Кыргыз Энциклопедия Жана Терминология Борбору - User contributions [ky]

АДЫР кыщтагы

2026-02-25T03:44:52Z

Батма: Адыр кыштагы

#REDIRECT [[АДЫР кыштагы]]

Категория:АДЫР кыштагы

2026-02-25T03:40:20Z

Батма: Батма moved page Категория:АДЫР кыштагы to Колдонуучу:АДЫР кыштагы over redirect: АДЫР кыштагы

#REDIRECT [[Колдонуучу:АДЫР кыштагы]]

Колдонуучу:АДЫР кыштагы

2026-02-25T03:40:20Z

Батма: Батма moved page Категория:АДЫР кыштагы to Колдонуучу:АДЫР кыштагы over redirect: АДЫР кыштагы

#REDIRECT [[Жардам:АДЫР кыштагы]]

Колдонуучу:АДЫР кыштагы

2026-02-25T03:39:11Z

Батма: Батма moved page Колдонуучу:АДЫР кыштагы to Категория:АДЫР кыштагы

#REDIRECT [[Жардам:АДЫР кыштагы]]

Колдонуучу:АДЫР кыштагы

2026-02-25T03:36:16Z

Батма: Батма moved page Колдонуучу:АДЫР кыштагы to Жардам:АДЫР кыштагы: АДЫР кыштагы

#REDIRECT [[Жардам:АДЫР кыштагы]]

Жардам:АДЫР кыштагы

2026-02-25T03:36:16Z

Батма: Батма moved page Колдонуучу:АДЫР кыштагы to Жардам:АДЫР кыштагы: АДЫР кыштагы

'''АДЫР''' – Баткен облусунун Кадамжай районундагы кыштак. Алга айыл аймагына караштуу. Кадамжай – Кан автомобиль жолунун боюнда жайгашкан. Райондун борбору Пүлгөн кыштагынан 33 ''км'' түштүк-батыш тарапта, Кызыл‑Кыя темир жол бекетинен 70 ''км,'' Алты‑Арык (Өзбекстан) темир жол бекетинен 7 ''км.'' Деңиз деңгээлинен 720 ''м'' бийиктикте. Калкы 1078 (2022); негизинен дыйканчылыкта эмгектенет. 
[[Категория:1-Том]]

АДЫР кыщтагы

2026-02-25T03:30:36Z

Батма: Батма moved page АДЫР кыщтагы to Колдонуучу:АДЫР кыштагы

#REDIRECT [[Колдонуучу:АДЫР кыштагы]]

Жардам:АДЫР кыштагы

2026-02-25T03:30:35Z

Батма: Батма moved page АДЫР кыщтагы to Колдонуучу:АДЫР кыштагы

«А» тамгасы

2026-02-10T11:19:09Z

Батма:

'''«А»''' – 1) Кыргыз алфавитиндеги биринчи тамга. Кирилл графикасында, латын алфавитинде колдонулат. Адегенде байыркы финикия жазмасында жаралып, кийин байыркы грек графикасы аркылуу латын алфавитине, андан ''кириллицага'' өткөн; 2) Кыргыз тилинде кең, жоон, ачык, кыска, созулма (А тамгасынын эки ирет жазылышы аркылуу туюнтулат) үндүү тыбышты билдирет; 3) Байыркы кыргыз (түрк) жазмасында - Г сөлөкөтүндө жазылган. Сүйлөм тутумунда байламта катары да колдонулат; 4) Чет тилдерден кирген сөздөрдүн башында кыргызча «сыз» мүчөсүндөй терс маанини туюндурат (мис., алогикалык - логикасыз; асимметрия - симметриясыз); 5) Иретти туюнтууда «биринчи» деген маанини билдирет.
{| class="wikitable" style="border-spacing:0;width:5.8146in;"
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Жазуунун түрү
|| Белгиси
|| Мезгили
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Орхон-Енисей жазуусу
||𐰁
|| V - Х-к.
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Араб алфавити
|| آ
|| XVIII к - 1927-ж.
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Латын алфавити
|| А а
|| 1927 - 1941-ж.
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Орус (кириллица) алфавити
|| А а
|| 1941-жылдан
|-
|}

[[Категория:1-Том]]

«А» тамгасы

2026-02-10T11:17:40Z

Батма:

'''«А»''' – 1) Кыргыз алфавитиндеги биринчи тамга. Кирилл графикасында, латын алфавитинде колдонулат. Адегенде байыркы финикия жазмасында жаралып, кийин байыркы грек графикасы аркылуу латын алфавитине, андан ''кириллицага'' өткөн; 2) Кыргыз тилинде кең, жоон, ачык, кыска, созулма (А тамгасынын эки ирет жазылышы аркылуу туюнтулат) үндүү тыбышты билдирет; 3) Байыркы кыргыз (түрк) жазмасында - Г сөлөкөтүндө жазылган. Сүйлөм тутумунда байламта катары да колдонулат; 4) Чет тилдерден кирген сөздөрдүн башында кыргызча «сыз» мүчөсүндөй терс маанини туюндурат (мис., алогикалык - логикасыз; асимметрия - симметриясыз); 5) Иретти туюнтууда «биринчи» деген маанини билдирет.
{| class="wikitable" style="border-spacing:0;width:5.8146in;"
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Жазуунун түрү
|| Белгиси
|| Мезгили
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Орхон-Енисей жазуусу
||𐰁 (a / ''а'')
|| V - Х-к.
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Араб алфавити
|| آ
|| XVIII к - 1927-ж.
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Латын алфавити
|| А а
|| 1927 - 1941-ж.
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Орус (кириллица) алфавити
|| А а
|| 1941-жылдан
|-
|}

[[Категория:1-Том]]

«А» тамгасы

2026-02-10T11:15:19Z

Батма:

Александриялык филология

2026-02-09T05:16:21Z

Батма:

Александриялык филология (кара: [[Александрия мектеби]]).
[[Категория:1-Том]]
[[Категория:«А» ТАМГАСЫ:]]

Александриялык филология

2026-02-09T05:10:16Z

Батма:

Александриялык филология (кара: Александрия мектеби).
[[Категория:1-Том]]
[[Категория:«А» ТАМГАСЫ:]]

Александриялык филология

2026-02-09T04:56:19Z

Батма:

Александриялык филология (кара: Александрия мектеби).
[[Категория:1-Том]]

Александриялык филология

2026-02-09T04:52:19Z

Батма: Created page with "Александриялык филология (кара: Александрия мектеби)."

Александриялык филология (кара: Александрия мектеби).

«А» тамгасы

2026-02-09T03:04:05Z

Батма:

'''«А»''' – 1) Кыргыз алфавитиндеги биринчи тамга. Кирилл графикасында, латын алфавитинде колдонулат. Адегенде байыркы финикия жазмасында жаралып, кийин байыркы грек графикасы аркылуу латын алфавитине, андан ''кириллицага'' өткөн; 2) Кыргыз тилинде кең, жоон, ачык, кыска, созулма (А тамгасынын эки ирет жазылышы аркылуу туюнтулат) үндүү тыбышты билдирет; 3) Байыркы кыргыз (түрк) жазмасында - Г сөлөкөтүндө жазылган. Сүйлөм тутумунда байламта катары да колдонулат; 4) Чет тилдерден кирген сөздөрдүн башында кыргызча «сыз» мүчөсүндөй терс маанини туюндурат (мис., алогикалык - логикасыз; асимметрия - симметриясыз); 5) Иретти туюнтууда «биринчи» деген маанини билдирет.
{| class="wikitable" style="border-spacing:0;width:5.8146in;"
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Жазуунун түрү
|| Белгиси
|| Мезгили
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Орхон-Енисей жазуусу
||
|| V - Х-к.
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Араб алфавити
|| آ
|| XVIII к - 1927-ж.
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Латын алфавити
|| А а
|| 1927 - 1941-ж.
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Орус (кириллица) алфавити
|| А а
|| 1941-жылдан
|-
|}

[[Категория:1-Том]]

«А» тамгасы

2026-02-09T02:42:01Z

Батма:

آ'''«А»''' – 1) Кыргыз алфавитиндеги биринчи тамга. Кирилл графикасында, латын алфавитинде колдонулат. Адегенде байыркы финикия жазмасында жаралып, кийин байыркы грек графикасы аркылуу латын алфавитине, андан ''кириллицага'' өткөн; 2) Кыргыз тилинде кең, жоон, ачык, кыска, созулма (А тамгасынын эки ирет жазылышы аркылуу туюнтулат) үндүү тыбышты билдирет; 3) Байыркы кыргыз (түрк) жазмасында - Г сөлөкөтүндө жазылган. Сүйлөм тутумунда байламта катары да колдонулат; 4) Чет тилдерден кирген сөздөрдүн башында кыргызча «сыз» мүчөсүндөй терс маанини туюндурат (мис., алогикалык - логикасыз; асимметрия - симметриясыз); 5) Иретти туюнтууда «биринчи» деген маанини билдирет.
{| class="wikitable" style="border-spacing:0;width:5.8146in;"
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Жазуунун түрү
|| Белгиси
|| Мезгили
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Орхон-Енисей жазуусу
||
|| V - Х-к.
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Араб алфавити
|| 1
|| XVIII к - 1927-ж.
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Латын алфавити
|| А а
|| 1927 - 1941-ж.
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Орус (кириллица) алфавити
|| А а
|| 1941-жылдан
|-
|}

[[Категория:1-Том]]

БАБА ТИЛ

2025-12-09T05:20:15Z

Батма:

'''БАБА ТИЛ''', н е г и з т и л ‒ тектеш тилдердин жалпы негизи деп эсептелген жана анын эзелтен жашап өткөндүгү болжолдонгон эӊ байыркы тил (мисалы: жалпы орус баба тили; жалпы славян баба тили; жалпы урал-алтай баба тили; жалпы алтай баба тили ж. б.). Тескерисинче, тил илиминде тилдердин бир тектен таралыш теориясын колдобой, бара-бара чачыраган тилдик көрүнүштөрдүн топтолушунан пайда болгон деген болжолдуу көз караш да бар.

''Б. Ө. Орузбаева.'' 
[[Категория:1-Том]]

«АК КЕМЕ» ПОВЕСТИ

2025-12-01T10:15:59Z

Батма:

'''«АК КЕМЕ»''' – Ч. [[Айтматов]]дун белгилүү повесттеринин бири. Чыгарма [[орус тили]]нде «После сказки» (Жомоктон кийин) деген аталыш менен жазылып, алгач 1970-жылы «Новый мир» [[журнал]]ынын № 1-санына жарыяланган. Журналдын башкы редактору А. [[Твардовски]][[й]] [[повесть]] менен таанышкандан кийин «Белый пароход» (Ак кеме) деген аталышты сунуш кылган. Чыгармада негизинен элдик салт-санаалардын башаттарына кайрылуу, [[жаратылыш]]ты сактоо үчүн адамдардын [[ыйман]]ын сактоо (ыйман экологиясы) маселеси курч коюлган да, аны көрсөтүү үчүн адамдардын жана табияттын булгана элек, таза кезине саякат жасалган. Повесть чыгарма жарыяланары менен автордун кадыр-баркына карабай ага [[Файл:Тасма ак кеме.jpg|thumb|border]]
[[Категория:Жаңы макалалар]]
[[Файл:Нургазы.jpg|alt=Ак кеме тасмасы|thumb|Ак кеме тасмасы]]

карата бир топ сын-пикирлер айтылган. Бул повесть тууралуу Ч. Айтматов борбордук газетанын өз кабарчысы катары иштеп жүргөн кезинде, иш сапар менен бир жолу Соң-Көлгө барып келе жатканда булар түшкөн машинага браконьерлер атып алган бугуну жүктөшкөнүн, аны көргөндө көңүлү катуу калганын жана ошол окуя повестти жазууга түрткү болгонун эскерген. Мындан тышкары автор бир жолу [[Пекин]] шаарындагы мейманканада бир жигит: «Мен ошол сиз жазган «Ак кемедеги» аты жок баламын» деп коңгуроо кылганын, түрк ишкери «Сиздин «Ак кемеңиз» фильм болуп Түркияга караштуу деңиздердин боюнда кайра тартылса, мен бүт каражатын көтөрөр элем» дегенин, башка бир түрк жазуучусу Айтматовго жолукканда «Анадолудан Азияга «аты жок балдарды» окутуу үчүн мугалимдер кетишти» деп айтканы сыяктуу эскерүүлөрүн калтырган. 1978-жылы А. [[Жакыпбеков]] тарабынан кыргызчага которулуп, «Ала-Тоо» журналынын № 12 санында жарык көргөн. Бул чыгарманын негизинде 1975-жылы [[режиссер]] Б. [[Шамшиев]] тарабынан «Ак кеме» аттуу көркөм фильм тартылып, 1977-жылы [[СССР]] Мамлекетик сыйлыка татыктуу болгон. Бул повесть сахналаштырылып, дүйнөнүн көптөгөн театрларында көрүүчүлөргө тартууланган. Фильмде тоодон карагай сүйрөп келе жатып сууга кулаган атты тургузууга аракет кылган белгилүү актёр А. [[Куттубаев]] менен О. [[Кутманалиев]]дин сүрөтү 1974-жылы [[Ысык-Көл]] облусунун [[Жети-Өгүз району]]ндагы Чоң-Жаргылчак капчыгайында тартылган. «Ак кеме» фильмин тартууга жалпы 600 миң [[рубль]] бөлүнүп, басымдуу бөлүгү Чоң-Жаргылчак капчыгайында тартылган. Анда Т. [[Уралиев]], С. [[Күмүшалиева]], Д. [[Күйүкова]], Н. [[Мамбетова]], [[Ч. Думанаев,]] [[А. Темирова]] жана [[Н. Сыдыгалиев]] роль жараткан. Ч. Айтматовдон «Кайсы чыгармаңызга тартылган фильм сиздин купулуңузга өзгөчө толот?» деп сурашканда ушул фильмди атаган. Фильм 1976-жылы Бүткүл союздук IX (Фрунзе) жана Торонто (Италия) кинофестивалдарында баш байгени алып, анын сценарийи жана жалпы фильм СССР Мамлекеттик сыйлыгына татыктуу болгон. Тасма 1976-жылы IX Бүткүл союздук кинофестивалда баш байгеге татып, СССР Мамлекеттик сыйлыгына ээ болгон. Андан сырткары, 1977-жылы Италияда «Алтын Эдельвейс», «Күмүш лачена» сыйлыктарын уткан. Бурят опера жана балет театрынын (композитор Сойников, балетмейстер Волкова) балети жана Кыргыз мамлекеттик опера балет театрынын (композитор Жумабаев, либератто Абдужалилов, Абдыгулов) балет-спектакли өз мезгилинин мыкты эмгектери катары искусство таануучулар тарабынан жогору бааланган. Дүйнөнүн өтө көп театрлары бул повесттин негизинде спектаклдерди элге тартуулаган. Алардын ичинен [[Ош кыргыз драма театры]]ндагы (инценировкалаган жана режиссёр – И. Рыскулов, Баланын ролунда – Р. Абдубачаева) спектакль элге көп жолу көрсөтүлгөн. 2020-жылы Кыргыз Эл артисти атактуу режиссёр А. [[Сүйүндүков]] «Ак кеме» повестинин негизинде «[[Шамбала]]» деген ат менен «Ак кеме» тасмасынын жаңы вариантын элге тартуулады. Бул тасма Т. Океев атындагы «Кыргызфильм» улуттук киностудиясында тартылган.

Ад.: Айтматов Ч. Т. Повести. М., 1987; Үкүбаева Л. Чыңгыз Айтматовдун каармандарынын көркөм дүйнөсү (2-басылышы). Б., 2008; Акматалиев А. Айтматов жөнүндө күндөлүктөн. Б., 2015;

''Б. Сурапбаева''

{{DEFAULTSORT:«АК_КЕМЕ»_ПОВЕСТИ}}

БАГЫНЫҢКЫ СҮЙЛӨМ

2025-12-01T05:58:55Z

Батма:

'''БАГЫНЫҢКЫ СҮЙЛӨМ''' ‒ багыныӊкы байланыштагы кошмо сүйлөмдүн тутумунда туруп, мааниси жана грамматикалык түзүлүшү боюнча баш сүйлөмгө багынычтуу, көз каранды болгон бирдик (сүйлөм). Кошмо сүйлөмдүн тутумундагы багыныӊкы сүйлөмдөрдүн синтаксистик милдеттери ар түрдүү келип, аны аныктоонун, классификациялоонун негизги критерийи катары баш сүйлөм менен багыныӊкы сүйлөмдүн маанилик ички катыштары эсептелет. Мындай катыштар байламталардын жана багыныӊкы сүйлөмдүн баяндоочунун түзүлүшү менен формасынын жардамы аркасында аныкталат. Кыргыз тилинде багыныңкы сүйлөм баш сүйлөм менен түзгөн маанилик катышына, баяндоочунун формасына жана түзүлүшүнө, аткарган синтаксистик милдетине жараша: мезгил багыныңкы сүйлөм, шарттуу багыныңкы сүйлөм, себеп багыныңкы сүйлөм, сыпат багыныңкы сүйлөм, каршы багыныңкы сүйлөм, салыштырма багыныңкы сүйлөм, максат багыныңкы сүйлөм, өлчөм багыныңкы сүйлөм, орун багыныңкы сүйлөм болуп бөлүнөт. 
[[Категория:1-Том]]

АБЫКЕЕВ ЧОЛПОНБЕК

2025-10-08T03:54:47Z

Батма:

'''АБЫКЕЕВ''' Чолпонбек [16. 08. 1957, [[Кыргыз ССРи]], Тянь-Шань (азыркы [[Нарын]]) облусу, [[Кочкор району]], Кара-Саз (азыркы Ормон хан) айылы] – жазуучу, [[Кыргыз Республикасы]]нын Эл жазуучусу (2021).
[[Файл:37e7039b-765c-4b04-9d72-d5544e43d584.jpg|left|thumb|Чолпонбек Абыкеев]]
Аскердик кызматын Ленинград (азыркы [[Петербург]]) аскер округундагы Мурманск шаарында өтөгөн (1975–1977). СССРдин 50 жылдыгы атындагы [[Кыргыз мамлекеттик университети]]нин филология факультетин (журналист адистиги боюнча) бүтүргөндөн кийин (1983) [[Талас облусу]]нун [[Манас району]]нда райондук аткаруу комитетинде бөлүм башчы, Кайыңды айылдык советинин аткаруу комитетинде төрага, Кочкор райондук «Эмгек Туусу» гезитинде бөлүм башчы (1983–1989), [[Бишкек шаары]]нын «Бишкек шамы» гезитинде бөлүм башчы (1990–1991) болуп, 1991- жылы Кыргыз Республикасындагы биринчи эркин гезит «Аалам» гезитин негиздеп, 2005-жылга чейин ошол гезиттин башкы редактору болуп иштеген. [[Кыргыз Республикасынын Президенти]]нин кеңешчиси, коомчулук менен байланыш бөлүмүнүн башчысы (2005–2008), [[Кыргыз Республикасынын мамлекеттик архиви]]нин директору (2008–2010), [[Кыргыз Республикасынын Улуттук Жазуучулар Союзу]]нун башкармасынын төрагасы (2011–2014), «Дордой» Ассоциациясынын Президентинин кеңешчиси (2014–2020), [[Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети]]нин төрагасынын кеңешчиси (2020–2021), Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик катчысы кызматтарын аркалаган (2021–2022). 1996-жылдан тартып Улуттук Жазуучулар Союзунун мүчөсү, 2022-жылдан Кыргыз Республикасынын Президентинин кеңешчиси. Бир катар роман, повестердин жана аңгеме, новеллалардын автору, 2011-жылы 3 томдук тандалган чыгармалар жыйнагы жарык көрүп, жалпы 22 жыйнагы басмадан чыккан. Чыгармалары [[орус]], түрк, украин, [[уйгур]], [[башкыр]] тилдерине которулган. [[Кыргыз тили]]ндеги чыгармаларынын ичинен «Кызыл көйнөкчөн келин» деген повести 150 миң нускада жарык көргөн. «Бриллиант жылан» романы 12 жолу кайра басылып, жалпы нускасы 200 миңден ашкан. Кыргыз адабий чыгармачылыгында мынчалык ири нускада жарык көргөн чыгармалар болгон эмес. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик кызматынын экинчи класстагы мамлекеттик кеңешчиси. Кыргыз Республикасынын Ардак Грамотасы (2006), Эл аралык «Ihterhews Network» уюмунун «Стремление» сыйлыгы (2000), [[Түрксой Эл аралык уюму]]нун алтын медалы (2025) ж.б. ушул сыяктуу бир нече сыйлыктар менен сыйланган.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

АБЫКЕЕВ ЧОЛПОНБЕК

2025-10-08T03:49:29Z

Батма:

'''АБЫКЕЕВ''' Чолпонбек [16. 08. 1957, [[Кыргыз ССРи]], Тянь-Шань (азыркы [[Нарын]]) облусу, [[Кочкор району]], Кара-Саз (азыркы Ормон хан) айылы] – жазуучу, [[Кыргыз Республикасы]]нын Эл жазуучусу (2021).
[[Файл:37e7039b-765c-4b04-9d72-d5544e43d584.jpg|left|thumb|Чолпонбек Абыкеев]]
Аскердик кызматын Ленинград (азыркы [[Петербург]]) аскер округундагы Мурманск шаарында өтөгөн (1975–1977). СССРдин 50 жылдыгы атындагы [[Кыргыз мамлекеттик университети]]нин филология факультетин (журналист адистиги боюнча) бүтүргөндөн кийин (1983) [[Талас облусу]]нун [[Манас району]]нда райондук аткаруу комитетинде бөлүм башчы, Кайыңды айылдык советинин аткаруу комитетинде төрага, Кочкор райондук «Эмгек Туусу» гезитинде бөлүм башчы (1983–1989), [[Бишкек шаары]]нын «Бишкек шамы» гезитинде бөлүм башчы (1990–1991) болуп, 1991- жылы Кыргыз Республикасындагы биринчи эркин гезит «Аалам» гезитин негиздеп, 2005-жылга чейин ошол гезиттин башкы редактору болуп иштеген. [[Кыргыз Республикасынын Президенти]]нин кеңешчиси, коомчулук менен байланыш бөлүмүнүн башчысы (2005–2008), [[Кыргыз Республикасынын мамлекеттик архиви]]нин директору (2008–2010), [[Кыргыз Республикасынын Улуттук Жазуучулар Союзу]]нун башкармасынын төрагасы (2011–2014), «Дордой» Ассоциациясынын Президентинин кеңешчиси (2014–2020), [[Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети]]нин төрагасынын кеңешчиси (2020–2021), Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик катчысы кызматтарын аркалаган (2021–2022). 1996-жылдан тартып Улуттук Жазуучулар Союзунун мүчөсү, 2022-жылдан Кыргыз Республикасынын Президентинин кеңешчиси. Бир катар роман, повестердин жана аңгеме, новеллалардын автору, 2011-жылы 3 томдук тандалган чыгармалар жыйнагы жарык көрүп, жалпы 22 жыйнагы басмадан чыккан. Чыгармалары [[орус]], түрк, украин, [[уйгур]], [[башкыр]] тилдерине которулган. [[Кыргыз тили]]ндеги чыгармаларынын ичинен «Кызыл көйнөкчөн келин» деген повести 150 миң нускада жарык көргөн. «Бриллиант жылан» романы 12 жолу кайра басылып, жалпы нускасы 200 миңден ашкан. Кыргыз адабий чыгармачылыгында мынчалык ири нускада жарык көргөн чыгармалар болгон эмес. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик кызматынын экинчи класстагы мамлекеттик кеңешчиси. Кыргыз Республикасынын Ардак Грамотасы, Эл аралык «Ihterhews Network» уюмунун «Стремление» сыйлыгы, [[Түрксой Эл аралык уюму]]нун алтын медалы ж.б. ушул сыяктуу бир нече сыйлыктар менен сыйланган.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

Файл:37e7039b-765c-4b04-9d72-d5544e43d584.jpg

2025-10-08T03:48:17Z

Батма:

Чолпонбек А

АБЫКЕЕВ ЧОЛПОНБЕК

2025-10-08T03:46:22Z

Батма:

'''АБЫКЕЕВ''' Чолпонбек [16. 08. 1957, [[Кыргыз ССРи]], Тянь-Шань (азыркы [[Нарын]]) облусу, [[Кочкор району]], Кара-Саз (азыркы Ормон хан) айылы] – жазуучу, [[Кыргыз Республикасы]]нын Эл жазуучусу (2021).
[[Файл:7d26f60a-bbd3-43b7-aa23-8298303b1623.jpg|left|thumb]]

Аскердик кызматын Ленинград (азыркы [[Петербург]]) аскер округундагы Мурманск шаарында өтөгөн (1975–1977). СССРдин 50 жылдыгы атындагы [[Кыргыз мамлекеттик университети]]нин филология факультетин (журналист адистиги боюнча) бүтүргөндөн кийин (1983) [[Талас облусу]]нун [[Манас району]]нда райондук аткаруу комитетинде бөлүм башчы, Кайыңды айылдык советинин аткаруу комитетинде төрага, Кочкор райондук «Эмгек Туусу» гезитинде бөлүм башчы (1983–1989), [[Бишкек шаары]]нын «Бишкек шамы» гезитинде бөлүм башчы (1990–1991) болуп, 1991- жылы Кыргыз Республикасындагы биринчи эркин гезит «Аалам» гезитин негиздеп, 2005-жылга чейин ошол гезиттин башкы редактору болуп иштеген. [[Кыргыз Республикасынын Президенти]]нин кеңешчиси, коомчулук менен байланыш бөлүмүнүн башчысы (2005–2008), [[Кыргыз Республикасынын мамлекеттик архиви]]нин директору (2008–2010), [[Кыргыз Республикасынын Улуттук Жазуучулар Союзу]]нун башкармасынын төрагасы (2011–2014), «Дордой» Ассоциациясынын Президентинин кеңешчиси (2014–2020), [[Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети]]нин төрагасынын кеңешчиси (2020–2021), Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик катчысы кызматтарын аркалаган (2021–2022). 1996-жылдан тартып Улуттук Жазуучулар Союзунун мүчөсү, 2022-жылдан Кыргыз Республикасынын Президентинин кеңешчиси. Бир катар роман, повестердин жана аңгеме, новеллалардын автору, 2011-жылы 3 томдук тандалган чыгармалар жыйнагы жарык көрүп, жалпы 22 жыйнагы басмадан чыккан. Чыгармалары [[орус]], түрк, украин, [[уйгур]], [[башкыр]] тилдерине которулган. [[Кыргыз тили]]ндеги чыгармаларынын ичинен «Кызыл көйнөкчөн келин» деген повести 150 миң нускада жарык көргөн. «Бриллиант жылан» романы 12 жолу кайра басылып, жалпы нускасы 200 миңден ашкан. Кыргыз адабий чыгармачылыгында мынчалык ири нускада жарык көргөн чыгармалар болгон эмес. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик кызматынын экинчи класстагы мамлекеттик кеңешчиси. Кыргыз Республикасынын Ардак Грамотасы, Эл аралык «Ihterhews Network» уюмунун «Стремление» сыйлыгы, [[Түрксой Эл аралык уюму]]нун алтын медалы ж.б. ушул сыяктуу бир нече сыйлыктар менен сыйланган.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

Файл:7d26f60a-bbd3-43b7-aa23-8298303b1623.jpg

2025-10-08T03:45:56Z

Батма:

абыкеев

«АЛДАР КӨСӨӨ»

2025-10-06T03:37:51Z

Батма:

'''«АЛДАР КӨСӨӨ»''' ‒ [[түрк элдеринин оозеки чыгармачылыгы]]нда кеӊири тараган акылдуу, айлакер адамдын жалпыланган образы. Алдар Көсөөнүн аты айрым учурда лакап катары да колдонулат. Анын жоруктарына байланышкан көп сандаган күлкүлүү окуялар жана аӊгемелер калк казынасында. Фольклор боюнча Жаныбек хандын заманында (14‒15-кылым) жашаган деген [[уламыш]] бар. ''[[Асан Кайгы]], [[Жээренче Чечен]]дин'' замандашы делет. Айрым окуялары мазмундук окшоштукта казак, каракалпак, түркмөндөрдө да айтылат. Бирок анын тарыхый адам экендигин далилдеген маалымат жок. Бардык элдердин фольклорунда Алдар Көсөө ач көз, сараӊ байларды, соодагер-көпөстөрдү күлкүгө алып, карапайым адамдардын кызыкчылыгын коргогон калктын өкүлү катарында мүнөздөлөт. Чыгарманын окуялары ар түрдүү, анда калктын турмушундагы ар кандай учурлар камтылган. Көпчүлүк учурда окуялары кыска аӊгемелерден турса («Жээренче Чечен жана Алдар Көсөө», «Алдар Көсөө жана Вазир»), кээде жөө жомок түрүндө да кездешет («Чык татырбас Чынарбай», «Алдар Көсөө менен шайтан», «Көсөө»). «Алдар Көсөө» окуялары түрк тилиндеги элдердин көбүндө жөө жомок катары кездешет. 
Адабият: Кыргыз эл жомоктору. Ф., 1960.
[[Файл:Алдар.jpg|left|thumb]]
[[Файл:АК.jpg|center|thumb]]
 
[[Категория:1-Том]]

«АКЫЛ КАРАЧАЧ»

2025-10-06T03:35:10Z

Батма:

'''«АКЫЛ КАРАЧАЧ»''' ‒ фольклордук каарман. Акыл Карачач уламыш боюнча Жаныбек хандын доорунда жашаган ''Жээренче Чечендин'' келини. Ошондуктан көпчүлүк окуяларда экөөнүн ысымы катар жүрөт. Акыл Карачач даанышман, кара кылды как жарган калыс, акылдуу жана сөзмөр делип сүрөттөлөт. Ал Жээренче Чеченди ырайымсыз хандын каарынан айла-амалы, акылы менен кутултат. Акылга сергек, сөзгө чебер Акыл Карачач ала көөдөн, акылсыз ханды сөзгө жыгып, өз эркиндигин да коргоп калат. Акыл Карачачтын образы элдин таза, нукура көз карашын, келечек идеалын чагылдыргандыгы менен баалуу.

[[Файл:Карачач.jpg|alt=К|left|thumb|402x402px]]
[[Файл:Ак Карачач.jpg|alt=К|thumb|374x374px]]
[[Файл:Акыл К.jpg|thumb|center|334x334px]]
 
[[Категория:1-Том]]

«АК КЕМЕ» ПОВЕСТИ

2025-10-01T11:06:40Z

Батма:

'''«АК КЕМЕ»''' – Ч. [[Айтматов]]дун белгилүү повесттеринин бири. Чыгарма [[орус тили]]нде «После сказки» (Жомоктон кийин) деген аталыш менен жазылып, алгач 1970-жылы «Новый мир» [[журнал]]ынын № 1-санына жарыяланган. Журналдын башкы редактору А. [[Твардовски]][[й]] [[повесть]] менен таанышкандан кийин «Белый пароход» (Ак кеме) деген аталышты сунуш кылган. Чыгармада негизинен элдик салт-санаалардын башаттарына кайрылуу, [[жаратылыш]]ты сактоо үчүн адамдардын [[ыйман]]ын сактоо (ыйман экологиясы) маселеси курч коюлган да, аны көрсөтүү үчүн адамдардын жана табияттын булгана элек, таза кезине саякат жасалган. Повесть чыгарма жарыяланары менен автордун кадыр-баркына карабай ага [[Файл:Тасма ак кеме.jpg|thumb|border]]
[[Категория:Жаңы макалалар]]
[[Файл:Нургазы.jpg|alt=Ак кеме тасмасы|thumb|Ак кеме тасмасы]]

карата бир топ сын-пикирлер айтылган. Бул повесть тууралуу Ч. Айтматов борбордук газетанын өз кабарчысы катары иштеп жүргөн кезинде, иш сапар менен бир жолу Соң-Көлгө барып келе жатканда булар түшкөн машинага браконьерлер атып алган бугуну жүктөшкөнүн, аны көргөндө көңүлү катуу калганын жана ошол окуя повестти жазууга түрткү болгонун эскерген. Мындан тышкары автор бир жолу [[Пекин]] шаарындагы мейманканада бир жигит: «Мен ошол сиз жазган «Ак кемедеги» аты жок баламын» деп коңгуроо кылганын, түрк ишкери «Сиздин «Ак кемеңиз» фильм болуп Түркияга караштуу деңиздердин боюнда кайра тартылса, мен бүт каражатын көтөрөр элем» дегенин, башка бир түрк жазуучусу Айтматовго жолукканда «Анадолудан Азияга «аты жок балдарды» окутуу үчүн мугалимдер кетишти» деп айтканы сыяктуу эскерүүлөрүн калтырган. 1978-жылы А. [[Жакыпбеков]] тарабынан кыргызчага которулуп, «Ала-Тоо» журналынын № 12 санында жарык көргөн. Бул чыгарманын негизинде 1975-жылы [[режиссер]] Б. [[Шамшиев]] тарабынан «Ак кеме» аттуу көркөм фильм тартылып, 1977-жылы [[СССР]] Мамлекетик сыйлыка татыктуу болгон. Бул повесть сахналаштырылып, дүйнөнүн көптөгөн театрларында көрүүчүлөргө тартууланган. Фильмде тоодон карагай сүйрөп келе жатып сууга кулаган атты тургузууга аракет кылган белгилүү актёр А. [[Куттубаев]] менен О. [[Кутманалиев]]дин сүрөтү 1974-жылы [[Ысык-Көл]] облусунун [[Жети-Өгүз району]]ндагы Чоң-Жаргылчак капчыгайында тартылган. «Ак кеме» фильмин тартууга жалпы 600 миң [[рубль]] бөлүнүп, басымдуу бөлүгү Чоң-Жаргылчак капчыгайында тартылган. Анда Т. [[Уралиев]], С. [[Күмүшалиева]], Д. [[Күйүкова]], Н. [[Мамбетова]], [[Ч. Думанаев,]] [[А. Темирова]] жана [[Н. Сыдыгалиев]] роль жараткан. Ч. Айтматовдон «Кайсы чыгармаңызга тартылган фильм сиздин купулуңузга өзгөчө толот?» деп сурашканда ушул фильмди атаган. Фильм 1976-жылы Бүткүл союздук IX (Фрунзе) жана Торонто (Италия) кинофестивалдарында баш байгени алып, анын сценарийи жана жалпы фильм СССР Мамлекеттик сыйлыгына татыктуу болгон. Тасма 1976-жылы IX Бүткүл союздук кинофестивалда баш байгеге татып, СССР Мамлекеттик сыйлыгына ээ болгон. Андан сырткары, 1977-жылы Италияда «Алтын Эдельвейс», «Күмүш лачена» сыйлыктарын уткан. Бурят опера жана балет театрынын (композитор Сойников, балетмейстер Волкова) балети жана Кыргыз мамлекеттик опера балет театрынын (композитор Жумабаев, либератто Абдужалилов, Абдыгулов) балет-спектакли өз мезгилинин мыкты эмгектери катары искусство таануучулар тарабынан жогору бааланган. Дүйнөнүн өтө көп театрлары бул повесттин негизинде спектаклдерди элге тартуулаган. Алардын ичинен [[Ош кыргыз драма театры]]ндагы (инценировкалаган жана режиссёр – И. Рыскулов, Баланын ролунда – Р. Абдубачаева) спектакль элге көп жолу көрсөтүлгөн. 2020-жылы Кыргыз Эл артисти атактуу режиссёр А. [[Сүйүндүков]] «Ак кеме» повестинин негизинде «[[Шамбала]]» деген ат менен «Ак кеме» тасмасынын жаңы вариантын элге тартуулады. Бул тасма Т. Океев атындагы «Кыргызфильм» улуттук киностудиясында тартылган.

Ад.: Айтматов Ч. Т. Повести. М., 1987; Үкүбаева Л. Чыңгыз Айтматовдун каармандарынын көркөм дүйнөсү (2-басылышы). Б., 2008; Акматалиев А. Айтматов жөнүндө күндөлүктөн. Б., 2015;

''Б.Сурапбаева''

{{DEFAULTSORT:«АК_КЕМЕ»_ПОВЕСТИ}}

«А» тамгасы

2025-10-01T10:45:49Z

Батма:

'''«А»''' – 1) Кыргыз алфавитиндеги биринчи тамга. Кирилл графикасында, латын алфавитинде колдонулат. Адегенде байыркы финикия жазмасында жаралып, кийин байыркы грек графикасы аркылуу латын алфавитине, андан ''кириллицага'' өткөн; 2) Кыргыз тилинде кең, жоон, ачык, кыска, созулма (А тамгасынын эки ирет жазылышы аркылуу туюнтулат) үндүү тыбышты билдирет; 3) Байыркы кыргыз (түрк) жазмасында - Г сөлөкөтүндө жазылган. Сүйлөм тутумунда байламта катары да колдонулат; 4) Чет тилдерден кирген сөздөрдүн башында кыргызча «сыз» мүчөсүндөй терс маанини туюндурат (мис., алогикалык - логикасыз; асимметрия - симметриясыз); 5) Иретти туюнтууда «биринчи» деген маанини билдирет.
{| class="wikitable" style="border-spacing:0;width:5.8146in;"
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Жазуунун түрү
|| Белгиси
|| Мезгили
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Орхон-Енисей жазуусу
||
|| V - Х-к.
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Араб алфавити
|| 1
|| XVIII к - 1927-ж.
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Латын алфавити
|| А а
|| 1927 - 1941-ж.
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Орус (кириллица) алфавити
|| А а
|| 1941-жылдан
|-
|}

[[Категория:1-Том]]

ЖАКИЕВ

2025-10-01T08:03:43Z

Батма: Батма moved page ЖАКИЕВ to ЖАКИЕВ БЕКСУЛТАН Кошумча

#REDIRECT [[ЖАКИЕВ БЕКСУЛТАН Кошумча]]

ЖАКИЕВ БЕКСУЛТАН Кошумча

2025-10-01T08:03:43Z

Батма: Батма moved page ЖАКИЕВ to ЖАКИЕВ БЕКСУЛТАН Кошумча

'''ЖАКИЕВ Бексултан''' (6. 1. 1936-жыл, Ысык-Көл облусу, Тоң району, Бөкөнбаев айылы – 25. 4. 2021-жыл, Бишкек шаары) – драматург, публицист, Кыргыз Республикасынын эл жазуучусу, Кыргыз Республикасынын Баатыры.

[[Файл:Бексултан Жакиев.jpg|left|thumb|Кыргыз Республикасынын эл жазуучусу, Кыргыз Республикасынын Баатыры Бексултан Жакиев.]]

Кыргыз Республикасынын маданий, коомдук, саясий турмушунда маанилүү орунду ээлеген, кыргыз тарыхында мыкты инсандардын катарын толуктаган Бексултан Жакиев 1958-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинн филология факультетин аяктаган. 1960–1962-жылдары Москва шаарындагы киносценаристтердин эки жылдык жогорку курсунда окуган. Алгач эмгек жолун 1963–1968-жылдары «Кыргызфильм» киностудиясында редакторлуктан баштаган. Андан кийин 1963–1968-жылдары Кыргыз ССР Маданият министрлигинде, 1972–1975-жылдары Кыргыз ССР Мамлекеттик кинематография комитетинде башкы редактор, 1988–1992-жылдары Кыргызстан театр ишмерлер союзунун секретары, 1992–1993-жылдары Кыргыз Республикасынын Президентинин мамлекеттик кеңешчиси, 1994–2000-жылдары «Манас-1000» мамлекеттик дирекциясынын көркөм жетекчиси, директору, ошону менен катар 1994-жылдан Кыргыз Республикасынын Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгы боюнча комитеттин төрагасы болгон.

Бексултан Жакиев «Атанын тагдыры» аттуу алгачкы драмасы менен адабияттын астанасын аттаган. Бул чыгармасы менен автор кыргыз адабиятына, театр жаатына жаңы дем, жаңы мазмун, ой киргизип, коомчулукта чоң резонанс жараткан. Ушул күнгө чейин аталган драма Кыргыз Улуттук академиялык драма театрында 500дөн, ал эми Казакстан Республикасынын Алматы, Чымкент, Жамбыл, Семей театрларында 300дөн ашык кайра-кайра коюлган. «Атанын тагдыры» драмасы боюнча опера (В. Гусев), «Саадак какты» драмасы боюнча балет (Э. Жумабаев) коюлган.

Б. Жакиевдин адам турмушунун ар кыл жагдайларына арналган курч жана актуалдуу, жашоонун чындыгын ачып берген «Миң кыял» (1964), «Алтын аяк» (1967), «Өкүм» (1972), «Эртең – жаңы жыл» (1975), «Жолугушуу» (1979), «Күттүргөн жаз да келер» (1981), «Саадак какты» (1982), «Жүрөлүчү жүрөк оорутпай» (1989), «Жаза» (1990) жана башка драмалары да элдин сүйүп, издеп окуган чыгармаларына айланган. Мындан сырткары бир катар новелла, аңгеме, очерк, кино сценарийлердин да автору («Азамат Алтай», «Бороондуу жолдо» (1965), «Встреча в городе ветров» (1969).

Бексултан Жакиевдин айрым чыгармалары орус, якут, казак жана башка тилдерге которулган жана чет өлкөлөрдүн театрларында бүгүнкү күндө да коюлуп келет.
[[Файл:Руханият.jpg|thumb|460x460px|Драматург Б.Жакиев «Руханият» сыйлыгынын лауреаты.]]
Көп кырдуу талант катары белгилүү чет элдик жазуучулар Б. Брехттин, С. Михалковдун, М. Ауэзовдун драмаларын кыргыз тилине которуп, кыргыз котормо адабиятына чоң салым кошкон.

Коомдук ишмер, мекенчил жаран катары Б. Жакиев 2000–2003-жылдары даярдаган кыргыздын манасчылык, төкмөчүлүк өнөрлөрү боюнча сунушу ЮНЕСКО тарабынан «Адамзат рухундагы оозеки мурастын шедеври» деп таанылып, Парижде расмий жарыяланып, колдоого алынган.

Бексултан Жакиев башында драматург катары таанылса, кийинки мезгилдерде, элди руханий кризис мөгдөтүп турган учурда публицистика аркылуу коомду агартууга өз салымын кошуп келе жаткандардын башкы сабында турган. Ал руханий жактан өткөөл учурду баштан кечирип жаткан кыргыз элинин кыйчалыш мезгилинде көсөмдүк, даанышман жактары менен айрымаланып, коомчулуктагы болуп жаткан жат көрүнүштөргө үн катып, ак сакал катары өмүрүнүн акырына чейин акыл насаатын айтып келди. «Бизге кур намыс эмес, ар намыс керек» деген сыяктуу макалалары Бексултан Жакиевди акыркы өзүн драматург эмес публицист катары да көрсөтүп, Кыргыз Республикасынын Баатыры катары өзүнүн коомго, мамлекетке керектүү адам экенин далилдей алган.

Белгилүү драматург, кинодраматург, публицист жана жазуучу, коомдук жана саясий ишмер, кыргыздын даанышман адамы Бексултан Жакиев өмүр, чыгармалык жолунда мамлекет алдында жасаган иши жогору бааланып, Кыргыз Республикасынын Баатыры, III даражадагы Манас ордени, «Даңк» медалы, Кыргыз ССРинин искусствого эмгек сиңирген ишмери, Кыргыз эл жазуучусу, Кыргыз ССРинин Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгынын, Казакстандын Төлөгөн Айбергенов атындагы эл аралык сыйлыгынын, Жамбыл Жабаев атындагы эл аралык сыйлыгынын лауреаты жана Казакстан Республикасынын Астана медалдары менен сыйланган.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

ЖАКИЕВ БЕКСУЛТАН кошумча

2025-10-01T07:49:47Z

Батма: Батма moved page ЖАКИЕВ БЕКСУЛТАН кошумча to ЖАКИЕВ

#REDIRECT [[ЖАКИЕВ]]

ЖАКИЕВ БЕКСУЛТАН Кошумча

2025-10-01T07:49:46Z

Батма: Батма moved page ЖАКИЕВ БЕКСУЛТАН кошумча to ЖАКИЕВ

БАЙЫРКЫ КЫТАЙ ТИЛИ

2025-10-01T07:11:39Z

Батма:

[[Категория:Жаңы макалалар]]
'''БАЙЫРКЫ КЫТАЙ ТИЛИ''' – биздин заманга чейинки 14-кылымда Хуанхэ дарыясынын өрөөнүндө, кийинчерээк улуу кытайдын аймагында түзүлө баштаган кытайдын стандарттык салттуу [[адабий тил]]и. Ал [[латын]] жана [[кирилл]] [[алфавит]]теринен бир кыйла айырмаланат. Анда алфавит жок, тамгалардын ордуна [[иероглиф]]тер колдонулат. Бүгүнкү күндө алардын саны 80 миңден ашса, көп колдонулган символдордун саны 3 миңден көп. Уламыштар боюнча байыркы [[кытай жазуусу]]нун алгачкы авторлору сегиз [[триграмма]]ны жараткан Фу Си жана алгачкы 540 белгини ойлоп тапкан Кан Цзе болгон. Байыркы мезгилде алар [[таш бака]]нын панцири же башка жаныбарлардын сөөктөрүнө (цзявен), ошондой эле диний ырым-жырымга колдонулган ар кандай коло идиштерге (цзиньвен) жазылган. Негизи бир нече доорлордо (падышачылык) колдонулган кытай каллиграфиясы чжуаншу («басма түрүндөгү расмий иероглифтер»), лишу ([[Цинь]], [[Хань]] династияларында пайдаланылган), кайшу (Хань доорунан азыркы мезгилге чейинки жазуу), синшу ( б. з. 25–220-жылдарынан башталган «уставдык жазуу»), цаошу (ылдамдыкта жазылган иероглифтер) деп аталган түрдүү стилдерге бөлүнүп каралат. Ошондуктан байыркы кытай тили жазуу жүзүндө бүткүл [[Чыгыш Азия]] ([[Япония]], [[Корея]], [[Вьетнам]] ж.б.) үчүн жалпы адабий койне («жалпы диалект») болуп калган жана бул функция 1919-жылга чейин аткарылган. Ошол эле жылы 4-майда кабыл алынган эрежеге ылайык байхуа («түшүнүктүү тил») расмий жазуу тили катары кабыл алынган. Байыркы кытай тили негизи кытай-[[тибет]] тилдерине (кытай бутагы) кирет. Байыркы кытай тилинин жаралышы боюнча алиге чейин бирдиктүү пикир калыптана элек. Көпчүлүк изилдөөчүлөр анын негизин Цинь империясына чейин колдонулган диалектилердин бири катары баалап, б. з. ч. 3-кылымдардан мурунку доордун оозеки тилин чагылдырат деп эсептешет. Кээ бир синологдор байыркы кытай жазма тили өзүнчө тил болуп, ал алгач ритуалдык кызмат аткарган жана башында түздөн-түз оозеки тилге тиешеси болбогонун белгилешет. Ошондуктан байыркы кытай тилинин тарыхындагы эң негизги (классикалык) мезгил биздин заманга чейинки 5-2-кылымдар болуп саналат. Соңку тарыхый жазууларынын (б. з. ч. 2-кылымдан же [[Сыма Цян]]дан баштап б. з. 2-кылымына чейин) тили анык классика катары кабыл алынган. Так ушуларда [[байыркы кыргыздар]]дын бир канча [[этника]]лык аталыштары катталып калган. Алар ар кайсы доорго жараша «гэкунь» (цзянькунь), «цзегу», «цигу», «хэгу», «хэгусы», «сяцзясы», «цзилицзисы», «булутэ» ж.б. түрүндө кезигет. Булардын баарысы кытай булактарында бир эле эл (кыргыз) же мамлекет (ээлик) катары каралат. Сыма Цяндын «[[Тарыхый жазмалар]]» (Ши цзы) деген эмгегинде «гэкунь» (кыргыздар) жөнүндө маалыматтардан тышкары бир катар ар кайсы мезгилдеги тарыхтарда «кыргыз» деген этнонимине тыкыс байланышкан XV кылымга чейинки тарыхый окуялар камтылган. Классикалык доордогу байыркы кытай тилинин жазуу жана оозеки формаларынын ортосунда олуттуу айырмачылыктар болгон. Өтө эски жазуу формасы көптөгөн диалектилерде түшүнүктүү болбой калгандыктан аны өздөштүрүү үчүн атайын даярдык талап кылынып, текстти түшүндүрүүгө атайын [[комментарий]]лерди берүүгө туура келген. Натыйжада [[Тан династиясы]]нын (618–907) тушунда окумуштуу, акын, жазуучулар жазуу жана оозеки тилдеги карама-каршылыктарды байыркы кытай тилинде көбөйүп жаткан оозеки элементтерден тазалоону чечип, падышанын буйругу иретинде бир топ оңдоп-түзөтүүлөрдү киргизишкен. Ага карабай соңку доорлордогу оозеки тилдин элементтери негизинен байыркы кытай тили, [[будда]] адабияты, ар кылдагы поэзия ж. б. аркылуу калыптанган. Байыркы кытай тили муун тилиндеги изоляциялык типке кирет.

Ад: Яхонтов С. Е. «Древне китайский язык» М., 1965.

''Б.Сурапбаева''

БАЙЫРКЫ КЫТАЙ ТИЛИ

2025-10-01T07:11:07Z

Батма:

[[Категория:Жаңы макалалар]]
'''БАЙЫРКЫ КЫТАЙ ТИЛИ''' – биздин заманга чейинки 14-кылымда Хуанхэ дарыясынын өрөөнүндө, кийинчерээк улуу кытайдын аймагында түзүлө баштаган кытайдын стандарттык салттуу [[адабий тил]]и. Ал [[латын]] жана [[кирилл]] [[алфавит]]теринен бир кыйла айырмаланат. Анда алфавит жок, тамгалардын ордуна [[иероглиф]]тер колдонулат. Бүгүнкү күндө алардын саны 80 миңден ашса, көп колдонулган символдордун саны 3 миңден көп. Уламыштар боюнча байыркы [[кытай жазуусу]]нун алгачкы авторлору сегиз [[триграмма]]ны жараткан Фу Си жана алгачкы 540 белгини ойлоп тапкан Кан Цзе болгон. Байыркы мезгилде алар [[таш бака]]нын панцири же башка жаныбарлардын сөөктөрүнө (цзявен), ошондой эле диний ырым-жырымга колдонулган ар кандай коло идиштерге (цзиньвен) жазылган. Негизи бир нече доорлордо (падышачылык) колдонулган кытай каллиграфиясы чжуаншу («басма түрүндөгү расмий иероглифтер»), лишу ([[Цинь]], [[Хань]] династияларында пайдаланылган), кайшу (Хань доорунан азыркы мезгилге чейинки жазуу), синшу ( б. з. 25–220-жылдарынан башталган «уставдык жазуу»), цаошу (ылдамдыкта жазылган иероглифтер) деп аталган түрдүү стилдерге бөлүнүп каралат. Ошондуктан байыркы кытай тили жазуу жүзүндө бүткүл [[Чыгыш Азия]] ([[Япония]], [[Корея]], [[Вьетнам]] ж.б.) үчүн жалпы адабий койне («жалпы диалект») болуп калган жана бул функция 1919-жылга чейин аткарылган. Ошол эле жылы 4-майда кабыл алынган эрежеге ылайык байхуа («түшүнүктүү тил») расмий жазуу тили катары кабыл алынган. Байыркы кытай тили негизи кытай-[[тибет]] тилдерине (кытай бутагы) кирет. Байыркы кытай тилинин жаралышы боюнча алиге чейин бирдиктүү пикир калыптана элек. Көпчүлүк изилдөөчүлөр анын негизин Цинь империясына чейин колдонулган диалектилердин бири катары баалап, б. з. ч. 3-кылымдардан мурунку доордун оозеки тилин чагылдырат деп эсептешет. Кээ бир синологдор байыркы кытай жазма тили өзүнчө тил болуп, ал алгач ритуалдык кызмат аткарган жана башында түздөн-түз оозеки тилге тиешеси болбогонун белгилешет. Ошондуктан байыркы кытай тилинин тарыхындагы эң негизги (классикалык) мезгил биздин заманга чейинки 5-2-кылымдар болуп саналат. Соңку тарыхый жазууларынын (б. з. ч. 2-кылымдан же [[Сыма Цян]]дан баштап б. з. 2-кылымына чейин) тили анык классика катары кабыл алынган. Так ушуларда [[байыркы кыргыздар]]дын бир канча [[этника]]лык аталыштары катталып калган. Алар ар кайсы доорго жараша «гэкунь» (цзянькунь), «цзегу», «цигу», «хэгу», «хэгусы», «сяцзясы», «цзилицзисы», «булутэ» ж.б. түрүндө кезигет. Булардын баарысы кытай булактарында бир эле эл (кыргыз) же мамлекет (ээлик) катары каралат. Сыма Цяндын «[[Тарыхый жазмалар]]» (Ши цзы) деген эмгегинде «гэкунь» (кыргыздар) жөнүндө маалыматтардан тышкары бир катар ар кайсы мезгилдеги тарыхтарда «кыргыз» деген этнонимине тыкыс байланышкан XV кылымга чейинки тарыхый окуялар камтылган. Классикалык доордогу байыркы кытай тилинин жазуу жана оозеки формаларынын ортосунда олуттуу айырмачылыктар болгон. Өтө эски жазуу формасы көптөгөн диалектилерде түшүнүктүү болбой калгандыктан аны өздөштүрүү үчүн атайын даярдык талап кылынып, текстти түшүндүрүүгө атайын [[комментарий]]лерди берүүгө туура келген. Натыйжада [[Тан династиясы]]нын (618–907) тушунда окумуштуу, акын, жазуучулар жазуу жана оозеки тилдеги карама-каршылыктарды байыркы кытай тилинде көбөйүп жаткан оозеки элементтерден тазалоону чечип, падышанын буйругу иретинде бир топ оңдоп-түзөтүүлөрдү киргизишкен. Ага карабай соңку доорлордогу оозеки тилдин элементтери негизинен байыркы кытай тили, [[будда]] адабияты, ар кылдагы поэзия ж. б. аркылуу калыптанган. Байыркы кытай тили муун тилиндеги изоляциялык типке кирет.Ад: Яхонтов С. Е. «Древне китайский язык» М., 1965.''Б.Сурапбаева''

АБЫКЕЕВ ЧОЛПОНБЕК

2025-10-01T06:57:38Z

Батма:

'''АБЫКЕЕВ''' Чолпонбек [16. 08. 1957, [[Кыргыз ССРи]], Тянь-Шань (азыркы [[Нарын]]) облусу, [[Кочкор району]], Кара-Саз (азыркы Ормон хан) айылы] – жазуучу, [[Кыргыз Республикасы]]нын Эл жазуучусу (2021). Аскердик кызматын Ленинград (азыркы [[Петербург]]) аскер округундагы Мурманск шаарында өтөгөн (1975–1977). СССРдин 50 жылдыгы атындагы [[Кыргыз мамлекеттик университети]]нин филология факультетин (журналист адистиги боюнча) бүтүргөндөн кийин (1983) [[Талас облусу]]нун [[Манас району]]нда райондук аткаруу комитетинде бөлүм башчы, Кайыңды айылдык советинин аткаруу комитетинде төрага, Кочкор райондук «Эмгек Туусу» гезитинде бөлүм башчы (1983–1989), [[Бишкек шаары]]нын «Бишкек шамы» гезитинде бөлүм башчы (1990–1991) болуп, 1991- жылы Кыргыз Республикасындагы биринчи эркин гезит «Аалам» гезитин негиздеп, 2005-жылга чейин ошол гезиттин башкы редактору болуп иштеген. [[Кыргыз Республикасынын Президенти]]нин кеңешчиси, коомчулук менен байланыш бөлүмүнүн башчысы (2005–2008), [[Кыргыз Республикасынын мамлекеттик архиви]]нин директору (2008–2010), [[Кыргыз Республикасынын Улуттук Жазуучулар Союзу]]нун башкармасынын төрагасы (2011–2014), «Дордой» Ассоциациясынын Президентинин кеңешчиси (2014–2020), [[Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинети]]нин төрагасынын кеңешчиси (2020–2021), Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик катчысы кызматтарын аркалаган (2021–2022). 1996-жылдан тартып Улуттук Жазуучулар Союзунун мүчөсү, 2022-жылдан Кыргыз Республикасынын Президентинин кеңешчиси. Бир катар роман, повестердин жана аңгеме, новеллалардын автору, 2011-жылы 3 томдук тандалган чыгармалар жыйнагы жарык көрүп, жалпы 22 жыйнагы басмадан чыккан. Чыгармалары [[орус]], түрк, украин, [[уйгур]], [[башкыр]] тилдерине которулган. [[Кыргыз тили]]ндеги чыгармаларынын ичинен «Кызыл көйнөкчөн келин» деген повести 150 миң нускада жарык көргөн. «Бриллиант жылан» романы 12 жолу кайра басылып, жалпы нускасы 200 миңден ашкан. Кыргыз адабий чыгармачылыгында мынчалык ири нускада жарык көргөн чыгармалар болгон эмес. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик кызматынын экинчи класстагы мамлекеттик кеңешчиси. Кыргыз Республикасынын Ардак Грамотасы, Эл аралык «Ihterhews Network» уюмунун «Стремление» сыйлыгы, [[Түрксой Эл аралык уюму]]нун алтын медалы ж.б. ушул сыяктуу бир нече сыйлыктар менен сыйланган.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

АБЫКЕЕВ ЧОЛПОНБЕК

2025-10-01T04:49:34Z

Батма:

АБЫКЕЕВ Чолпонбек [16. 08. 1957, Кыргыз ССРи, Тянь-Шань (азыркы Нарын) облусу, Кочкор району, Кара-Саз (азыркы Ормон хан) айылы] – жазуучу, Кыргыз Республикасынын Эл жазуучусу (2021).

Аскердик кызматын Ленинград аскер округундагы Мурманск шаарында өтөгөн (1975–1977). СССРдин 50 жылдыгы атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин (журналист адистиги боюнча) бүтүргөндөн кийин (1983) Талас облусунун Манас районунда райондук аткаруу комитетинде бөлүм башчы, Кайыңды айылдык советинин аткаруу комитетинде төрага, Кочкор райондук «Эмгек Туусу» гезитинде бөлүм башчы (1983–1989), Бишкек шаарынын «Бишкек шамы» гезитинде бөлүм башчы (1990–1991) болуп, 1991- жылы Кыргыз Республикасындагы биринчи эркин гезит «Аалам» гезитин негиздеп, 2005-жылга чейин ошол гезиттин башкы редактору болуп иштеген. Кыргыз Республикасынын Президентинин кеңешчиси, коомчулук менен байланыш бөлүмүнүн башчысы (2005–2008), Кыргыз Республикасынын мамлекеттик архивинин директору (2008–2010), Кыргыз Республикасынын Улуттук Жазуучулар Союзунун башкармасынын төрагасы (2011–2014), «Дордой» Ассоциациясынын Президентинин кеңешчиси (2014–2020), Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин төрагасынын кеңешчиси (2020–2021), Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик катчысы кызматтарын аркалаган (2021–2022). 1996-жылдан тартып Улуттук Жазуучулар Союзунун мүчөсү, 2022-жылдан Кыргыз Республикасынын Президентинин кеңешчиси. Бир катар роман, повестердин жана аңгеме, новеллалардын автору, 2011-жылы 3 томдук тандалган чыгармалар жыйнагы жарык көрүп, жалпы 22 жыйнагы басмадан чыккан. Чыгармалары орус, түрк, украин, уйгур, башкыр тилдерине которулган. Кыргыз тилиндеги чыгармаларынын ичинен «Кызыл көйнөкчөн келин» деген повести 150 миң нускада жарык көргөн. «Бриллиант жылан» романы 12 жолу кайра басылып, жалпы нускасы 200 миңден ашкан. Кыргыз адабий чыгармачылыгында мынчалык ири нускада жарык көргөн чыгармалар болгон эмес. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик кызматынын экинчи класстагы мамлекеттик кеңешчиси. Кыргыз Республикасынын Ардак Грамотасы, Эл аралык «Ihterhews Network» уюмунун «Стремление» сыйлыгы, Түрксой Эл аралык уюмунун алтын медалы ж.б. ушул сыяктуу бир нече сыйлыктар менен сыйланган.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

АБЫКЕЕВ ЧОЛПОНБЕК

2025-10-01T04:22:40Z

Батма:

АБЫКЕЕВ Чолпонбек [16. 08. 1957, Кыргыз ССРи, Тянь-Шань (азыркы Нарын) облусу, Кочкор району, Кара-Саз (азыркы Ормон хан) айылы] – жазуучу, Кыргыз Республикасынын Эл жазуучусу (2021). Аскердик кызматын Ленинград аскер округундагы Мурманск шаарында өтөгөн (1975–1977). СССРдин 50 жылдыгы атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин (журналист адистиги боюнча) бүтүргөндөн кийин (1983) Талас облусунун Манас районунда райондук аткаруу комитетинде бөлүм башчы, Кайыңды айылдык советинин аткаруу комитетинде төрага, Кочкор райондук «Эмгек Туусу» гезитинде бөлүм башчы (1983–1989), Бишкек шаарынын «Бишкек шамы» гезитинде бөлүм башчы (1990–1991) болуп, 1991- жылы Кыргыз Республикасындагы биринчи эркин гезит «Аалам» гезитин негиздеп, 2005-жылга чейин ошол гезиттин башкы редактору болуп иштеген. Кыргыз Республикасынын Президентинин кеңешчиси, коомчулук менен байланыш бөлүмүнүн башчысы (2005–2008), Кыргыз Республикасынын мамлекеттик архивинин директору (2008–2010), Кыргыз Республикасынын Улуттук Жазуучулар Союзунун башкармасынын төрагасы (2011–2014), «Дордой» Ассоциациясынын Президентинин кеңешчиси (2014–2020), Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин төрагасынын кеңешчиси (2020–2021), Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик катчысы кызматтарын аркалаган (2021–2022). 1996-жылдан тартып Улуттук Жазуучулар Союзунун мүчөсү, 2022-жылдан Кыргыз Республикасынын Президентинин кеңешчиси. Бир катар роман, повестердин жана аңгеме, новеллалардын автору, 2011-жылы 3 томдук тандалган чыгармалар жыйнагы жарык көрүп, жалпы 22 жыйнагы басмадан чыккан. Чыгармалары орус, түрк, украин, уйгур, башкыр тилдерине которулган. Кыргыз тилиндеги чыгармаларынын ичинен «Кызыл көйнөкчөн келин» деген повести 150 миң нускада жарык көргөн. «Бриллиант жылан» романы 12 жолу кайра басылып, жалпы нускасы 200 миңден ашкан. Кыргыз адабий чыгармачылыгында мынчалык ири нускада жарык көргөн чыгармалар болгон эмес. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик кызматынын экинчи класстагы мамлекеттик кеңешчиси. Кыргыз Республикасынын Ардак Грамотасы, Эл аралык «Ihterhews Network» уюмунун «Стремление» сыйлыгы, Түрксой Эл аралык уюмунун алтын медалы ж.б. ушул сыяктуу бир нече сыйлыктар менен сыйланган.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

ИНТОНАЦИЯ

2025-10-01T04:05:45Z

Батма:

ИНТОНА́ЦИЯ (латынча intonatio – сүйлөө, көтөрүңкү сүйлөө) – тилдик татаал кубулуштурдын бири, башкача айтканда морфологиялык жана синтаксистик каражаттар менен бирге колдонулган түрдүү фонететикалык бирдиктер интонациянын фонетикалык бирдиктери: обондуулук, ыргактуулук, кубаттуулук, ыкчамдык, тембр жана басым. Грамматикалык милдети боюнча жалпысынан суроолуу, илептүү жана жай интонация болуп бири-биринен айырмаланат. «Интонация» ушул күнгө чейин толук изилдене элек. Бирок «интонация» оозеки речтин (сөздүн) анык белгиси жана мүнөздөмөсү. Ансыз оозеки сөздүн айтылышы мүмкүн эмес. Анткени «интонация» айтылуучу ойду ар түрдүү ички сезим менен толук жана кылдат билдирүүдө өзгөчө роль ойнойт.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНТОНАЦИЯ

2025-10-01T04:01:04Z

Батма:

ИНТОНА́ЦИЯ (лат. intonatio – сүйлөө, көтөрүңкү сүйлөө) – тилдик татаал кубулуштурдын бири, башкача айтканда морфологиялык жана синтаксистик каражаттар менен бирге колдонулган түрдүү фонететикалык бирдиктер интонациянын фонетикалык бирдиктери: обондуулук, ыргактуулук, кубаттуулук, ыкчамдык, тембр жана басым. Грамматикалык милдети боюнча жалпысынан суроолуу, илептүү жана жай интонация болуп бири-биринен айырмаланат. «Интонация» ушул күнгө чейин толук изилдене элек. Бирок «интонация» оозеки речтин (сөздүн) анык белгиси жана мүнөздөмөсү. Ансыз оозеки сөздүн айтылышы мүмкүн эмес. Анткени «интонация» айтылуучу ойду ар түрдүү ички сезим менен толук жана кылдат билдирүүдө өзгөчө роль ойнойт.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

АБЫКЕЕВ ЧОЛПОНБЕК

2025-10-01T03:50:47Z

Батма:

АБЫКЕЕВ Чолпонбек [16. 08. 1957, Кыргыз ССРи, Тянь-Шань (азыркы Нарын) облусу, Кочкор району, Кара-Саз (азыркы Ормон хан) айылы] – жазуучу, Кыргыз Республикасынын Эл жазуучусу (2021). Аскердик кызматын Ленинград аскер округундагы Мурманск шаарында өтөгөн (1975–1977). СССРдин 50 жылдыгы атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин (журналист) бүтүргөндөн кийин (1983) Талас облусунун Манас районунда райондук аткаруу комитетинде бөлүм башчы, Кайыңды айылдык советинин аткаруу комитетинде төрага, Кочкор райондук «Эмгек Туусу» гезитинде бөлүм башчы (1983–1989), Бишкек шаарынын «Бишкек шамы» гезитинде бөлүм башчы (1990–1991) болуп, 1991- жылы Кыргыз Республикасындагы биринчи эркин гезит «Аалам» гезитин негиздеп, 2005-жылга чейин ошол гезиттин башкы редактору болуп иштеген. Кыргыз Республикасынын Президентинин кеңешчиси, коомчулук менен байланыш бөлүмүнүн башчысы (2005–2008), Кыргыз Республикасынын мамлекеттик архивинин директору (2008–2010), Кыргыз Республикасынын Улуттук Жазуучулар Союзунун башкармасынын төрагасы (2011–2014), «Дордой» Ассоциациясынын Президентинин кеңешчиси (2014–2020), Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин төрагасынын кеңешчиси (2020–2021), Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик катчысы кызматтарын аркалаган (2021–2022). 1996-жылдан тартып Улуттук Жазуучулар Союзунун мүчөсү, 2022-жылдан Кыргыз Республикасынын Президентинин кеңешчиси. Бир катар роман, повестердин жана аңгеме, новеллалардын автору, 2011-жылы 3 томдук тандалган чыгармалар жыйнагы жарык көрүп, жалпы 22 жыйнагы басмадан чыккан. Чыгармалары орус, түрк, украин, уйгур, башкыр тилдерине которулган. Кыргыз тилиндеги чыгармаларынын ичинен «Кызыл көйнөкчөн келин» деген повести 150 миң нускада жарык көргөн. «Бриллиант жылан» романы 12 жолу кайра басылып, жалпы нускасы 200 миңден ашкан. Кыргыз адабий чыгармачылыгында мынчалык ири нускада жарык көргөн чыгармалар болгон эмес. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик кызматынын экинчи класстагы мамлекеттик кеңешчиси. Кыргыз Республикасынын Ардак Грамотасы, Эл аралык «Ihterhews Network» уюмунун «Стремление» сыйлыгы, Түрксой Эл аралык уюмунун алтын медалы ж.б. ушул сыяктуу бир нече сыйлыктар менен сыйланган.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

ЧОЛПОНБЕК АБЫКЕЕВ

2025-10-01T03:48:38Z

Батма: Батма moved page ЧОЛПОНБЕК АБЫКЕЕВ to АБЫКЕЕВ ЧОЛПОНБЕК

#REDIRECT [[АБЫКЕЕВ ЧОЛПОНБЕК]]

АБЫКЕЕВ ЧОЛПОНБЕК

2025-10-01T03:48:38Z

Батма: Батма moved page ЧОЛПОНБЕК АБЫКЕЕВ to АБЫКЕЕВ ЧОЛПОНБЕК

ЧОЛПОНБЕК АБЫКЕЕВ [16. 08. 1957, Кыргыз ССРи, Тянь-Шань (азыркы Нарын) облусу, Кочкор району, Кара-Саз (азыркы Ормон хан) айылы] – жазуучу, Кыргыз Республикасынын Эл жазуучусу (2021). Аскердик кызматын Ленинград аскер округундагы Мурманск шаарында өтөгөн (1975–1977). СССРдин 50 жылдыгы атындагы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетин (журналист) бүтүргөндөн кийин (1983) Талас облусунун Манас районунда райондук аткаруу комитетинде бөлүм башчы, Кайыңды айылдык советинин аткаруу комитетинде төрага, Кочкор райондук «Эмгек Туусу» гезитинде бөлүм башчы (1983–1989), Бишкек шаарынын «Бишкек шамы» гезитинде бөлүм башчы (1990–1991) болуп, 1991- жылы Кыргыз Республикасындагы биринчи эркин гезит «Аалам» гезитин негиздеп, 2005-жылга чейин ошол гезиттин башкы редактору болуп иштеген. Кыргыз Республикасынын Президентинин кеңешчиси, коомчулук менен байланыш бөлүмүнүн башчысы (2005–2008), Кыргыз Республикасынын мамлекеттик архивинин директору (2008–2010), Кыргыз Республикасынын Улуттук Жазуучулар Союзунун башкармасынын төрагасы (2011–2014), «Дордой» Ассоциациясынын Президентинин кеңешчиси (2014–2020), Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин төрагасынын кеңешчиси (2020–2021), Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик катчысы кызматтарын аркалаган (2021–2022). 1996-жылдан тартып Улуттук Жазуучулар Союзунун мүчөсү, 2022-жылдан Кыргыз Республикасынын Президентинин кеңешчиси. Бир катар роман, повестердин жана аңгеме, новеллалардын автору, 2011-жылы 3 томдук тандалган чыгармалар жыйнагы жарык көрүп, жалпы 22 жыйнагы басмадан чыккан. Чыгармалары орус, түрк, украин, уйгур, башкыр тилдерине которулган. Кыргыз тилиндеги чыгармаларынын ичинен «Кызыл көйнөкчөн келин» деген повести 150 миң нускада жарык көргөн. «Бриллиант жылан» романы 12 жолу кайра басылып, жалпы нускасы 200 миңден ашкан. Кыргыз адабий чыгармачылыгында мынчалык ири нускада жарык көргөн чыгармалар болгон эмес. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик кызматынын экинчи класстагы мамлекеттик кеңешчиси. Кыргыз Республикасынын Ардак Грамотасы, Эл аралык «Ihterhews Network» уюмунун «Стремление» сыйлыгы, Түрксой Эл аралык уюмунун алтын медалы ж.б. ушул сыяктуу бир нече сыйлыктар менен сыйланган.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

АБЫКЕЕВ Чолпонбек

2025-10-01T03:47:23Z

Батма: Батма moved page АБЫКЕЕВ Чолпонбек to Чолпонбек Абыкеев

#REDIRECT [[Чолпонбек Абыкеев]]

Чолпонбек Абыкеев

2025-10-01T03:47:23Z

Батма: Батма moved page АБЫКЕЕВ Чолпонбек to Чолпонбек Абыкеев

#REDIRECT [["АБЫКЕЕВ Чолпонбек"]]

Чолпонбек Абыкеев

2025-10-01T03:42:09Z

Батма: Батма moved page АБЫКЕЕВ Чолпонбек to "АБЫКЕЕВ Чолпонбек"

#REDIRECT [["АБЫКЕЕВ Чолпонбек"]]

"АБЫКЕЕВ Чолпонбек"

2025-10-01T03:42:09Z

Батма: Батма moved page АБЫКЕЕВ Чолпонбек to "АБЫКЕЕВ Чолпонбек"

"АБЫКЕЕВ Чолпонбек"

2025-10-01T03:39:47Z

Батма: Blanked the page

БАЙЫРКЫ КЫТАЙ ТИЛИ

2025-09-30T11:21:22Z

Батма:

[[Категория:Жаңы макалалар]]
БАЙЫРКЫ КЫТАЙ ТИЛИ – биздин заманга чейинки 14-кылымда Хуанхэ дарыясынын өрөөнүндө, кийинчерээк улуу кытайдын аймагында түзүлө баштаган кытайдын стандарттык салттуу адабий тили. Ал латын жана кирилл алфавиттеринен бир кыйла айырмаланат. Анда алфавит жок, тамгалардын ордуна иероглифтер колдонулат. Бүгүнкү күндө алардын саны 80 миңден ашса, көп колдонулган символдордун саны 3 миңден көп. Уламыштар боюнча байыркы кытай жазуусунун алгачкы авторлору сегиз триграмманы жараткан Фу Си жана алгачкы 540 белгини ойлоп тапкан Кан Цзе болгон. Байыркы мезгилде алар таш баканын панцири же башка жаныбарлардын сөөктөрүнө (цзявен), ошондой эле диний ырым-жырымга колдонулган ар кандай коло идиштерге (цзиньвен) жазылган. Негизи бир нече доорлордо (падышачылык) колдонулган кытай каллиграфиясы чжуаншу («басма түрүндөгү расмий иероглифтер»), лишу (Цинь, Хань династияларында пайдаланылган), кайшу (Хань доорунан азыркы мезгилге чейинки жазуу), синшу ( б. з. 25–220-жылдарынан башталган «уставдык жазуу»), цаошу (ылдамдыкта жазылган иероглифтер) деп аталган түрдүү стилдерге бөлүнүп каралат. Ошондуктан байыркы кытай тили жазуу жүзүндө бүткүл Чыгыш Азия (Япония, Корея, Вьетнам ж.б.) үчүн жалпы адабий койне («жалпы диалект») болуп калган жана бул функция 1919-жылга чейин аткарылган. Ошол эле жылы 4-майда кабыл алынган эрежеге ылайык байхуа («түшүнүктүү тил») расмий жазуу тили катары кабыл алынган. Байыркы кытай тили негизи кытай-тибет тилдерине (кытай бутагы) кирет. Байыркы кытай тилинин жаралышы боюнча алиге чейин бирдиктүү пикир калыптана элек. Көпчүлүк изилдөөчүлөр анын негизин Цинь империясына чейин колдонулган диалектилердин бири катары баалап, б. з. ч. 3-кылымдардан мурунку доордун оозеки тилин чагылдырат деп эсептешет. Кээ бир синологдор байыркы кытай жазма тили өзүнчө тил болуп, ал алгач ритуалдык кызмат аткарган жана башында түздөн-түз оозеки тилге тиешеси болбогонун белгилешет. Ошондуктан байыркы кытай тилинин тарыхындагы эң негизги (классикалык) мезгил биздин заманга чейинки 5-2-кылымдар болуп саналат. Соңку тарыхый жазууларынын (б. з. ч. 2-кылымдан же Сыма Цяндан баштап б. з. 2-кылымына чейин) тили анык классика катары кабыл алынган. Так ушуларда байыркы кыргыздардын бир канча этникалык аталыштары катталып калган. Алар ар кайсы доорго жараша «гэкунь» (цзянькунь), «цзегу», «цигу», «хэгу», «хэгусы», «сяцзясы», «цзилицзисы», «булутэ» ж.б. түрүндө кезигет. Булардын баарысы кытай булактарында бир эле эл (кыргыз) же мамлекет (ээлик) катары каралат. Сыма Цяндын «Тарыхый жазмалар» (Ши цзы) деген эмгегинде «гэкунь» (кыргыздар) жөнүндө маалыматтардан тышкары бир катар ар кайсы мезгилдеги тарыхтарда «кыргыз» деген этнонимине тыкыс байланышкан XV кылымга чейинки тарыхый окуялар камтылган. Классикалык доордогу байыркы кытай тилинин жазуу жана оозеки формаларынын ортосунда олуттуу айырмачылыктар болгон. Өтө эски жазуу формасы көптөгөн диалектилерде түшүнүктүү болбой калгандыктан аны өздөштүрүү үчүн атайын даярдык талап кылынып, текстти түшүндүрүүгө атайын комментарийлерди берүүгө туура келген. Натыйжада Тан династиясынын (618–907) тушунда окумуштуу, акын, жазуучулар жазуу жана оозеки тилдеги карама-каршылыктарды байыркы кытай тилинде көбөйүп жаткан оозеки элементтерден тазалоону чечип, падышанын буйругу иретинде бир топ оңдоп-түзөтүүлөрдү киргизишкен. Ага карабай соңку доорлордогу оозеки тилдин элементтери негизинен байыркы кытай тили, будда адабияты, ар кылдагы поэзия ж. б. аркылуу калыптанган. Байыркы кытай тили муун тилиндеги изоляциялык типке кирет.

Ад: Яхонтов С. Е. «Древне китайский язык» М., 1965

''Б.Сурапбаева''

АБЫКЕЕВ ЧОЛПОНБЕК

2025-09-30T08:29:41Z

Батма: Created page with "ЧОЛПОНБЕК АБЫКЕЕВ [16. 08. 1957, Кыргыз ССРи, Тянь-Шань (азыркы Нарын) облусу, Кочкор району, Кара-Саз (..."