начальнигинин орун басары, 1961–1966-жылдары ушул эле комитеттин [[Ош облусу]] боюнча башкармалыгынын начальниги, 1966–1967-жылдары [[Кыргызстан]] КП БКнын административдик органдар бөлүмүнүн башчысы, 1967–1978-жылдарда Кыргыз CCP Министрлер Советине караштуу Мамлекеттик коопсуздук комитетинин төрагасы, 1978–1989-жылдарда СССР Мамлекеттик коопсуздук комитетинин институтунда атайын курстун начальниги, 1989–1991-жылдарда [[Кыргыз Республикасы]]нын Мамлекеттик коопсуздук комитетинин төрагасы, 1998–2000-жылдарда КР [[Президент]]и А. [[Акаев]]дин кеңешчиси, кеңешчинин милдетин аткаруучу, КР Коопсуздук Кеңешинин эксперт-консультанты жана эксперт-кеңешчисинин милдетин аткаруучу, 2000–2001-жылдарда КРдин Премьер-министри К. С. [[Бакиев]]дин кеңешчиси болуп иштеген. [[Кыргыз CCP Жогорку Совети]]нин депутаты (1963–1966; 1967–1970; 1971–1975), СССР эл депутаты (1989). Эки Кызыл Туу, Эмгек Кызыл Туу, 2-даражадагы Манас ордендери жанa медалдар менен сыйланган.

АСАНКУЛОВ Жумабек

2026-02-18T04:50:04Z

Турганбаев Элебай:

'''АСАНКУЛОВ Жумабек''' [20. 02. 1927, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Кара-Кыргыз автономиялуу]] (азыркы [[Чүй]]) [[облусу]], [[Пишпек уезди]], Талкан болуштугу (азыркы [[Москва району]]), [[Кепер-Арык]] айылы – 22. 04. 2007, [[Россия Федерациясы]], Москва шаары)] – генерал-лейтенант (1991). 1944–1945-жылдары Петров районундагы С. М. [[Будённый]] атындагы колхоздо эсепчи-таразачы. 1946-жылдан мамлекеттик коопсуздук кызматтарында иштеген. 1 1948-жылы СССР Мамлекеттик коопсуздук министрлигинин алдындагы Ташкент шаардык край аралык мектебин бүтүргөн. 951-жылдан [[Кыргыз CCP]] Мамлекеттик коопсуздук министрлигинде бөлүмдүн оперуполномочени, улук оперуполномочени, начальниги болуп иштеп, 955-жылы [[Кыргыз CCP Министрлер Совети]]не караштуу Мамлекеттик коопсуздук комитетинин жогорку мектебин аяктаган. 
[[File:АСАНКУЛОВ_75.png | thumb|none]]
[[Категория:1-Том]]
 1955–1961-жылдарда Кыргыз CCP Министрлер Coветине караштуу Мамлекеттик коопсуздук комитетинде бөлүмдүн начальнигинин орун басары, 1961–1966-жылдары ушул эле комитеттин [[Ош облусу]] боюнча башкармалыгынын начальниги, 1966–1967-жылдары [[Кыргызстан]] КП БКнын административдик органдар бөлүмүнүн башчысы, 1967–1978-жылдарда Кыргыз CCP Министрлер Советине караштуу Мамлекеттик коопсуздук комитетинин төрагасы, 1978–1989-жылдарда СССР Мамлекеттик коопсуздук комитетинин институтунда атайын курстун начальниги, 1989–1991-жылдарда [[Кыргыз Республикасы]]нын Мамлекеттик коопсуздук комитетинин төрагасы, 1998–2000-жылдарда КР [[Президент]]и А. [[Акаев]]дин кеңешчиси, кеңешчинин милдетин аткаруучу, КР Коопсуздук Кеңешинин эксперт-консультанты жана эксперт-кеңешчисинин милдетин аткаруучу, 2000–2001-жылдарда КРдин Премьер-министри К. С. [[Бакиев]]дин кеңешчиси болуп иштеген. К[[ыргыз CCP Жогорку Совети]]нин депутаты (1963–1966; 1967–1970; 1971–1975), СССР эл депутаты (1989). Эки Кызыл Туу, Эмгек Кызыл Туу, 2-даражадагы Манас ордендери жанa медалдар менен сыйланган.

АСЕЙИНОВ Мукун

2026-02-18T03:57:20Z

Турганбаев Элебай:

'''АСЕЙИНОВ Мукун''' (05. 06. 1941, [[СССР]], [[Кыргыз ССРи]], [[Ысык-Көл облусу]], [[Жети-Өгүз району]], [[Барскоон айылы]]) – мамлекеттик жана саясий ишмер, [[Москва шаары]]ндагы кооперация институтун, СССР эл чарба академиясын (1985) бүткөн. Эмгек жолун [[Каракол]] шаардык соода тармагында бухгалтер болуп иштөөдөн баштап, 1961-1970-жылдары Каракол, [[Фрунзе]] шаардык комсомол комитеттеринде секретарь, 1979-жылы [[Кыргызстан]] КП БКнын финансы бөлүмүнүн инструктору, 1972– 1974-жылдары [[КПСС]] БКнын алдындагы Жогорку партиялык мектептин угуучусу, 1975–1976-жылдары Кыргызстан КП БКнын уюштуруу-партиялык иштер бөлүмүнүн инспектору. 1977–1979-жылдары [[Талас облусу]]нун Киров райондук эл депутаттар кеңешинин аткаруу комитетинин төрагасы, 1980-жылы Талас облустук эл депутаттар кеңешинин аткаруу комитетинин төрагасынын орун басары, 1981–1985-жылдары Кыргыз керек-жарак коомдор союзунун төрагасынын орун басары, 
[[File:АСЕЙИНОВ_82.png | thumb|none]] 
1985-жылы партиянын Тянь-Шань райондук комитетинин 1-секретары, 1986-жылы Кыргыз CCP Министрлер Советинин төрагасынын орун басары, 1987–1991-жылдары 1-орун басары, 1991-1996-жылдары [[Чүй]] облустук мамлекеттик администрациясынын башчысынын 1-орун басары, 1996–2002-жылдары [[Кыргыз Республикасы]]нын [[Иран]]дагы Атайын жанa ыйгарым укуктуу элчиси, 2012-жылдан КРдин [[Шри-Ланка]]дагы ардактуу консулу. 1986–1991-жылдары Кыргыз CCP Жогорку Советинин депутаты. ''3. Бейшеев.''
[[Категория:1-Том]]

АБДРАХМАНОВ Жусуп

2026-02-17T07:39:45Z

Турганбаев Элебай:

'''АБДРАХМАНОВ''' '''Жусуп''' [28 (айрым маалыматтарда 21). 12. 1901, [[Россия империясы]], [[Түркстан генерал-губернаторлугу]], [[Жети-Суу облусу|Жети-Суу]] (азыркы [[Ысык-Көл]]) [[Жети-Суу облусу|облусу]], [[Пржевальск]] уезди (азыркы [[Ысык-Көл району]]), Күнгөй-Ак-Суу болуштугу, Чиркей кыштоосу – 08. 06. 1938, [[СССР]], [[Кыргыз ССРи]], Таш-Дөбө айылы (сөөгү 1991-жылы [[Ата-Бейит]] көрүстөнүнө коюлган)] – Кыргыз совет мамлекеттүүлүгүн алгачкы түптөөчүлөрдүн бири, саясий жана мамлекеттик ишмер. [[Кыргыз АССР]] [[Эл Комиссарлар Совети]]нин (ЭКС) биринчи төрагасы, [[Кыргыз Республикасынын Баатыры]] (2021, көз жумгандан кийин).[[File:АБДРАХМАНОВ 125.png | thumb|none]]
1911–1916-жылдары Сазановка (азыркы [[Ананьев]]) айылындагы үч жылдык орус-жергиликтүү мектебинде, Каракол шаарындагы жогорку башталгыч окуу жайында окуган. 1916-жылы [[Үркүн]]дө эл менен кошо [[Кытай]]га качып, 1917-жылы кайтып келген. 1918-жылы кызыл гвардиячылардын катарына кирип, көп өтпөй эле рота командиринин жардамчысы болгон жана [[Совет бийлиги]]н чыңдоого жигердүү катышкан. 1919-жылы Верный ([[Алматы]]) шаарында командирлик курста окуган. 1919-жылы РКСМ Түркстан бюросунун Президиумунун жана РКСМдин Жети-Суу облустук уюштуруу бюросунун мүчөлүгүнө шайланган. 1920-жылы [[Москва]]да өткөн РКСМдин 3-съездинин делегаты болуп, анда В. И. [[Ленин]] менен сүйлөшүп, пикир алышкан. 1920-жылдан партиянын Алматы, Талды-Коргон уезддик - шаардык комитеттеринин жооптуу кызматтарында, 1921-жылы марттан [[Каракол]] уезддик-шаардык комитетинин жооптуу секретары, 1922–1924-жылдары партиянын [[Пишпек]] уезддик-шаардык комитетинин, Жети-Суу обкомунун уюштуруу бөлүмүнүн башчысы, 1924-жылы марттан [[Түркстан АССРи]]нин Борбордук аткомунун президиумунун мүчөсү жана жооптуу секретары болуп шайланган. 1924-жылы [[К|Кара Кыргыз]] [[Ара Кыргыз автономиялуу облусу|автономиялуу облусу]]нун партбюросунун секретары болуп бекитилген. 1925-жылы майдан РКП(б) БКнын [[Орто Азия]] бюросунун уюштуруу бөлүмүнүн башчысынын орун басары, августтан Москвада РКП(б) БКнын аппаратында инструктор. 1926-жылы октябрда [[Кыргызстан]]га келип, облаткомдун төрагасынын 1-орун басары, 1927-жылы марттан 1933-жылы сентябрга чейин Кыргыз АССРинин Эл комиссарлар Советинин төрагасы, ошол эле мезгилде [[РСФСР]] БАКтын, кийин Бүткүл союздук БАКтын жана РКП(б) БКнын Орто Азия бюросунун мүчөлүгүнө кандидат болгон. 1933-жылы сентябрда «Компартияга каршы аракеттенген» деген жалаа менен ишинен бошотулуп, партиянын катарынан чыгарылган. Андан кийин Ортоңку Волга крайынын мал чарба башкармалыгынын башчысынын орун басары, 1935-жылдан Оренбург облаткомунда жер бөлүмүнүн башчысынын мал чарба боюнча орун басары болуп иштеген. 1937-жылы 10-июнда «контрреволюциячыл [[Алаш-Ордо]] уюмунун катышуучусу» деген жалаа менен камакка алынып, 1938-жылы 5-ноябрда атылган. 1958-жылы СССР Жогорку Сотунун аскердик коллегиясынын чечими менен толук акталган. 1989-жылы партиялуулугу калыбына келтирилген. 1918-жылы Түркстан АССРи уюшулганда кыргыз эли экиге бөлүнүп, Кыргызстандын түштүгүндөгү кыргыздар [[Сыр-Дарыя]] облусуна (өзбектердин курамына), түндүк бөлүгү Жети-Суу облусуна (казактардын курамына) кошулган. Бул эки облуста тең кыргыздар этностук азчылыкты түзүп, алардын социалдык-экономикалык жана маданий мүдөөлөрү эске алынбай калган, бул кезде кыргыз тилинде басма сөз иши, мектеп жана башкалар болгон эмес. Ушундай шартта ал И. [[Арабаев]]'','' А. [[Сыдыков]] жана башкалар менен бирдикте [[Кыргыз тоолуу облусу]]н түзүү идеясы менен чыгышкан. Бирок россиялык жана түркстандык айрым жетекчилердин улуу державалык-унитарчыл позициясынан жана кыргыз жетекчилеринин бийлик үчүн жаатташып айыгышкан күрөшүнөн улам өз алдынча облус түзүү идеясы орундалбай калган. Ошого карабай Абдрахманов сыяктуу мамлекеттик ишмерлердин өз алдынчалык үчүн тынбаган аракеттеринин натыйжасында 1924-жылы бул долбоор ишке ашып, Кара Кыргыз автономиялуу облусу, 1926-жылы Кыргыз АССРи, 1936-жылдан Кыргыз ССРи болуп түзүлгөн. Абдрахманов Кыргыз АССРинин Эл комиссарлар Советинин төрагасы болуп иштеп турган жылдары (1927–1933) Кыргызстандын эл чарбасын жана маданиятын өнүктүрүүгө зор салым кошкон. Мисалы, 1928-жылы Бишкек-Токмок темир жолун курууну (келечекте аны Балыкчыга жеткирүүнү) көздөгөн, СССР өкмөтүнүн 1928–29-жылдардагы курулуш планына киргизүүгө жетишкен, Бишкекке эт комбинатын, [[Кант]]ка кант заводун курдурууну, [[Чүй өрөөнү]]ндөгү ири ирригациялык маселелерди жана башкаларды чечкен. Ал [[кыргыз тили]]нин маанисин көтөрүүгө, башкаруу жана чарбалык органдар аппаратына жергиликтүү элден адистерди даярдоого өзгөчө камкордук көргөн. Анын жетекчилиги менен кыргыз тилин окуп үйрөнүү жана аны акырындык менен иш кагаздарына киргизүү, кыргыз тилин билген европалык адистерге жеңилдиктерди берүү программасы киргизилген. Ж. Абдрахманов өкмөт башчысы жана отурукташтыруу боюча комитеттин төрагасы катары көчмөн жана жарым көчмөн калкты жер-жерлерде жайгаштырууда албан эмгек сиңирген. Натыйжада отурукташуу көчмөндөрдү ачкачылыктан, турмуш-тиричилик ыңгайсыздыгынан, жугуштуу жана башка оорулардан куткарып, калктын санынын көбөйүшүнө жагымдуу шарт түзөрүн айкын билип, ал бул жагдайда зор уюштуруучулук жөндөмүн көрсөткөн. Анын 1932-жылдагы ачарчылык учурунда мамлекеттин «кол тийгис дан фондунун» белгилүү өлчөмүн элди ачарчылыктан сактап калуу максатында пайдаланганы кийин партиялык линияны бурмалап бузгандык катары бааланган. Абдрахманов өз элинин тарыхын жигердүү илимий изилдөөчү катары республиканын тарых илиминин өнүгүшүнүн башатында турат. Анын республиканын тарыхы боюнча алгачкы эмгеги 1928-жылы «Кыргызстан» деген ат менен жарык көргөн. 1916-жылдагы көтөрүлүш жөнүндө чындык менен акыйкаттын өңүтүнөн жазылган китеби, реалдуу проблемаларды чагылдырган «Күндөлүгү» белгилүү. Ысык-Көл районундагы айыл кеңеши (мурдагы Таштак айыл совети), Бишкек шаарынын бир көчөсү Абдрахмановдун ысымы менен аталган. Бишкектеги «Кыргыз мамлекеттүүлүгүн негиздөөчүлөр» аллеясында анын айкели, ошондой эле туулган айылына жана Каракол шаарында эстелик тургузулган. Ад.: ''Джунушалиев Д.'' Ж. Время созидания и трагедий 20-30-е годы XX в. Б., 2003.

''Ж. Жунушалиев''
[[Категория:1-Том]]

АСАНАЛИЕВ Жумаш

2026-02-13T08:18:33Z

Турганбаев Элебай:

'''АСАНАЛИЕВ Жумаш''' (Джумар, Джутар, Джапар) [10. 05. 1923, [[СССР]], [[Түркстан АССРи]], [http://212.24.105.57:9989/index.php/ЖЕТИ-СУУ Жети-Суу облусу], [[Пржевальск уезди]] (азыркы [[Ысык-Көл облусу]], [[АК-СУУ РАЙОНУ|Ак-Суу району]]), Отуз-Уул айылы – 25. 06. 1944, [[Белоруссия]] ССРи, Витевск облусу, Шумилин (айрым маалыматтарда Бешенкович) району, Лабейка кыштагы] – [[Советтер Союзунун Баатыры]] (22. 07.1944).
[[Файл:Изображение 2026-02-12 132417493.png|thumb|none]]
Советтик Apмиянын катарына Пржевальск аскер комиссариаты тарабынан 1942-жылы чакырылган. [[Улуу Ата Meкендик согуш]]та 67-гвардиялык аткычтар дивизиясынын 199-гвардиялык полкунда пулемётчу болгон.1944-жылы 24-июнда Батыш Двина дарыясынан совет жоокерлери чабуул коюп, Лабейка кыштагынын (БССР) жанынан өткөндө, Ж. Асаналиев өз пулемёту менен душман ээлеген жээкке биринчилерден болуп чыгып, батальондун оң флангасынан орун алып, гитлерчилердин контр чабуулуна каршы салгылашкан. Пулемёту жараксыз болуп калган соң, фашисттер жакындап келгенде, акыркы гранатасын жардырып, айланасындагы фашисттерди кырып, өзү да курман болгон. Лaбейка кыштагынын жанына коюлган. Белоруссиянын борбору – [[Минск шаары]]ндагы жанa туулуп-өскөн айылындагы көчөгө ысмы ыйгарылып, Минск шаарында эстелиги тургузулган (2004).

Ад.: Алымкулов Н. А. Кыргызстанцы – герои Советского Союза и полные кавалеры Ордена Славы: новые факты, имена. Б., 2025.
[[Категория:1-Том]]

АСАНАЛИЕВ Жумаш

2026-02-13T07:50:15Z

Турганбаев Элебай:

'''АСАНАЛИЕВ Жумаш''' (Джумар, Джутар, Джапар) [10. 05. 1923, [[Түркстан АССРи]], [http://212.24.105.57:9989/index.php/ЖЕТИ-СУУ Жети-Суу облусу], [[Пржевальск уезди]] (азыркы [[Ысык-Көл облусу]], [[АК-СУУ РАЙОНУ|Ак-Суу району]]), Отуз-Уул айылы – 25. 06. 1944, [[Белоруссия]] ССРи, Витевск облусу, Шумилин (айрым маалыматтарда Бешенкович) району, Лабейка кыштагы] – [[Советтер Союзунун Баатыры]] (22. 07.1944).
[[Файл:Изображение 2026-02-12 132417493.png|thumb|none]]
Советтик Apмиянын катарына Пржевальск аскер комиссариаты тарабынан 1942-жылы чакырылган. [[Улуу Ата Meкендик согуш]]та 67-гвардиялык аткычтар дивизиясынын 199-гвардиялык полкунда пулемётчу болгон.1944-жылы 24-июнда Батыш Двина дарыясынан совет жоокерлери чабуул коюп, Лабейка кыштагынын (БССР) жанынан өткөндө, Ж. Асаналиев өз пулемёту менен душман ээлеген жээкке биринчилерден болуп чыгып, батальондун оң флангасынан орун алып, гитлерчилердин контр чабуулуна каршы салгылашкан. Пулемёту жараксыз болуп калган соң, фашисттер жакындап келгенде, акыркы гранатасын жардырып, айланасындагы фашисттерди кырып, өзү да курман болгон. Лaбейка кыштагынын жанына коюлган. Белоруссиянын борбору – [[Минск шаары]]ндагы жанa туулуп-өскөн айылындагы көчөгө ысмы ыйгарылып, Минск шаарында эстелиги тургузулган (2004).

Ад.: Алымкулов Н. А. Кыргызстанцы – герои Советского Союза и полные кавалеры Ордена Славы: новые факты, имена. Б., 2025.
[[Категория:1-Том]]

АСАНАЛИЕВ Жумаш

2026-02-13T07:47:36Z

Турганбаев Элебай:

'''АСАНАЛИЕВ Жумаш''' (Джумар, Джутар, Джапар) [10. 05. 1923, [[Түркстан АССРи]], [http://212.24.105.57:9989/index.php/ЖЕТИ-СУУ Жети-Суу облусу], [[Пржевальск уезди]] (азыркы [[Ысык-Көл облусу]], [[Ак-Суу району]]), Отуз-Уул айылы – 25. 06. 1944, [[Белоруссия]] ССРи, Витевск облусу, Шумилин (айрым маалыматтарда Бешенкович) району, Лабейка кыштагы] – [[Советтер Союзунун Баатыры]] (22. 07.1944).
[[Файл:Изображение 2026-02-12 132417493.png|thumb|none]]
Советтик Apмиянын катарына Пржевальск аскер комиссариаты тарабынан 1942-жылы чакырылган. [[Улуу Ата Meкендик согуш]]та 67-гвардиялык аткычтар дивизиясынын 199-гвардиялык полкунда пулемётчу болгон.1944-жылы 24-июнда Батыш Двина дарыясынан совет жоокерлери чабуул коюп, Лабейка кыштагынын (БССР) жанынан өткөндө, Ж. Асаналиев өз пулемёту менен душман ээлеген жээкке биринчилерден болуп чыгып, батальондун оң флангасынан орун алып, гитлерчилердин контр чабуулуна каршы салгылашкан. Пулемёту жараксыз болуп калган соң, фашисттер жакындап келгенде, акыркы гранатасын жардырып, айланасындагы фашисттерди кырып, өзү да курман болгон. Лaбейка кыштагынын жанына коюлган. Белоруссиянын борбору – [[Минск шаары]]ндагы жанa туулуп-өскөн айылындагы көчөгө ысмы ыйгарылып, Минск шаарында эстелиги тургузулган (2004).

Ад.: Алымкулов Н. А. Кыргызстанцы – герои Советского Союза и полные кавалеры Ордена Славы: новые факты, имена. Б., 2025.
[[Категория:1-Том]]

АСАНАЛИЕВ Жумаш

2026-02-13T07:44:19Z

Турганбаев Элебай:

'''АСАНАЛИЕВ Жумаш''' (Джумар, Джутар, Джапар) [10. 05. 1923, [[Түркстан АССРи]], [[Жети-Суу облусу]], [[Пржевальск уезди]] (азыркы [[Ысык-Көл облусу]], [[Ак-Суу району]]), Отуз-Уул айылы – 25. 06. 1944, [[Белоруссия]] ССРи, Витевск облусу, Шумилин (айрым маалыматтарда Бешенкович) району, Лабейка кыштагы] – [[Советтер Союзунун Баатыры]] (22. 07.1944).
[[Файл:Изображение 2026-02-12 132417493.png|thumb|none]]
Советтик Apмиянын катарына Пржевальск аскер комиссариаты тарабынан 1942-жылы чакырылган. [[Улуу Ата Meкендик согуш]]та 67-гвардиялык аткычтар дивизиясынын 199-гвардиялык полкунда пулемётчу болгон.1944-жылы 24-июнда Батыш Двина дарыясынан совет жоокерлери чабуул коюп, Лабейка кыштагынын (БССР) жанынан өткөндө, Ж. Асаналиев өз пулемёту менен душман ээлеген жээкке биринчилерден болуп чыгып, батальондун оң флангасынан орун алып, гитлерчилердин контр чабуулуна каршы салгылашкан. Пулемёту жараксыз болуп калган соң, фашисттер жакындап келгенде, акыркы гранатасын жардырып, айланасындагы фашисттерди кырып, өзү да курман болгон. Лaбейка кыштагынын жанына коюлган. Белоруссиянын борбору – [[Минск шаары]]ндагы жанa туулуп-өскөн айылындагы көчөгө ысмы ыйгарылып, Минск шаарында эстелиги тургузулган (2004).

Ад.: Алымкулов Н. А. Кыргызстанцы – герои Советского Союза и полные кавалеры Ордена Славы: новые факты, имена. Б., 2025.
[[Категория:1-Том]]

АСАНКАНОВ Абылабек

2026-02-12T11:03:18Z

Турганбаев Элебай:

'''АСАНКАНОВ Абылабек''' [27. 12. 1954, [[СССР]], [[Кыргыз ССРи]], [[Тянь-Шань]] (азыркы Нарын) [[облусу]], Жумгал району, Жумгал (азыркы [[Доскулу]]) айылы] – тарыхчы, тарых илимдеринин доктору (1993), профессор (1996), 
[[File:АСАНКАНОВ_74.png | thumb|none]] 
KP УИАнын корреспондент мүчөсү (2000), академик (2021). КРдин илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (2002). 1977-жылы Кыргыз Мамлекеттик университетин бүтүргөн.1977–1979-жылдары Жумгал районунун мектептеринде мугалим, 1979–1982-жылдары ФПИде окутуучу, 1983–1993-жылдары КМУнун окутуучусу, археология жанa этнография кафедрасынын башчысы, 1992–1994-жылдары КМУнун тарых факультетинин Кыргыз таануу борборунун директору, ошол эле мезгилде (1993-жылдан) илимий пропагандалык «Мурас» ишкер долбоорунун директору, КРдин Президенттик администрациясынын социалдык саясат бөлүмүнүн башчысы, 2001–2005-жылдары И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университетинин ректору, 2005-жылдан КР УИАнын Б. Жамгырчинов атындагы тарых, этнология жана археология институтунун директору. Кыргыздын тарыхына, этносоциологиясына, рухий маданиятына арналган 100дөн ашык илимий эмгектин (анын ичинде 10 монография) автору. Эмг.: Социально-культурное развитие современного сельского населения Киргизии. Ф.,1989; Кыргызы: рост национального самосознания. Б., 1997.
[[Категория:1-Том]]

АСАНАЛИЕВ Жумаш

2026-02-12T07:27:43Z

Турганбаев Элебай:

'''АСАНАЛИЕВ Жумаш''' (Джумар, Джутар, Джапар) [10. 05. 1923, [[Түркстан АССРи]], [[Жети-Суу облусу]], [[Пржевальск уезди]] (азыркы [[Ысык-Көл облусу]], [[Ак-Суу району]]), Отуз-Уул айылы – 25. 06. 1944, [[Белоруссия]] ССРи, Витевск облусу, Шумилин (айрым маалыматтарда Бешенкович) району, Лабейка кыштагы] – [[Советтер Союзунун Баатыры]] (22. 07.1944).

[[Файл:Изображение 2026-02-12 132417493.png|thumb]]
Советтик Apмиянын катарына Пржевальск аскер комиссариаты тарабынан 1942-жылы чакырылган. [[Улуу Ата Meкендик согуш]]та 67-гвардиялык аткычтар дивизиясынын 199-гвардиялык полкунда пулемётчу болгон.1944-жылы 24-июнда Батыш Двина дарыясынан совет жоокерлери чабуул коюп, Лабейка кыштагынын (БССР) жанынан өткөндө, Ж. Асаналиев өз пулемёту менен душман ээлеген жээкке биринчилерден болуп чыгып, батальондун оң флангасынан орун алып, гитлерчилердин контр чабуулуна каршы салгылашкан. Пулемёту жараксыз болуп калган соң, фашисттер жакындап келгенде, акыркы гранатасын жардырып, айланасындагы фашисттерди кырып, өзү да курман болгон. Лaбейка кыштагынын жанына коюлган. Белоруссиянын борбору – [[Минск шаары]]ндагы жанa туулуп-өскөн айылындагы көчөгө ысмы ыйгарылып, Минск шаарында эстелиги тургузулган (2004).

Ад.: Алымкулов Н. А. Кыргызстанцы – герои Советского Союза и полные кавалеры Ордена Славы: новые факты, имена. Б., 2025.
[[Категория:1-Том]]

Файл:Изображение 2026-02-12 132417493.png

2026-02-12T07:24:31Z

Турганбаев Элебай:

АСА

АТАМБАЕВ Алмазбек Шаршенович

2025-12-31T03:24:51Z

Турганбаев Элебай:

'''АТАМБАЕВ''' Алмазбек Шаршенович (17. 09. 1956, [[Кыргыз ССРи]], [[Фрунзе облусу]], [[Арашан айылы]] – мамлекеттик саясий ишмер, [[Кыргызстан социал-демократиялык партиясы]]нын (СДПК) төрагасы (1994–2011, 2018–2019), [[Кыргыз Республикасынын Президенти]] (2011–2017), [[Кыргыз Республикасынын баатыры]] (2017). 1980-жылы [[Москва шаары]]ндагы С. Орджоникидзе атындагы Башкаруу институтун (азыркы «Мамлекеттик Башкаруу университети») бүтүргөндөн кийин Кыргыз ССРинин Байланыш министрлигинде инженер болуп иштеген. 1983-жылдан [[Кыргызстан]] жана [[СССР жазуучулар союзу]]нун мүчөсү, 1991-жылы Кыргыз жазуучулар союзунун башкармасынын катчылыгына шайланган. 1983–1987-жылдары [[Кыргыз ССР Жогорку Совети]]нин президиумунда [[редактор]], улук [[референт]], 1987–1989-жылдары [[Фрунзе]] (азыркы [[Бишкек]]) шаардык 1-май аткаруу комитетинин төрагасынын орун басары, 1989–1997-жылдары «Форум» илимий-өндүрүш фирмасынын директору, 1995–2000-жылдары 1-чакырылыштагы [[Эл өкүлдөр жыйыны]]нын депутаты, 2000-жылдагы Кыргыз Республикасынын президенттин шайлоодо өз кандидатурасын коюп, 6,2% добуш менен үчүнчү орунду алган. 1997–1999-жылдары «[[Кыргызавтомаш]]» [[акционердик коому]]нун башкы [[директор]]у, 1999–2004-жылдары «Форум» өнөр жай бирикмесинин директорлор кеңешинин төрагасы, 2004–2005-жылдары «Кыргызавтомаш» [[корпорация]]сынын директорлор кеңешин башкарган. 2005–2006-жылдары [[КР Өкмөтү]]нүн Экономикалык өнүгүү, өнөр жай жана соода министринин милдетин аткаруучу, Өнөр жай, соода жана туризм министри. 2007-жылы 30-мартта [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши]] берген сунуштун негизинде [[премьер-министр]]ликке дайындалып, көп өтпөй 28-ноябрда өз эрки менен ал кызматтан баш тарткан. 2009-жылы жалпы [[оппозиция]][[лык кыймыл]]дын төрагалыгына шайланган жана ошол эле жылдагы президенттик шайлоодо анын атынан жалгыз талапкер болуп, 8,41% добуш менен К. Бакиевден кийин экинчи орунду ээлеген. 2010-жылы 7-апрелде [[Убактылуу өкмөт]]түн төрагасынын 1-орун басарылыгына дайындалып, ошол эле жылы 10-октябрда Социал-демократтар партиясынын атынан Жогорку Кеңештин 5-чакырылышынын депутаттыгына шайланган. Жогорку Кеңештеги көпчүлүк депутаттардын колдоосу менен 17-декабрда Кыргыз Республикасынын премьер-министрлигине дайындалган. 2011-жылы 30-октябрда өткөн президенттик шайлоодо жалпы шайлоочулардын 62,52% добушуна ээ болуп, 2011-жылы 1-декабрдан Президенттик ишине киришкен. Кыргыз Республикасынын 1-класстагы мамлекеттик кеңешчиси, «[[Данакер]]» (2007), 2-даражадагы «[[Манас]]» (2011), [[Казак Республикасы]]нын 1-даражадагы «Достык» (2014), [[Россия Федерациясы]]нын А. Невский (2016) ордендери менен сыйланган. 2017-жылы Президенттик мөөнөтү аяктагандан кийин 2018-жылдан кайрадан СДПК партиясын жетектеп, бирок Кыргыз Республикасынын мурунку президентинин саясий партиялардын ишмердүүлүгүнө тыюу салган мыйзамга байланыштуу 2019-жылы ал кызматын таштап, партиядан чыккан. 2019-жылдын 13-июнунда Кыргызстандын экс-президенти А. Атамбаевдин кол тийбестигин алып салуу боюнча атайын депутаттык [[комиссия]] түзүлүп, бир жумадан кийин текшерүүнүн жыйынтыгы [[Кыргыз Республикасынын Башкы прокуратурасы]]на жөнөтүлгөн. Анын негизинде 25-июнда А. Атамбаев [[Ысык-Көл облусу]]ндагы жер тилкелерин өзгөртүү, Бишкек Электр жылуулук борборун жана [[Тарых музейи]]н реконструкциялоо [[Кой-Таш айылы]]ндагы турак-жайды менчикке чыгаруу сыяктуу ж.б. мыйзам бузуунун беш эпизодуна катыштыгы бар деген корутунду чыккан. 2019-жылы 27-июнда Жогорку Кеңештин депутаттары А. Атамбаевди [[кылмыш жоопкерчилиги]]не тартуу үчүн кол тийбестиктен жана экс-президент деген статустан ажыратуу тууралуу көпчүлүк добуш (103 макул, алты каршы) менен макулдук беришкен. Анын негизинде Ички иштер министрлигинин Тергөө кызматы А. Атамбаевге коюлган кылмыш иштерине күбө катары көрсөтмө берүү үчүн үч жолу чакыруу кагазын жиберген, бирок ал суракка келүүдөн баш тарткан. Натыйжада 2019-жылы 8-августта Чүй облусунун Кой-Таш айылынан күч колдонуу менен кармалаган. Ал окуя учурунда [[Улуттук Коопсуздук Мамлекеттик Комитети]]нин бир офицери каза болуп, бир нече ондогон кызмат адамдары жаракат алышкан. Анын негизинде А. Атамбаевге карата бир нече кылмыш иши (жапырт баш аламандыкты уюштуруу, коомдук тартипти бузуу, мамлекеттик күч органдарына курал колдонуп каршылык көрсөтүү) козголуп, 2020-жылы 23-июндагы [[Бишкек]] шаардык Биринчи Май райондук сотунун өкүмүнө ылайык үй-мүлкүн [[конфискация]]лоо менен 11 жыл 2 айга эркинен ажыратылган. 2020-жылы 6-октябрда Кыргызстанда өткөн парламенттик шайлоонун жыйынтыгына каршы Бишкек шаарындагы башталган массалык нааразылык учурунда талапташтары тарабынан камактан бошотулган. 10-октябрда борбор шаардагы массалык баш аламандык уюштурган деген айып менен кайрадан камакка алынган. Бир нече жолку соттук териштүүлөрдөн кийин 2023-жылы 14-февралда Кыргызстандын [[Жогорку сот]]унун чечимине ылайык А. Атамбаев камактан бошотулган. 2025-жылы 17-апрелде Бишкек шаардык 1-май райондук соту абактагы А. Батукаевдин мыйзамсыз бошотулушуна байланыштуу А. Атамбаев 11 жылга эркинен ажыратууга өкүм чыгарып, бирок мөөнөтүнүн эскирип кетишине ылайык жазадан бошоткон. Мындан кийин Кой-Таш окуясы, Бишкек шаардык жылуулук электр борборундагы коррупциялык иштерге жол берүү, «Дастан» заводуна тиешелүү 2,7 гектар жердин мыйзамсыз сатылышы боюнча кылмыш иштерин териштирүү кайрадан уланган. Анын жыйынтыгына ылайык Бишкек шаардык Биринчи май райондук соту 2025-жылы 3-июнда А. Атамбаевди 11 жыл 6 айга эркинен ажыратуу жана анын мүлкүн мамлекетке өткөрүү, ошондой эле бардык мамлекеттик сыйлыктарынан ажыратуу тууралуу өкүм чыгарган. Ал өкүмдүн негизине ылайык 29. 12. 2025-жылы Кыргыз Республикасынын президенти С. [[Жапаров]] А. Ш. Атамбаевди жогорку даражадагы «Кыргыз Республикасынын Баатыры», 2-даражадагы «Манас», «Данакер» ордендери, «Даңк» медалы сыяктуу сыйлыктарынан ажыратуу тууралуу чечимге кол койгон. 2021-жылы А. Ш. Атамбаевдин «Волшебные сады детства» («Балалыктын сыйкырдуу бакчалары») деген аталыштагы китеби орус тилинде жарык көргөн.

«АЗИЗ ИНСАНДАРДЫН БАЯНЫ»

2025-12-25T04:31:14Z

Турганбаев Элебай:

'''«АЗИЗ ИНСАНДАРДЫН БАЯНЫ»''' («Тазкира-и азизан») – [[Чыгыш Түркстан]]га тиешелүү Мухаммед Садык Кашгаринин (1730–1820) тарыхый эмгеги. Эмгек 1768–1769-жылдары жазылып, ал 1452-жылы өлгөн белгилүү диний ишмер Махдум-и Азамдын (Жалал ад-дин Касани) Кашкардагы тукумуна арналган жана негизинен XVII–XVIII-кылымдардагы саясий окуялар камтылган. Эмгектин өзөгүн Махдум-и Азамдын улуу уулу Эшен-и-Калан (Калам) деген ысым таанылган Мухаммед Амин кожо жана төртүнчү уулу Исхак Валинин ортолорундагы диний карама-каршылыктардын натыйжасында «ак-тоолуктар» (кара: [[«Ышкиййа тарыкаты»]]) менен «кара-тоолуктар» (кара: [[«Ысхакиййа тарыкаты»]]) агымдарынын пайда болушу түзөт. Көпчүлүгүн [[кыргыздар]] түзгөн кашкарлыктар «ак тоолуктарды», ал эми Жаркент шаарынын айланасындагы кыргыздын сол уруулары «кара тоолуктарды» колдоп, Кашкарга хан болгон (1671–1682) Исмаил дагы «кара тоолуктар» тарабында болуп, ал «ак тоолуктардын» өкүлү Аппак кожону (Идаятулла) Чыгыш Түркстандан [[Тибет]]ке качууга аргасыз кылганы баяндалат. Аппак кожо өлгөндөн кийин «кара тоолук» жана «ак тоолук» кожолордун бийлик талашуусу кайра күчөп, кезек-кезеги менен «ак тоолуктар» атанган кашкарлыктар да, «кара тоолук» Жаркент шаары да кыргыздардан жардам сурап турушкан. Мухаммед Садык Кашгаринин бул эмгегин Ч. [[Валиханов]] кеңири пайдаланып, андан кийин Л. И. Думан, М. А. Салахетдинова, М. Кутлуков, И. Сайдуллаев сыяктуу ж.б. белгилүү окумуштуулар жана немец чыгыш таануучусу М. Хартманн изилдеп чыккан. Аталган эмгек Чыгыш Түркстан, анын ичинде кыргыздардын тарыхын окутууда өтө маанилүү булактардын бири болуп эсептелет.

Ад.: Мугинов А.М. Описание уйгурских рукописей Института народов Азии. М., 1962.
[[Категория:1-Том]]

«АЗИЗ ИНСАНДАРДЫН БАЯНЫ»

2025-12-25T04:29:55Z

Турганбаев Элебай:

«АЗИЗ ИНСАНДАРДЫН БАЯНЫ»

2025-12-25T04:29:27Z

Турганбаев Элебай: Created page with "'''«АЗИЗ ИНСАНДАРДЫН БАЯНЫ»''' («Тазкира-и азизан») – Чыгыш Түркстанга тиешелүү Мухаммед Садык..."

БАДИГИН Михаил Петрович

2025-12-02T01:21:15Z

Турганбаев Элебай:

'''БАДИГИН''' '''Михаил Петрович''' [21. 10. 1923, [[РСФСР]], Симбирск губерниясы (азыркы [[Ульяновск]] облусу), Сызран уезди (азыркы Новоспасский району), Суруловка кыштагы ‒ 5. 01. 2000, [[Россия Федерациясы]], Зеленоград шаары] ‒ Даӊк орденинин толук кавалери. 1937-жылы үй-бүлөсү менен [[Ош облусу]]нун азыркы [[Кара-Суу шаары]]на көчүп келишкен. 1942-жылы февраль айында Ош облусунун Кара-Суу райондук аскер комиссариаты тарабынан Советтик Армиянын катарына чакырылып, [[Ташкент]] шаарындагы ыкчам миномёттук-пулемёттук курсту бүтүргөндөн кийин 1942-жылдын ноябрь айында [[Улуу Ата Мекендик согуш]]ка жөнөтүлгөн. Гвардиянын сержанты М. П. Бадигин алгачкы салгылашууга [[Сталинград]] фронтуна караштуу 169-аткычтар дивизиясынын 434-аткычтар полкунда артиллерист катары катышкан. 19. 09. 1944-жылы Магнушев плацдармы ([[Польша]]) үчүн салгылашуудагы эрдиги үчүн 3-даражадагы Даӊк ордени (№ 239892), 19. 01.1945-жылы душмандын Берлинге кире беришинде коргонуусун бузуп өткөндөгү каармандыгы
[[File:БАДИГИН108.png | thumb|none]]
үчүн 2-даражадагы Даӊк ордени (№ 7039), Берлин үчүн салгылашта көрсөткөн эрдиги үчүн 15. 05. 1945-жылы 1-даражадагы Даӊк орденинин (№74) ээси болгон. Согуштан кийин [[Ош шаары]]ндагы жибек комбинатында эмгектенип, 1963-жылы [[КПСС БК]]нын алдындагы Жогорку партиялык мектепти бүтүргөндөн кийин партиянын Ош обкомунда инструктор болуп иштеген. 1993-жылдан Зеленоград шаарында жашаган. 1-даражадагы Ата Мекендик согуш, Кызыл Жылдыз ордендери жана медалдар менен сыйланган. Ош шаарында анын бюсту тургузулган. «Бой требует подвига» (Москва, 1980) китебинин автору.

Ад.: Алымкулов Н. А. Кыргызстанцы – герои Советского Союза и полные кавалеры Ордена Славы: новые факты, имена. Б., 2025. 
[[Категория:1-Том]]

БАБКИН

2025-12-01T09:45:11Z

Турганбаев Элебай:

'''БАБКИН Михаил Николаевич''' [22. 01. 1922, [[РСФСР]] (азыркы [[Россия Федерациясы]]), [[Воронеж]] губерниясы (азыркы Воронеж облусу), Бобровск уезди (азыркы Аннинск району), Старо-Тойден болуштугу, Старая Тойда кыштагы – 08. 12. 1959, [[СССР]], [[Украина ССРи]], [[Киев облусу]], Белая Церков шаары] ‒ учкуч, авиациянын майору, [[Советтер Союзунун Баатыры]] (18. 08. 1945). [[Кыргызстан]]дын [[Кызыл-Кыя]], [[Жалал-Абад]] (азыркы [[Манас]]), [[Фрунзе]] (азыркы Бишкек) шаарларында жашаган. 19-июль,1941-жылы [[Көк-Жаӊгак шаары|Көк-Жаӊгак]] аскер комиссариаты тарабынан Советтик Армиянын катарына чакырылып, алгач Фрунзе шаарындагы аэроклубду, 1943-жылы аскер-аба учкучтарынын Чкалов (азыркы Оренбург) мектебин бүтүргөндөн кийин [[Улуу Ата Мекендик согуш]]ка кирип, штурмалоочу болуп, Воронеж, Талаа, Батыш жана 2-Белорусс фронтторундагы согуштарга катышкан. 1943-жылы, 5-июлдагы [[Курск салгылашуусу]]на катышып, кийин 1-штурмалоочу аба корпусу, 233-штурмалоочу Ярцево дивизиясынын 114-гвардиялык авиация полкунун курамында [[Беларуссия]]ны бошотууга катышып, [[Польша]] жана Чыгыш Пруссия аймактарында салгылашкан.
[[File:БАБКИН97.png | thumb|none]]
Бул салгылашууларда 145 жолу согуштук учуу жасап, душмандын 85 автомашинасын, 8 самолётун, 5 зениттик жана согуштук артиллериясын, ошодой эле күйүүчү май, ок-дары сакталган складдарын талкалап, керектен чыгарган. Согуштан кийин Советтик Армиянын катарында кызмат өтөөнү улантып, аскердик кызмат учурунда авиациялык кырсыктан курман болгон. Анын ысмы Жалал-Абад шаарындагы мектепке жана көчөгө ыйгарылган. Эки Ленин, төрт Кызыл Туу, Кызыл Жылдыз ордендери жана медалдар менен сыйланган.

Ад.: Алымкулов Н. А. Кыргызстанцы – герои Советского Союза и полные кавалеры Ордена Славы: новые факты, имена. Б., 2025. 
[[Категория:1-Том]]